ونەر • 11 قازان، 2021

بەدەرى بولەك بورتە بەينەسى

517 رەت كورسەتىلدى

ءار ءداۋىر شىڭعىس حاننىڭ تاريحي تۇلعاسىنا ءوز كوزقاراسىمەن قارايدى. الىمساقتان الەم بيلەۋشىسىنىڭ تاريحي تۇلعاسىنا قىزىعۋشىلىق ىلكى ءسات توقتاعان ەمەس. تاريح قورجىنى ۇلى قاعان تۋرالى دەرەككە تولى. اڭىز كەرەك پە – ەرتەگىگە بەرگىسىز ەلىتەدى، عىلىمي-زەرتتەۋلەرمەن تانىعىڭىز كەلە مە – كەرتىپ الساڭ دا، تۇگەسىلمەيدى، ادەبي شىعارما وقيسىز با – قالاۋىڭىز ءبىلسىن، فيلم كورگىڭىز كەلە مە – تاڭداعانىڭىزدى تاماشالاڭىز، سۋرەتى مەن مۇسىنىنە سۇقتانعىڭىز كەلە مە – ساۋساقپەن شەرتىپ ءجۇرىپ سۋسىنداڭىز.

الەمدى الماس قىلىشتىڭ جۇزىمەن باعىندىرىپ، قۋاتتى قاعانات قۇرعان ۇلى ءامىرشى تۋرالى ونەردىڭ ەڭ تاڭداۋلى وكىلدەرى ءوز جانرىندا جىرلاپ كەلەدى، بىراق سولاي بولا تۇرا ونىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىن جالعاعان تاق مۇراگەرلەرىن دۇنيەگە اكەلگەن العاشقى ايەلى بورتە تۋرالى تاريحي دەرەك تىم تاپشى. جاۋلاعان جەرى مىڭداعان شاقىرىمدارمەن ەمەس، سانسىز مەملەكەتتەردىڭ ميلليونداعان شارشىلارىمەن ەسەپتەلەتىن ۇلى قاعاننىڭ ەل بيلەۋ ىسىنە ارالاسقان بورتە بەينەسى ادەبيەتكە، ونىڭ ىشىندە دراماتۋرگيا جان­رىندا ءبىرىنشى رەت پايدا بولعاندا كوڭىلدى ءۇمىت پەن كۇدىكتىڭ قاتار بيلەگەنى دە سوندىقتان. تاقىر جەردەن تاريحي مالىمەت تابۋ قيىن ەمەس پە؟ بورتە كىم؟ شىڭعىس حاننىڭ جۇزدەگەن ايەلى بولا تۇرا بورتە ەسىمىنىڭ عانا تاريحتا قالۋ سىرى نەدە؟ نەگە تەك بورتەدەن تۋعان بالا­لارعا عانا تاق مۇراگەرى بولۋ، ۇلى ءامىرشى اتانۋ باقىتى بۇيىرىلدى؟ كوپ كۇندەستىڭ ىشىندە ءجۇرىپ بورتە بۇعان قالاي قول جەتكىزدى؟

تاريحتىڭ قويناۋىندا قالعان كومەسكى بەينە تۋرالى كوپ سۇراقتىڭ تولىمدى جاۋا­بىن بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگ، مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى دۋلات يسا­بەكوۆ «بورتە» پەساسىمەن تارقاتادى. قازاق تەاتر ساحناسىندا ءار كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن اقىلمان انالاردىڭ، اياۋلى ارۋ، سۇلۋ بويجەتكەندەردىڭ تۇتاس گالەرەياسى جاساقتالعانىمەن، وجەت تە، قايسار، باتىر دا باتىل، ءبىر باسىندا دراماسى مەن تراگەدياسى جەتىپ-ارتىلاتىن جاۋىنگەر رۋحتى قازاق ايەلىنىڭ بەينەسى جوق ەدى. تۇساۋى جاڭا كەسىلگەن تۇركىستان وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترى العاشقى پرەمەراسىن تاپ وسى تاريحي بەينەگە ارناي وتىرىپ، شىڭعىس حان سەكىلدى ۇلى قاعاننىڭ سەنىمدى سەرىگى رەتىندە تاريح ساحناسىنداعى ءوز پارىزىن مۇلتىكسىز ورىنداپ كەتكەن بورتە وبرازىنىڭ كوركەمدىك شەشىمىن وسى ماق­سات توڭىرەگىنەن ىزدەدى.

پەسادا بورتە – باستى كەيىپكەر. درا­مانى ساحنالاۋعا يتاليانىڭ بەلگىلى رە­جيسسەرى داۆيدە ليۆەرمور مەن ەكىنشى رە­جيس­سەر كارلو شاككالۋگو جانە ستسەنوگراف اننا ۆارالدو ارنايى شاقىرىلعان. شى­مىلدىق اشىلا سالا دەكوراتسياسى جوق جالاڭ ساحناداعى ويىننىڭ تەحنيكا مۇم­كىندىگىنە سۇيەنىپ قويىلاتىنى پەسا­نىڭ يدەيالىق نىساناسىن ايقىنداي ءتۇستى. جىلجىمالى، اينالمالى تەتىگى كوپ ەڭ سوڭ­عى ۇلگىدەگى زاماناۋي تەحنولوگيا جەتىس­تىگىن پاي­دالانا وتىرىپ سالىنعان جاڭا تەاتر­دىڭ ساحناسى جارىق جانە گاللو­گرا­فيالىق كورىنىستەرىمەن بىردەن باۋراپ الدى.

سپەكتاكل شىڭعىستىڭ اكەسى ەسۋكەي مەن قوڭىرات تايپاسىنىڭ كوسەمى داي شەشەننىڭ قۇداندالاسۋىمەن باستالادى. ولار قۇدا بولعاندا تەمۋچين ون جاستا، بورتە ون ءبىر جاستا ەدى. بۇل ساح­نانىڭ ءبارى انيمەكورىنىسپەن باياندالىپ، وقيعا قاھارلى تەمۋچيننىڭ قۋاتى تولىسقان كەزەڭىندەگى نەگىزگى ارناعا ويى­سادى. ستسەناري ءدال وسى وقيعادان باستالىپ، شىڭعىس قاعان مەن بورتە حانىمنىڭ ولىمىنە دەيىن باياندالاتىن تاريح سان الۋان وقيعاعا وتە باي. تەمۋچين جولىنداعىسىن تاس-تالقان ەتىپ قيراتىپ، شاۋىپ، قىپ-قىزىل ورتكە وراپ، ۇلپىلدەگەن كۇلگە اينالدىرىپ جاتىر. بىراق دراما «بورتە» دەپ اتالعاندىقتان، نەگىزگى اكتسەنت بورتە بەينەسىنە سالىنعان، سوندىقتان تاريحتا تەك ءبىرىنشى بولعان تەمۋچين ساحنادا ەكىنشى پلانعا ىسى­رىلعان. تىرشىلىگىندە دە، تاريحتا دا تاسادا قالعان بورتەنىڭ سالماعىن ارتتىرىپ، شىڭعىس حاننىڭ الدىنا شىعارۋ ءۇشىن يتاليالىق رەجيسسەر بىرقاتار ۇتىم­دى ساحنالىق تاسىلدەر تاپقان. تە­مۋ­چين رولىندەگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلت­تىق تەاتردىڭ ءارتىسى، قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەركەبۇلان دايى­روۆتىڭ دا رەجيسسەر ماقساتىن دۇرىس ءتۇسىنىپ، بورتەنى «قاھارىمەن» باسىپ تاستاماي، «شىڭعىسحانشىلدىعىن» تەجەپ، سەرىكتەسىنە قولداۋ كورسەتىپ، دەمەپ ويناعانىن اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. باسقا اكتەرلەر دە بورتەنىڭ ويىنىنا قۋات بەرىپ، جان بىتىرەتىن قان تامىرلارى سياقتى جان-جاعىنان ۇيىسىپ، ءبىر ىرعاقتى ۇستادى.

ەسۋكەي ءبىر زاماندا تەمۋچيننىڭ اناسىن مەركىتتەردەن تارتىپ الىپ كەتكەن، جاڭا بوساعا اتتاپ، كەلىن اتانعان بورتەنى ىشىندە كەك قايناپ، قارىمتا قايتارعىسى كەلگەن مەركىتتەر ءدال وسىلاي باسىپ الىپ كەتەدى. سۇلۋ بورتە العاشىندا جاس ارۋعا ءتان يبالى مىنەزىمەن كورىنگەنىمەن، قاپىدا جاۋ قولىنا تۇسكەندە، دۇلەي كۇشتىڭ الدىندا السىزدىگىن تانىتپاي، كەرىسىنشە، اسقاقتىعىن كورسەتىپ، قايمىقپاي قارسى تۇراتىنى ءوزى جاساعان بەينەگە ۇيلەسىمدى كورىنەدى. درامالىق شيەلەنىس تە وسى وقي­عادان كەيىن ورىستەي باستايدى.

بورتە – تۇركىستان وبلىستىق مۋزىكا­لىق دراما تەاترىنىڭ اكتريساسى، جاس وپەرا ءانشىسى ايا ءشارىپتىڭ باعىن سىناي­تىن وبراز. بورتەنىڭ جۇگى اۋىر بەينە ەكەنىن جاۋاپكەرشىلىكپەن سەزىنەتىنىن، ويناعان رولىنە تىڭ بوياۋ تاۋىپ تولىقتىرعىسى كە­لەتىن تالپىنىسىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. بورتەنىڭ تەمۋچيننىڭ بارلىق تاريحي جەڭىستەرى مەن ۇلى قاعان اتانىپ، قى­رىق رۋ، قىرىق تايپاعا بولىنگەن از عانا موڭعول ەلىن ءبىرتۇتاس موڭعول مەملەكەتىنە بىرىكتىرىپ، بۇكىل قىتاي ەلىن جاۋلاپ الىپ، باتىسقا جاساعان جورىقتارىنىڭ بارىندە دە شىڭعىس حاننىڭ ەڭ سەنىمدى اقىلشىسى بورتە بولعانى تاريحي تاجىريبەلەردە انىق جازىلعان. قاھارلى حان شىڭعىسقا «سەن» دەپ سويلەي الاتىن بورتە ۇلى قا­عان­نىڭ اقىلشىسى بولۋمەن بىرگە ونىڭ قارسىلاسى دا بولدى. شىڭعىس قاعان با­تىسقا جورىققا اتتانار كەزدە وعان بورتە قارسى بولدى. سول ءۇشىن شىڭعىس حان ونى سارايدان الاستادى. بورتەنىڭ سارايدان الاستالۋى ءبىر بۇل ەمەس، الدەنەشە رەت الاستالدى. بىراق ونىڭ ايتقان اقىل-كەڭەسىنىڭ دۇرىستىعىنا، ادال نيەتىنە كوزى جەتكەندە، ۇلى قاعان ونى كەشىرىپ، سارايعا قايتا الدىرىپ وتىردى. «الەمدى بيلەۋگە اقىلىڭ جەتكەندە قاسىڭداعى ادامداردىڭ كىم ەكەنىن، قانداي ەكەنىن بىلە الماي-اق كەلەسىڭ» دەگەن بورتەنىڭ سوزىنە نامىستانىپ، شىڭعىس حان ونىڭ باسىن الماق تا بولادى. «بارلىق پالە جانىڭداعى دوسىڭنان كەلەدى» دەپ سان رەت ەسكەرتسە دە، قۇلاق قويماعان تەمۋچين جامۇحا ساتقىندىق جاسايدى دەپ ەش ويلامايدى. بورتەنىڭ ايتقاندارىن تەكسەرىپ كورۋ ءۇشىن شىڭعىس حان ورداسىنان ءبىر كۇنگە كوشەدى، سول ءتۇنى جامۇحا كوپ ساربازبەن ورداعا تۇتقيىلدان شابۋىل جاسايدى. بىراق شىڭعىس حان وردادا جوق بوپ شىعادى. شىڭعىس حان بورتەنى سارايعا قايتا شاقىرىپ الادى.

شىڭعىس حاننىڭ ءۇش بالاسى ۇگەدەي، شاعاتاي، تولە بورتەنىڭ تۇڭعىش ۇلى جوشى­­نى ء«بىزدىڭ تۇقىم ەمەس، ول كە­رەيت­­تەن تۋعان بالا» دەپ، ۇنەمى شەتتەتە بە­رە­­تىنى بورتەنى ءومىر بويى ورتەپ، سۋىق ءسوز جۇ­رەگىنە مۇزداي سۇڭگى بولىپ قادا­لادى. مەر­كىتتە تۇتقىندا بولىپ كەلگەنى بورتەنىڭ باسىنا ماڭگىلىك قارا تاڭبا بولىپ باسىلادى. بۇل قاسىرەت جانىن قيناسا دا، بورتە جارى مەن بالالارىنىڭ الدىنداعى ادالدىعىنان ەش اينىعان ەمەس.

قاندى جورىقتار، قان توگىس، ۇلى يمپەريا – ءبارى ءوز الدىنا ءبىر تاقىرىپ، ال بورتە – ءوز پەرزەنتتەرىنىڭ اناسى. جو­شىعا بايلانىستى بورتەنىڭ ءۇش بالاسىمەن اراداعى درامانىڭ ناتيجەسىندە اكە – انا – بالا اراسىنداعى تارتىس ۇلعايا كەلە جوشىنىڭ ولىمىنە اكەپ سوقتى­را­دى. شىڭعىس حاننىڭ ۇلى قاعان بولۋى­نا بورتەنىڭ تىكەلەي ىقپال ەتكەنىن جامۇ­حا­نىڭ ولەر الدىنداعى ايتقان 

تاريحي ءسوزى كۋا.

پەساداعى كەسەك وبرازدىڭ ءبىرى شىڭ­­عىس
حاننىڭ اناسى، بورتەنىڭ ەنەسى – ءۋالىن-ءاجى. ەنە مەن كەلىننىڭ تاعدىرى ۇق­ساس، ءومىر مەن تاعدىر اۋىرتپالىعىن كوپ كورگەن قوس مۇڭلىق حانىم اتانعانى­مەن، ەكەۋى دە قاتىگەزدىك قۇرباندىعى. ءۋا­لىن-ءاجى رولىندەگى ق.قۋانىشباەۆ اتىن­داعى اكا­دەميالىق دراما تەاتردىڭ بەلدى اكتريساسى لەيلو بەكنازار-حانينگا شەبەر ويىن ورنەگىن كورسەتىپ، كەيىپكەرىنىڭ حاراك­تەرىن تەرەڭ اشا ءبىلدى. جاۋاتىن بۇلت­تاي تۇنەرگەن تۇعىرىل حاننىڭ شى­نايى ساحنالىق بەينەسىن جاساعان قا­زاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءادىل احمەتوۆ تە كۇڭگىرلەگەن زور داۋىسى­مەن، كورنەكىلىگىمەن كورەرمەن ەسىندە قالاتىنداي وبراز تۋدىردى.

جۇرەگىنەن گورى بىلەگىنە جۇگىنۋدى ءجون كورەتىن، قارا كۇشكە ءتان ومىراۋ وجار­لىققا كوبىرەك بوي الدىراتىن شىڭ­­عىس حاندى ساباسىنا تۇسىرەر سال­ماق­تى دەتال بار. جوشىنىڭ ءولىمى. قۇ­لان شايناپ ولتىرگەنى ياكي قۇلا تۇزدە اجالى قايدان، كىمنەن كەلگەنى بەلگىسىز جوشىنىڭ كەسىلگەن شىناشاعىن بورتە تەمۋچينگە اكەلىپ بەرەدى. بورتە سوندا شىڭعىس حانعا: «ەي، تەمۋچين! كوتەر باسىڭدى! جوشىنى اقىرى ءولتىرىپ تىندىڭدار! ونىڭ اكەسى سەن بولساڭ، اناسى – مەن! مەنىڭ قايعىمنان سەنىڭ قايعىڭ كوپ ەمەس. قۇداي بەردى، قۇداي الدى. ەندى ەرتەڭىڭدى ويلا! اتتان تۇسسەڭ تاققا وتىرىپ ءجۇرىپ وزەكتى جاندا ءولىم بار ەكەنىن ۇمىتىپ كەتكەن سياقتىسىڭ. كوزىڭنىڭ تىرىسىندە بالالارىڭا جاۋلاپ العان كەڭ دۇنيەنى ءبولىپ بەر. ءوزىڭنىڭ ورنىڭا كىم لايىق، سونى اتاپ كەت!».

ۇلىنىڭ ولىمىنە ەسەڭگىرەپ، ازا تۇتىپ جاتقان قاھارلى حان ايەلىنە اقىرىپ ۇمتىلعاندا، الدىنا جاتا قالىپ باسىن توسەگەن بورتە: ء«ومىر بويى اڭدىعانىڭ مەنىڭ باسىم ەدى، رەتى ەندى كەلدى. شاپ! شابا عوي!»، – دەيدى.

بورتە ۇزاق كۇتەدى، بىراق، قىلىش سىل­تەنبەيدى. باسىن كوتەرىپ قاراسا، شىڭ­عىس حاننىڭ ەت جۇرەگى ەزىلىپ، كوزىنەن پار­لاپ جاس اعىپ تۇر ەكەن. الەمگە ءامى­رىن جۇر­گىزگەن ۇلى قاعاننىڭ بالالارى اكەسى ءبو­لىپ بەر­گەن ۇلىستاردا بيلىك قۇر­عانىمەن، ءوز­ارا تاتۋلىعىنان اجىرامادى. وعان ۇگە­دەي ايىقپاس اۋرۋعا شالدىققاندا ءىنىسى تولەنىڭ «جان بەرەمىن» دەپ ءومىرىن اعا­سىنا قۇرباندىققا بەرگەنى دالەل. قىپ­شاق دالاسى قازاققا ماڭگى مەكەن بولىپ قالدى. بورتەنىڭ ارمانى ورىندالدى.

«ساحنادا ۇلكەن جۇمىس ىستەلدى. وسىن­داي پەسا جازىپ بەرگەنى ءۇشىن دۋلات يسا­بەكوۆكە زور العىسىمدى بىلدىرەمىن. تەاتر ماقساتى – تاريحتى كورسەتۋ، ەشكىم انىعىن بىلمەيتىن تاريحتىڭ سىرىن ايتىپ بەرۋ. بۇل مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ وركەندەۋىندە وزىندىك ەرەك­شەلىگى بار قازاقستان مەن يتاليانىڭ الداعى ۇلكەن قارىم-قاتىناسىنىڭ باس­تاماسى عانا. «بورتە» سپەكتاكلى الداعى ۋاقىتتا يتاليا تەاترىنىڭ ساحناسىندا دا قويىلادى. قويىلىم رەجيسسەرى داۆيدە ليۆەرمور جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرىپ، وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر»، دەگەن رەجيسسەر كارلو شاككالۋگا قازاقستان تەاترىنىڭ ەۋروپا تەاتر­لارىمەن بىرلەسىپ، شىعارماشىلىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ، ارەكەتتەسۋى ۇلكەن جاڭالىق اكەلەدى دەگەن ويىن جەتكىزدى.

سپەكتاكلدەن، ەڭ باستىسى، ءداۋىر تى­­­­نىسى سەزىلدى. ول گاللوگرافيامەن جا­سال­­عان دەكوراتسيادان، ەرەكشە ۇلگىدەگى كوز تارتار ساحنالىق كيىمدەردەن، جاس ارتىستەردىڭ ءورشىل رۋحىنان ەسىپ تۇردى. سپەكتاكلگە اكتەرلەر جان-جاقتان جينالدى: تۇركىستان، الماتى، نۇر-سۇلتان، قوستاناي، تالدىقورعان تەاترلارىنىڭ سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن اقبوتا قايماقباەۆا، نۇركەن وتەۋىل، الماحان كەنجەبەكوۆا، ءاليحان ىدىرىشەۆا، ەرجان نۇرىمبەت، نارتاي ساۋدانبەك ۇلى، قونىسبەك بەگايداروۆ، زامزاگۇل بەگاي­داروۆا سىندى ساقا اكتەرلەرى مەن اكتريسالارى ۇلتتىق دراماتۋرگياعا اسقاق رۋحپەن كەلىپ قوسىلعان بورتە بەينەسىن بيىكتەتۋگە بار كۇش-جىگەرىن سالدى. شىڭعىس حاننىڭ بالالارى مەن تۋىستارىنىڭ رولىندە تۇركىستان تەاترىنداعى اكتەرلەر ترۋپپاسى كورىندى. ءۇش ساعاتتان ارتىق جۇرەتىن ۇزاق قويىلىمدى كورەرمەن كينو سەكىلدى قابىلدادى. بۇلدىر تاريحتىڭ ىشىنەن ارشىلىپ، اعاراڭداعان بورتە بەينەسى كورىن­دى. شىڭعىس حان – قاي كەزەڭدە دە كۇيىپ تۇر­عان تاقىرىپ، كۇيدىرىپ الماي ساحنالاۋ – ەر­لىك. ال بورتە – ەكسكليۋزيۆ.

 «جاڭا قالادا، جاڭا تەاتردا، جاڭا پەسا قويى­لىپ جاتىر. كورەرمەنگە رۋحاني راحات سىي­لاعان دۋلات اعاعا راحمەت. تەاتر ۇجى­مىنا، ءبىزدىڭ باستامامىزدى قۇپتاپ، جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان تۇر­كىس­تان وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە، قالا باس­شىلىعىنا، Nur Otan پارتياسىنا شەك­سىز العىسىمدى بىلدىرەمىن. الداعى ۋاقىت­تا دا وزىق تەحنيكالىق جانە كرەاتيۆ شە­شىمدەرگە نەگىزدەلگەن تىڭ قويىلىمدار قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنا كوپتەپ ۇسىنىلاتىن بولادى»، دەپ اتاپ ءوتتى تەاتر ديرەكتورى اينۇر كوپباساروۆا.

باسقا ءبىر تەاتردا جوق، تەك تۇركىستان تەاترىنىڭ تاعدىرىنا بۇيىرعان بىرەگەي دراماعا دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆتىڭ ءوزى اۆتور رەتىندە از-كەم سىنىن ايتقانىمەن، تۇتاستاي العاندا، كوڭىلى تولعان تۇششىمدى باعاسىن بەرىپ، «بورتەگە» ءسات ساپار تىلەدى. سەبەبى «بورتەنى» الدا ەۋروپانىڭ ءتورت بىردەي تەاترى ساحنالاۋعا قۇلشىنىس تانىتىپ وتىر.

سوڭعى جاڭالىقتار

«كانەلو» قارسىلاس تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:00

ق ۇلىباەۆ قىزمەتىنەن كەتتى

قوعام • بۇگىن، 09:20

قىرعىزعا قارسى شىعادى

بوكس • بۇگىن، 09:00

فاتيما حانىمنىڭ كويلەگى

تاريح • بۇگىن، 08:59

ۆاگنەر لاۆ دانيادا وينايدى

فۋتبول • بۇگىن، 08:57

مىقتىلار مەلبۋرندە باس قوستى

تەننيس • بۇگىن، 08:51

كوكتالعا كوپىر سىيلاعان

ايماقتار • بۇگىن، 08:49

كاسىپ مەڭگەرگەن قاتاردان قالمايدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:40

دونور بولۋ – ءومىر سىيلاۋ

مەديتسينا • بۇگىن، 08:35

الماتىعا 10 رەانيموبيل سىيلادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:31

«وميكرون» جەدەل تارالۋدا

الەم • بۇگىن، 08:23

ۇقساس جاڭالىقتار