ديزەل وتىنىن تاپپاي قينالعان جۇرگىزۋشىلەر سۇزگىلەرى زاقىمدالىپ, جۇرمەي قالعان اۆتوكولىكتەردى ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەرگە سالىپ جاتىر. وتىن تاپشىلىعى جۇرگىزۋشىلەر مەن تاسىمالداۋشىلار اراسىنداعى الەۋمەتتىك شيەلەنىستى دە ۋشىقتىرا تۇسكەن. وڭىرلەردە ديزەل وتىنى ماسەلەسى كۇردەلەنىپ تۇرعان تۇستا ەلىمىزدە «KIOGE-2021» حالىقارالىق مۇناي جانە گاز كورمەسى ءوتىپ, وندا ءسوز سويلەگەن مينيسترلىك وكىلدەرى قازاقستاندا ديزەل وتىنىن تۇتىنۋ كولەمى رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتتى دەپ مالىمدەدى.
– رەكوردتىق دەڭگەي تۋرالى ءبىز دە ەستىدىك. قاراپايىم اۋىلدىقتار ءۇشىن وتىن ماسەلەسى قيىن بولىپ تۇر. مىسالى, جالعا العان شابىندىق جەردەن ءشوپ شاۋىپ, جيناپ الۋ ءۇشىن بىزگە جىل سايىن شامامەن 1 تونناداي ديزەل وتىنى كەرەك. ال قازىر ونىڭ باعاسى 300 تەڭگەگە دەيىن بارادى. وبلىس ورتالىعىنداعى سۇيىق وتىن قۇيۋ بەكەتتەرى تالونمەن عانا وتكىزىپ جاتىر, – دەيدى كوكتوبەلىك تۇرعىن سەرىك نۇرمانوۆ.
ال ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى اسەت ماعاۋوۆ تاپشىلىقتىڭ تۋىنداۋىنا ترانزيتتىك جۇك كولىكتەرىنىڭ ديزەل وتىنىن ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى بەكەتتەردەن الۋى جانە «پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتى» اق-نىڭ جوندەۋ جۇمىستارىنا بايلانىستى جۇمىسىن توقتاتۋى سەبەپ بولعانىن ايتادى. بۇعان دەيىن «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى» اق ەلدەگى ديزەل تاپشىلىعىنىڭ تۋىنداۋىنا بايلانىستى «پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتى» جشس-نىڭ جوندەۋ جۇمىستارىن كۇز ايلارىنا شەگەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن مالىمدەگەن.
اتالعان زاۋىتتىڭ باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ساياتاي الىپباەۆتىڭ مالىمەتىنشە, قازىر قوندىرعىلار تەكسەرىلىپ, سىناقتار وتكىزىلۋدە. مۇنايدى قايتا وڭدەۋدىڭ نەگىزگى قۇرىلعىلارىن جوندەۋ جۇمىستارىن جاڭبىرسىز اۋا رايىندا جۇرگىزۋ كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا زاۋىتتا جانار-جاعارماي جەتكىلىكتى. قوردا 50 مىڭ توننادان استام بەنزين, 5 مىڭ توننادان استام اۋە وتىنى مەن 34 مىڭ توننادان استام ديزەل بار. زاۋىت كۇنىنە 4 مىڭ توننا ديزەل وتىنىن شىعارادى. مۇناي ونىمدەرىنىڭ ءارتۇرلى ماركالى اۆتوكولىك بەنزينى, ديزەلدىك وتىن, رەاكتيۆتى وتىن, تەحنيكالىق كۇكىرت, بيتۋمنىڭ بىرنەشە ءتۇرى, مۇناي كوكسى, تەحنيكالىق كومىرتەك وندىرۋگە ارنالعان شيكىزات قورى بار. «قازان ايىندا زاۋىت 121 مىڭ توننا مۇناي, 31 مىڭ توننا ديزەل جانارمايىن وندىرەدى. زاۋىتتا تاۋلىگىنە جالپى العاندا, 15 200 توننا مۇناي وڭدەلەدى», دەيدى س.الىپباەۆ.
وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ساعىنىش نۇرقىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل زاۋىتتاعى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ مەرزىمى ەكى ايعا شەگەرىلگەن: شىلدە ايىنان – قىركۇيەككە, كەيىن قىركۇيەكتەن قازان ايىنا اۋىستىرىلعان. جوندەۋ جۇمىستارىن شەگەرۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى – ىشكى نارىقتاعى جانار-جاعارماي تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەگىن ورۋ ناۋقانى كەزىندەگى سۇرانىستى وتەۋ. وڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جيناۋ ماقساتىندا ديقاندارعا 21 مىڭ توننا ديزەل وتىنى جەڭىلدىكپەن بەرىلگەن. فەرمەرلەر ءۇشىن ونىڭ باعاسى ليترىنە 164 تەڭگەنى قۇراسا, مال ازىعىن جيناۋعا ارزانداۋ باعامەن 4 مىڭ توننا ديزەل وتىنى ءبولىنىپتى.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلىمىزدەگى ديزەل وتىنىنىڭ باعاسى رەسەيدەگى بەكەتتەر بەلگىلەگەن باعادان – 100 تەڭگەگە, وزبەكستاننان – 70-80 تەڭگەگە, قىرعىزستاننان 61 تەڭگەگە ارزان ەكەن. سوندىقتان كورشىلەس ەلدەرگە باعىت العان كولىكتەردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ ەلدىڭ اۋماعىنان جانارماي قۇيىپ الادى. سول سەبەپتى دە وتىنعا دەگەن سۇرانىس 480 مىڭ تونناعا ارتتى. ەكىنشىدەن, اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ كاسىپورنىنىڭ اعىمداعى جوندەۋگە بايلانىستى جۇمىسىن توقتاتۋى دا باعاعا اسەر ەتكەن. «ەندى نارىقتاعى تاپشىلىقتى ازايتۋ ءۇشىن رەسەيدەن 100 مىڭ توننا ديزەل وتىنىن اكەلۋ ماسەلەسى شەشىلۋدە», دەيدى ۆيتسە-مينيستر مالىمدەمەسىندە.
بىراق بۇل اقتالۋدىڭ اۋىلدىقتار ءۇشىن دە, قاراپايىم جۇرگىزۋشىلەر ءۇشىن دە ەش پايداسى جوق, مينيسترلىك ديزەل وتىنى جەتىسپەۋشىلىگىن الدىن الا ويلاستىرىپ, ۇسىنىس جوبالارىن جاساۋى كەرەك ەدى. ەلىمىز ارقىلى وتەتىن شەتەلدىك كولىكتەرگە توسقاۋىل قويۋدىڭ باسقا جولدارىن ىزدەگەندە ماسەلە وسىلاي ۋشىقپاس ەدى. ەلىمىزدەگى مۇناي وڭدەيتىن ەكى زاۋىتتىڭ وندىرىستىك جاعدايى ونسىز دا بەلگىلى. ارينە, ديزەل وتىنى جانە باسقا دا جانار-جاعارماي تۇرلەرىنىڭ باعاسى ءبىر-اق كۇندە رەتتەلمەيتىنى بەلگىلى. باعانى سۇرانىسقا ساي نارىق رەتتەيدى. مينيسترلىك تە باعانى بەلگىلەي المايدى.
– بۇلاي دەۋگە دە بولمايدى. ويتكەنى قالىپتاسقان قازىرگى نارىقتىق تەڭگەرىمسىزدىكتى رەتتەپ, جانار-جاعارماي جەتكىزۋدەگى ناقتى ءبىر ءىس قاجەت. مۇنىڭ زيانىن اۋىلدىقتار دا, كاسىپكەرلەر دە كورۋدە. مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تابا الماعان تاسىمالداۋشىلار اراسىندا الەۋمەتتىك شيەلەنىس كوبەيىپ بارادى. ءبىر-ەكى كۇننىڭ ىشىندە مۇناي باررەلى 78 دوللاردان 82 دوللارعا دەيىن ءوستى. مۇناي باعاسىنىڭ وزگەرۋى سۇيىق وتىننىڭ باعاسىنا دا اسەر ەتەدى, – دەيدى ەكونوميست-عالىم بەكەن توقتاسىن.
سونىمەن بىرگە ديزەلدى وتىننىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن جولاۋشىلار تاسىمالىمەن اينالىساتىن كاسىپورىندارعا اۆتوبۋس سانىن ازايتۋعا تۋرا كەلگەن. ەكىباستۇز بەن پاۆلودار قالالارىنىڭ اراسىندا كۇنىنە 12 رەت جۇرەتىن اۆتوبۋستىڭ ءبىر رەتتىك جولىنا 90 ليتر جانارماي كەرەك. قازىر شاعىن اۆتوبۋستار عانا جولعا شىعىپ, باسقا باعىتتاردىڭ سانى قىسقارعان. ەكىباستۇز قالاسىندا قوعامدىق كولىكتەر توقتاپ قالۋى دا مۇمكىن.
ارينە, ەلىمىزدە سۇيىق وتىن قورى مول, باعاسىنىڭ تۇراقتى بولۋى وتە ماڭىزدى. ۇكىمەت مۇناي ونىمدەرىنىڭ كەيبىر ءتۇرىن ەكسپورتقا شىعارۋعا شەكتەۋ جاساماق. بۇل – ىشكى نارىقتى بەنزين, ديزەل وتىنىمەن, قاجەتتى سۇيىق وتىنمەن قامتاماسىز ەتىپ, ونىڭ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان قاجەتتى شارا ەكەنى ءسوزسىز. ەندى ەلىمىز اۋماعىنان اۆتوكولىكپەن بەنزين, ديزەلدىك وتىن تۇرلەرىن ەكسپورتقا شىعارۋعا التى ايعا شەكتەۋ قويىلىپ, تەك كولەمى 20 ليتردەن اسپايتىن جەكە ىدىستارعا قۇيىپ الۋعا رۇقسات ەتىلمەك. بۇل ىشكى نارىقتاعى باعانى رەتتەۋدىڭ ءبىر قادامى جانە مۇنايعا تاۋەلدى كاسىپورىندار شىعاراتىن ونىمدەردىڭ قۇنىن تۇراقتى ۇستاۋعا ىقپال ەتەدى.
– ەڭ الدىمەن بۇل باستاما ءوز تۇتىنۋشىلارىمىز ءۇشىن قاجەت. ىشكى نارىقتاعى سۇرانىس تولىق قامتىلسا, ارتىلعان مۇناي ونىمدەرىن سىرتقى نارىققا شىعارۋعا شەكتەۋ دە بولمايدى. قازىرگى باستى ماسەلە – بەنزين جانە ديزەل وندىرەتىن وتاندىق مۇناي وڭدىرۋشىلەرمەن قوسا, جەكەمەنشىك كاسىپكەرلەرگە دە قولداۋ كورسەتۋ. ديزەل وتىنىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, قىمباتتاۋى, باسقا دا فاكتورلار نارىقتىڭ كولەڭكەلى ىقپالى, زاڭسىز مونوپوليالاردىڭ دا اسەرى بولۋى مۇمكىن, – دەيدى ب.توقتاسىن.
ال پاۆلودارلىق مۇناي-وڭدەۋ زاۋىتىنداعى ۋاقىتشا جوندەۋ جۇمىستارى – قاجەتتى جوسپارلى شارا. بۇل زاۋىتتىڭ تەحنولوگيالىق قۇرالدارىنىڭ 2021-2022 جىلدارى كىدىرىسسىز جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. زاۋىتتىڭ جىلدىق قۋاتى – 5,1 ملن توننا. ونىڭ ونىمدەرى ىشكى نارىققا جەتكىزىلەدى, سونىمەن قاتار رەسەيگە, وزبەكستانعا, قىتايعا, اقش-قا, نيدەرلاندقا, يتالياعا جانە ۋكرايناعا ەكسپورتتالادى. زاۋىت ماماندارىنىڭ مالىمەتىنشە, ءوندىرىس جۇمىسى توقتاتىلعان كەزدە عانا گاز قاۋىپتى ءپىسىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, جوعارى تەمپەراتۋرا مەن قىسىمداعى اگرەسسيۆتىك ورتادا تەحنولوگيالىق جابدىقتاردى اۋىستىرۋعا بولادى. بىراق جانار-جاعارماي مەن ديزەل وتىنى قورىن تيەپ-جونەلتۋ زاۋىت جۇمىسىنىڭ توقتاعانىنا قاراماي جالعاسا بەرەدى. زاۋىت جۇمىسى توقتاپ تۇرعان كەزدە اتىراۋ جانە شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ جۇمىستارى كۇشەيتىلەدى.
جالپى, مۇناي ءونىمىنىڭ ماۋسىمدىق تاپشىلىعى جىل سايىن قايتالاناتىنى بەلگىلى. كوكتەمگى ەگىن ەگۋ, استىق جيناۋ ناۋقاندارى كەزىندە مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى جوندەۋ جۇرگىزۋگە توقتايتىنى تاعى بار.
اتىراۋ, شىمكەنت, پاۆلودار مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ وندىرىستىك قۋاتى جەتكىلىكسىز, سوندىقتان ءتورتىنشى زاۋىت سالۋ كەرەك دەگەن جوبا دا الىستاپ كەتكەندەي. كەرىسىنشە, قولدانىستاعى زاۋىتتارعا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ عانا جوسپارلانۋدا.
جۋىردا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ۇكىمەتتەن وتىن نارىعىنداعى تەڭگەرىمسىزدىكتەردى جويۋعا, باعانىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋگە قاتىستى شارالار قابىلداۋدى سۇراپ, سونىڭ اياسىندا «مۇناي ونىمدەرىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن ءوندىرۋدى جانە ولاردىڭ اينالىمىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ» تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ۇسىندى.
ال وتاندىق ارزان وتىننىڭ قىزىعىن كورشى ەلدەر كورىپ جاتىر. ەندى ۇكىمەت رەسەيدەن قىمبات وتىن ساتىپ الماق. «ارزانعا ساتىپ, قىمباتقا ال» دەگەن – وسى. ەلىمىزدىڭ تابيعي رەسۋرستارى مۇناي ونىمدەرىن قولجەتىمدى باعادا جەتكىزۋگە, وتاندىق بيزنەستى قولداۋعا, شىعىنداردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە ەشكىم داۋ تۋدىرماس. بۇل ىشكى نارىققا تومەندەتىلگەن باعامەن مۇناي جەتكىزەتىن وتاندىق وندىرۋشىلەرگە دە قاتىستى ەكەنى ءسوزسىز.
