ءومىر مەن ءولىم ارپالىسىن, ادام جانىنىڭ دراماسىن, بويىنداعى قايشىلىقتاردى, قايعىسى مەن قاسىرەتىن تەبىرەنە تولعاعاندا مۇقاعالي – الدىنا جان سالمايتىن, اۋىزدىعىمەن الىسقان تۇلپار تالانت. مۇنداي ساتتە ول ارناسىنا سىيماعان وزەندەي توگىلىپ-تاسىپ, قۇدىرەتتى پوەزياسى داۋىل كۇنگى دارياداي دولدانىپ, اقىندىق مىنەزى ادام تۇگىل دۇلەي تابيعاتپەن دە جاعالاسىپ, قۇتىرىپ كەتەدى.
ەي, تابيعات!
مەن ساعان وكپەلىمىن,
(جەردە مۇحيت جاتقانمەن,
كوكتە كۇنىڭ).
بەرمەي-اق قوي كۇنىڭنىڭ بەتكە نۇرىن,
قيمادىڭ عوي تولقىننىڭ وكتەم ءۇنىن.
الىسار ەم بۇلتپەنەن, جاۋىنمەنەن.
نەگە تۋىس ەتپەيسىڭ داۋىلمەنەن؟
نايزاعايدان شاشىلعان جاسىنداردى
جالعاپ نەگە قويمايسىڭ
جانىممەنەن؟
سان جاقسىلىق جەرىڭە
جاساپ ءجۇرمىن:
جاپ-جالاڭاش قۇمىڭدى
جاساندىردىم,
مۇزدى ەرىتىپ جاتقاندا لەبىممەنەن,
جالىن بولىپ جانىما قاشان كىردىڭ؟!
سەن ماعان قاھارلانعان كەزەڭدەردە,
اسپانىڭنان دىم تامباي بەزەرگەندە,
جەردىڭ ەرنى شولىركەپ كەزەرگەندە,
وزەندەردى جالعادىم وزەندەرگە.
مەن ساعان ارامتاماق, ماسىل ەمەن,
جاڭبىر بولىپ گ ۇلىڭنىڭ شاشىن ورەم.
اسپانىڭدى ارقاما قۇلاتساڭ دا,
كەۋدەممەنەن جەرىڭدى باسىپ ولەم.
عۇمىر بەردىڭ, شوپ-شولاق,
شارا بار ما.
ەي, تابيعات!
بارىڭدى ماعان ارنا!
نەشە مىڭ جىل نەگە مەن
جاسامايمىن,
مىڭ جىل جاساپ جۇرگەندە
قارا قارعا؟
قالاي-قالاي سويلەيدى, مىنا اقىن؟ مىنەز تانىتىپ دولدانىپ اشۋلانسا, پەندە تۇگىل پاتشانىڭ ەكى اياعىن ءبىر ەتىككە تىعاتىن جاراتۋشىنىڭ جويقىن كۇشىندەي تابيعات اتتى قۇدىرەتپەن ءدال وسىلاي اسقاق سويلەسۋگە مۇقاعاليدىڭ مورالدىق قاقىسى بار ما؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا بار. ۇلى اقىننىڭ تابيعاتتىڭ ەگىزىندەي بولىپ جاراتىلعان جىرلارى وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى بولۋعا ابدەن جارايدى.
مۇقاعالي – پوەزياسىندا دۇنيە قۇبىلىسىنىڭ بارلىق ءۇنى شوعىرلانعان كەمەل تالانت. بويىنداعى شابىتتىڭ قۋاتى كەمەرىنەن اسىپ-تاسىعاندا تابيعاتقا دا باعىنباي كەتكەنىمەن, كەيدە باقىتسىزدىقتان شارشاعان كۇيكى تاعدىرىن تىعىرىققا تىرەپ, ءومىرىن قولدان قيىنداتقان اقىن جالعىزدىقتىڭ زارىن تارتىپ, موماقان جىرلار تۋعىزادى. مۇنداي ساتتە, مەيىرىمگە شولدەپ, اللاعا مۇڭىن شاققانداي بولعان مۇلدە باسقا مۇقاعاليدى كورىپ, شابىتتىڭ سايتانى يەكتەگەندە ءتاڭىرىن ۇمىتىپ, «ماعان ءالى جەتپەيدى قۇدايدىڭ دا» دەپ اسقاق سويلەپ كەتەتىن اقىنعا كەشىرىممەن قارايسىڭ. قۇر كەشىرىممەن عانا قاراپ قويماي, جىر دارابوزىنىڭ جۇرت تۇسىنبەگەن نازىك جانىن ۇققانداي بولىپ, ونى اياپ, ءوزىڭ دە وعان قوسىلىپ ەگىلىپ جىلايسىڭ.
جۇرگەندە قاتال تۇرمىس يلەۋىندە,
بىلمەيمىن, ءسۇيدىم بە مەن,
سۇيمەدىم بە..
جاستىققا جالىن اتىپ سۇيسەم ەگەر,
تۇسپەس ەم ءدال مىناداي كۇيگە مۇلدە.
مەن ناعىز ماحابباتتى
ارماندايمىن,
(ونى مەن جوعالتىپ تا
العاندايمىن...)
اق قازدار اراسىنان اققۋىمدى
اجىراتا بىلمەگەن سورماڭدايمىن.
مۇقاعالي پوەزياسى قارلىعاش-داۋرەننىڭ سىڭارىنداي بولىپ جاراتىلعان, بىرەسە كۇندەي جارقىراپ, بىرەسە بۇلتتاي تۇنەرىپ, كەيدە ورمانداي تىنىشتالىپ, كەيدە نايزاعايداي كۇركىرەپ قويا بەرەتىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تابيعاتتىڭ بۇكىل قۇدىرەتىن بويىنا سىيعىزعان, جالعىزدىعىڭدى دۇركىن-دۇركىن ەسىڭە سالىپ تۇراتىن – جەردىڭ مۇڭلى مۋزىكاسى.
دۇركىرەپ تۇرعان كوكتەمدە دە, جايماشۋاق جازدا دا, قوڭىر كۇزدە دە, دالانى اق ۇلپا جاپقان قىستا دا جۇرەگىمىزدىڭ ءبىر تۇكپىرىنە ۇيالاعان اقىن جىرلارىنداعى مۇڭلى مۋزىكانىڭ دىبىسى بىزگە ەمىس-ەمىس ەستىلىپ جاتادى.
تابيعاتتى سويلەتىپ, تاسقا دا ءتىل بىتىرەتىن مۇڭلى سارىن ەڭ العاش رەت مۇقاعاليدىڭ سوعىس تاقىرىبىنا ارناپ جازعان داستاندارىنان بارلىق بوياۋىمەن قۇلپىرىپ كورىنىپ, قايعىلى سۇلۋلىعى سەزىمىمىزدى ارقانداپ الدى.
«تىلسىمى تەرەڭ تۋىندىلار انگە سۇرانىپ تۇرادى», دەيدى شىعىس شايىرى جاللالەدين رۋمي. ءبىر قىزىعى, مۇقاعالي ولەڭدەرىنە وتە كوپ ءان جازىلعانىنا قاراماستان, وكىنىشكە قاراي, وسى جۇمباقتىڭ, اقىن جىرلارىنىڭ نەگە انگە سۇرانىپ تۇراتىنىنىڭ سەبەبىن جان-جاقتى زەرتتەگەن ەڭبەكتى ءبىز ءالى وقي الماي ءجۇرمىز.
مۇقاعاليدىڭ سۇراپىل سوعىستىڭ سۇرەڭسىز سۋرەتىن كوز الدىڭا ەلەستەتەتىن كوركەم شىعارمالارىمەن مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە تانىستىم. 1982 جىلى ءبىر توپ جاس اقىن تۋىندىلارىن ساحنالاپ, اكەممەن بىرگە مەن دە تەاترلاندىرىلعان قويىلىمدى تاماشالادىم.
تۇڭعىش رەت بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان قوڭىر كۇزدىڭ سالقىن كەشى ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى. قالامگەرلەردىڭ كوبى ول كەزدە تاياۋدا عانا دۇنيە سالعان, مىنەزى شاتاق شايىردىڭ ەسىمىن ىقىلاستانا ايتا قويمايتىن. ەسەسىنە قاراپايىم حالىقتىڭ, اقىن پەشەنەسىنە جازىلعان اۋىر تاعدىردىڭ سىرىن بىلۋگە, جىر جيناقتارىن وقۋعا دەگەن قۇشتارلىعى كۇننەن-كۇنگە كۇشەيىپ بارا جاتتى.
كاسىبي اكتەرلەر ەمەس, مۇقاعالي پوەزياسىنا ولەردەي عاشىق جاستاردىڭ تالاپتانىپ, ءوز كۇشىمەن ساحنالاعان مايدان مينياتيۋرالارى مەنىڭ بالالىق كوڭىلىمدە وشپەستەي ءىزىن, ماڭگى ۇمىتىلمايتىنداي اسەرىن قالدىردى. مەنىڭ ول كەزدە مۋزىكامەن اۋەستەنىپ, باتىستىڭ ۇلى كومپوزيتورلارى گەندەل, باح, موتسارت, بەتحوۆەن, شوپەندەردىڭ كلاسسيكالىق مۇراسىن قۇمارتا تىڭداپ جۇرگەن شاعىم ەدى.
قاباعى اشىلماي قويعان كۇزدىڭ كەشىندە سىرشىل ليريكتىڭ «شارۋا ءھام جاۋىنگەر», «مەنەن سۇرا», «اعا, مەن ءتىرىمىن», «داريعا-جۇرەك», «قاناتتارىم مەنىڭ» تۋىندىلارىن بار ونەرىن سالىپ ساحنالاعان جىگىتتەر مەن قىزداردىڭ اسقان شەبەرلىكپەن ورىنداعان قويىلىمىن قىزىعا تاماشالاپ, ءسۇيسىنىپ تىڭداپ, بالالىق قيالىمدى كوككە الىپ-ۇشقان پوەزيا قۇدىرەتىنىڭ الدىندا باسىمدى ءيدىم.
سەزىمىڭنىڭ ەسىگىن سىندىرىپ كىرىپ, جان تىنىشتىعىن بۇزاتىن ۆاگنەر سيمفونياسىنداعىداي دولدانا ىشقىنعان مازاسىز مۋزىكا كوڭىلىمنىڭ استان-كەستەڭىن شىعارىپ, اقىن تۋىندىلارىنىڭ ىشكى تابيعاتىنان ءومىردىڭ قۇيىن-داۋىلىنداي بولىپ قۇلاعىما تالىپ جەتكەن اۋەن قۇدىرەتى كوبەلەك قيالىمدى ەلىكتىرىپ, شىڭىراۋداي تەرەڭ, ءتۇپسىز تۇڭعيىعىنا تارتىپ بارادى. قان مايداننىڭ قياناتىن كورىپ, قاسىرەتىن شەگىپ, تاۋقىمەتىن باسىمنان وتكەرگەندەي حال كەشىپ, ءوزىمدى ۇستاي الماي, ەرىكسىزدەن كوزىمنەن جاس شىعىپ كەتتى.
سابيلىك بالعىن جۇرەگىمدى جاۋلاپ العان جىرلاردى مەن ۇلى كومپوزيتورلاردىڭ مۋزىكالىق شىعارمالارىنداي راقاتتانىپ, جان-تانىممەن بەرىلىپ, ۇيىپ تىڭدادىم. جىر قۇدىرەتىن ادام اقىلى جەتپەيتىن كەمەلدىككە جەتكىزىپ, ءسوزدى مۋزىكاعا اينالدىرىپ جىبەرگەن نە دەگەن عالامات پوەزيا!
عاجاپ! ولەڭمەن جازىلعان شىعارما ەمەس, ءار ءسوزى مۋزىكالىق اسپاپتاردان شىققان عارىشتىق اۋەندەي بولىپ توگىلىپ, جانىڭدى تەبىرەنتىپ, تولعاندىرىپ, اسپانداي شەكسىز سەزىمىڭدى كوكتە قالىقتاتىپ, ءوز الەمىنە تارتىپ اكەتەتىن عاجايىپ سيمفونيا عوي مىناۋ. سيمفونيا!
بىلمەيمىن, ءولدىڭ بە سەن, ولمەدىڭ بە,
بەلگىسىز, جەڭدىڭ بە, سەن جەڭبەدىڭ بە.
كەتىپ ەڭ «كوپپەن كورگەن
ۇلى توي» دەپ,
ۋىستاپ قايراتىڭدى شەڭگەلىڭدە.
بىلمەيمىن, سەن اتتىڭ با,
جاۋ اتتى ما؟!
تىرىدەي تىقتى ما الدە اباقتىعا؟!
بىلمەيمىن, ءبىر قاعىنعىر سوعىس سالسا,
شالعايداعى شارۋا جاۋاپتى ما؟!
جانجال دەسە, قۇلاعى ەلەڭدەگەن,
جاۋىنگەرلەر سياقتى ەم سەنەن دە مەن.
سەنبەيمىن, سەن ادامدى اتا المايسىڭ,
قارۋ العان جاۋىنگەر دەگەنمەنەن.
ارانىن اشقان شاقتا قاندى اۋىزدار,
قورعانىپ اتتىڭ با الدە
جالماۋىزدان؟!
بىلمەيمىن, قايتىپ ادام
ولتىرە الدىڭ,
ۇيىڭدە كورمەپ ەدىڭ مال باۋىزداپ.
مايدان جىلدارىنداعى تۇرمىس-تىرشىلىكتىڭ قاتال شىندىعىن كوز الدىڭا كەلتىرەتىن تەاترلاندىرىلعان قويىلىمنان اسەرلەنگەنىم سونشالىق, جارىققا ءۇيىر كوبەلەكتەي الىپ-ۇشقان بالالىق قيالىم دانىشپان تولستويدىڭ «مىنا الەم جويىلىپ كەتسە, مەنىڭ ءبىر نارسەگە – مۋزىكاعا بارىنەن قاتتى جانىم اشىر ەدى», دەگەن ءسوزىنىڭ ءمانىسىن ەندى عانا تۇسىنگەندەي بولىپ, ءسارۋار سەزىمىم الدەنەگە قۋانىپ, الدەنەگە قامىعىپ, بىردە شاتتىقتان كوڭىلى تاسىپ, ەندى بىردە قاسىرەتتىڭ كەرمەك ءدامىن تاتىپ كورگەندەي كۇيگە ەندى.
قويىلىمنىڭ جانىڭدى تانىڭنەن سۋىرىپ العانداي قينالتىپ, ءتىسىڭدى جۇلعانداي اۋىرتاتىن ايانىشتى جەرلەرىنە كەلگەندە جانارىمنان ءمولدىر مونشاقتار ءۇزىلىپ ءتۇسىپ, اكەمنەن ۇيالىپ, بەتىمنەن سىرعاناعان گاۋھار تامشىلاردى كويلەگىمنىڭ جەڭىمەن جالما-جان بىلدىرمەي ءسۇرتىپ قويامىن. سەزىم شارابىنا ماس بولىپ ماڭگىرىپ, كوزىمدى ساحنادان الماي, ءبىر نۇكتەگە قادالىپ, وتىرعان ورنىمدا ەسكەرتكىشتەي قاتىپ قالدىم.
قۇلاعالى تۇرعان سوڭ قايران قوسىڭ,
قارۋ بولىپ قولىڭدا قايلاڭ-دوسىڭ.
قانسىراتىپ بىرەۋدى جىقتىڭ-اۋ سەن,
قۇرباندىقسىز قان مايدان
قايدان بولسىن.
ولتىرۋدەن باسقا ەش, دىم بىلمەدىڭ,
كىم ءبىلسىن, كەك الىپ تا ۇلگەرمەدىڭ...
العاش رەت جاۋىڭدى جامساتاردا,
ايان ماعان ابىرجىپ دىلگىرگەنىڭ.
قويىلىمدى كورىپ وتىرىپ بايقاعانىم, مۇقاعالي شىعارمالارىندا موسىنىڭ ءۇش بۇتىنداي – پوەتيكالىق, درامالىق جانە مۋزىكالىق ۇيلەسىم ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا تۇسەدى ەكەن. اقىن ءوز تۋىندىسىنىڭ سىرتقى قالىبىنا عانا ەمەس, ىشكى سۇلۋلىعىنا دا قاتتى ءمان بەرگەن سياقتى. داستانداردان باروككو داۋىرىندە ومىرگە كەلگەن باح پەن گەندەلدىڭ مۋزىكالىق شىعارمالارىنا ءتان ەركىن ستيل سەزىلەدى. شىعارمادا اۆتوردىڭ پوزيتسياسىنان بولەك, بىرنەشە كوزقاراس بار. اقىن ءوز جۇرەگىنىڭ شىندىعىن وقىرمانعا زورلاپ تاڭۋعا تىرىسپايدى. كوركەم تۋىندىداعى ءبىر-بىرىمەن وي جارىستىرىپ جاتقان پروتوگونيست, انتوگونيست كەيىپكەرلەردىڭ شاشىلىپ تۇسكەن شىندىقتارى اراسىنان جانىڭا جاقىنىن تاڭداۋدى اۆتور وقىرماننىڭ ءوز ىقتيارىنا قالدىرادى. سوعىس قاسىرەتىن جەرىنە جەتكىزىپ سيپاتتاعان ءبىر داۋىستان سوڭ ەستىلەتىن ەكىنشى داۋىستىڭ شىندىعى باسىمىراق ءتۇسىپ جاتادى. سيتۋاتسيا كۇردەلەنگەن سايىن ادام جانىنىڭ دراماسى شيەلەنىسە ءتۇسىپ, كەيىپكەرلەردىڭ سوزدەرىنەن دە, اۆتوردىڭ وقيعانى سۋرەتتەۋىنەن دە تۇلا بويىڭدى سيقىرلاپ تاستاعان قايعىلى اۋەندى قۇلاعىڭ شالعانداي, ازا بويىڭ قازا بولادى. جاراتۋشىنىڭ جۇمباعىنداي تىلسىم اۋەن, ليريكالىق قاھارماننىڭ مونولوگى ارقىلى سيۋجەتتىڭ ءون بويىنا قان جۇگىرتىپ, وقيعاعا جان ءبىتىرىپ, سەزىمىڭدى سۇرگىلەپ جاتادى.
مۇمكىن, جاۋىڭ سول ءساتتى
پايدالاندى,
اياۋشىلىق, پاراسات جايعا قالدى.
سەزىم بيلەپ, سەن اياپ تۇرعان شاقتا,
سەنى اياماي, دۇشپانىڭ بايلاپ الدى.
اداممەن تىلدەسۋگە قۇمار ەدىڭ,
مۇمكىن, سەن اڭعالدىقپەن تۇرا بەردىڭ.
مۇمكىن, سەنىڭ كوزىڭدە قان ويناقتاپ,
ايتەۋىر, قىرا بەردىڭ, قىرا بەردىڭ.
وكىنبەن سەن ومىردەن ءوتتى عوي دەپ,
وكىنەم جاۋ تۇبىڭە جەتتى عوي دەپ.
وكىنەم جەندەتتەردىڭ اراسىندا,
سەندەي ءبىر شارۋالار كەتتى عوي دەپ.
راسىندا دا, كەز كەلگەن ونەر شەدەۆرى, مەيلى ول مايلى بوياۋمەن نەمەسە قارىنداشپەن سالىنعان كارتينا, بالشىقتان يلەنگەن ءمۇسىن, قالاممەن جازىلعان رومان نەمەسە پوەما بولسىن, كەمەلدىكتىڭ اسقارىنا كوتەرىلگەندە عاجايىپ مۋزىكاعا اينالىپ سالا بەرەدى ەكەن-اۋ! پوەزياداعى مۇنداي شىرقاۋ شىڭعا جەتكەن كەمەلدىكتى كەزىندە قازاق جىرىنىڭ قۇلاگەرى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ:
كۇيىندەي دومبىرانىڭ قۇلدىراسىن,
سۋىنداي الاتاۋدىڭ سىلدىراسىن,
سوزدەردىڭ اسىل, كوركەم تاسىن قالا,
ۇيقاسى ولەڭىمنىڭ سىڭعىرلاسىن, –
دەپ سيپاتتاپ, ولەڭمەن ورنەكتەپ كەتكەنىن جۇرت جاقسى بىلەدى.
مۇقاعالي قازاق ولەڭىنىڭ ۇيقاسىن سىڭعىرلاتىپ, ونى عاجايىپ مۋزىكاعا اينالدىرىپ جىبەرگەن ۇلى تالانت ەكەن-اۋ. اسىرەسە ول مۋزىكا كوككە كوتەرىلىپ, ۇشقان قۇستاي بولىپ سەزىم اسپانىندا مامىرلاعاندا, مايداندا قازا تاپقان قاھارمانداردىڭ قايسار رۋحىن سەزگەندەي اسەرلەنىپ, تۇلا بويىڭ تىتىركەنىپ كەتەدى. كەشە كۇن ۇياسىنا باتار شاقتا موتسارتتىڭ «رەكۆيەمىن» قۇمارىم قانعانشا تىڭداپ, مىنانداي عارىشتىق اۋەندى قالاي جازۋعا بولاتىنىنا اقىلىم جەتپەي, تاڭعالعانمىن. ەندى, مىنە, تاپ وسىنداي قۇدايعا ايتىلعان ادامنىڭ ءمىناجاتىنداي بولىپ ەستىلەتىن قازاق اقىنىنىڭ ۇلى داستاندارىنداعى سەزىم سيقىرىنا باسىم دۋالانىپ, ءجىپسىز بايلانىپ وتىرمىن. ءبىرىن-ءبىرى بايىتا, تولىقتىرا, تەرەڭدەتە, بوياۋىن قۇلپىرتا تۇسەتىن ونەردىڭ ۇلىلىعى وسى شىعار, ءسىرا.
«ونەر قۇدايعا عانا قىزمەت ەتۋى ءتيىس», دەگەندى ۇلى كومپوزيتور باح قالاي تاۋىپ ايتقان دەسەيشى. ءيا, ءيا, ونەر – قۇدايدىڭ قازىناسى. مىنانداي ادامنىڭ جان ايقايىنداي بولىپ وزەگىڭدى وكسىتەتىن عاجايىپ جىرلار اللانىڭ بار ەكەنىنە كوزى جەتكەن, ونەرىن كيەسىندەي قاستەرلەگەن مۇقاعاليدىڭ عانا جۇرەگىندە تۋادى. مۇقاعاليدىڭ!
كەتسىنشى اۋلاق!
قۇرىسىن پايىمداۋلار!
جان ەمەسپىن قاسقىردان
قويىن داۋلار!
مەنىڭ اكەم, بەلگىسىز سولدات ەمەس,
باۋىرلار مولاسىنا قويىلعاندار!
باۋىرلار مولاسىنا تابىنامىن!
باسقاداي ەسكەرتكىشتى ناعىلامىن.
باستارىڭدا ماڭگىلىك تۇرسا بولدى,
وراق پەنەن بالعاسى شارۋانىڭ.
ادام جانىنداعى مۋزىكا توقتاپ قالعاندا سۇلۋلىق جوعالىپ, سەزىم سۋالىپ, الەمدى قاراڭعىلىق باساتىنى راس-اۋ, شاماسى. شەكسپير شايىردىڭ ايتاتىنى بار ەمەس پە:
توت, ۋ كوگو نەت مۋزىكي ۆ دۋشە,
كوگو نە ترونۋت سلادكيە سوزۆۋچيا,
سپوسوبەن نا گرابەج, يزمەنۋ,
حيتروست,
تەمنى, كاك نوچ, دۋشي ەگو دۆيجەنيا,
ي چۋۆستۆا ۆسە ۋگريۋمى, كاك ەرەب...
تاماشا قويىلىمعا تامسانىپ وتىرىپ مۇقاعالي شىعارماشىلىعىنىڭ شەكسپيرمەن عانا ەمەس, ادامعا بەيمالىم جۇمباق تىلسىمدار ارقىلى الەمنىڭ ۇلى كومپوزيتورلارىنىڭ مۋزىكالىق تۋىندىلارىمەن ۇندەسەتىنىن سەزگەندەيمىن. شەكسىزدىكتى قۇشاعىنا سىيعىزىپ جىبەرەتىن, كەمەلدىكتىڭ شىڭىنا شىرقاعان عالامات عازالداردى جان جۇرەگىندە مۋزىكاسى بار اقىندار عانا تۋعىزا الادى. اۋزىمدى اشىپ, سەلت ەتپەي كورگەن ۇلى داستاندار ماعان شەكسپير درامالارىنداي سوزدىك, سۋرەتكەرلىك جانە مۋزىكالىق تاسىلمەن ورىلگەن شىعارماشىلىقتىڭ سيمبيوزىنداي بولىپ كورىندى.
اقىن تۋىندىلارىن شىنايى ەتىپ, وقۋشى جۇرەگىنە جاقىنداتىپ تۇرعان ەرەكشەلىگى رەتىندە ونىڭ پوليفونيالىعىن (كوپ داۋىستىلىق) اتار ەدىم. پوليفونيا – ءحVىىى عاسىردا دۇنيەگە كەلگەن كوركەمدىك ويلاۋدىڭ جاڭا ءتۇرى. ەڭ العاش رەت مۇنداي قۇبىلىس مۋزىكا ونەرىندە باح پەن گەندەلدىڭ تۋىندىلارىندا پايدا بولدى. ءحىح عاسىردا پوليفونيالىق ادەبيەتتە دە بايقالىپ, تۋرگەنەۆتىڭ تۋىندىلارىندا تابيعاتى ايشىقتالىپ, رومان جانرىن جەتىلدىرە ءتۇستى. ايگىلى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى ميحايل باحتين مۇنداي ەرەكشەلىكتىڭ دوستوەۆسكي شىعارماشىلىعىندا مولىنان بولعانىن ايتادى.
تابيعاتتاي تازالىعىمەن, سىرشىل سۇلۋلىعىمەن قازاق ولەڭىن قىرعاۋىلدىڭ قاناتىنداي قۇلپىرتىپ جىبەرگەن پوليفونيا – مۇقاعاليدىڭ پوەزياعا اكەلگەن ۇلكەن جاڭالىعى, ادەبيەتىمىزدىڭ زور تابىسى.
اقىن سوعىستىڭ ادامزاتتى زار يلەتكىزىپ, ەلدىڭ كوزىنەن سوراسىن اعىزعان تاۋقىمەتىن سوزبەن سۋرەتتەپ قانا قويماي, ونى قارعاعان جەسىرلەر مەن جەتىمدەردىڭ سان الۋان داۋىسىن پوليفونيالىقتىڭ قۇدىرەتىمەن تابيعي ءارى شىنايى قالپىندا ءتىرىلتىپ, ءومىردىڭ وزىندەگىدەي نانىمدى ەتىپ جەتكىزەدى. شىعارمانىڭ كەي تۇسىندا مۇقاعاليداعى پوليفونيالىق شارىقتاپ, كوزگە كورىنبەيتىن جۇمباق كەيىپكەرلەر ءبىر-بىرىمەن ايتىسىپ-تارتىسىپ قالىپ تا جاتادى.
مەن سوعىستى كورگەمىن جوق,
كورگىم دە جوق, كورمەدىم.
سوعىس ويىنىن وينايتىنمىن,
(بالالاردىڭ ەرمەگى)
قارۋ الىپ,
قان مايداندا,
قاس جاۋىما تونبەدىم,
كوردىم بىراق
جەسىرلەردىڭ, جەتىمدەردىڭ ەڭىرەۋىن.
مەن سوعىستا بولعامىن جوق,
قاتىسپادىم, بارمادىم.
باتىر ويىنىن وينايتىنمىن,
(باتىر بولۋ ارمانىم).
بىلەم بىراق,
شىمىلدىقتار تۇسىرىلمەي قالعانىن
بەسىك جىرى بولعاندىعىن
قاتىنداردىڭ زارلارى.
كەيىپكەر شىندىعىمەن كەلىسپەسكە امال كەم. قان مايداندى كوزدەرىمەن كورمەسە دە, قارۋ اسىنىپ سوعىس ءورتىنىڭ ورتاسىندا جۇرمەسە دە تىلدا ەڭبەك ەتىپ, كۇللى زاردابىن ارقاسىمەن سەزىپ, بالالىق شاعى سوعىس جىلدارىنىڭ مۇز-قارى مەن وت-جالىنىندا شىڭدالعان, الپىسىنشى, جەتپىسىنشى جىلدارى ادەبيەتكە كەلگەن اقىنداردىڭ ءبارى دە شامامەن وسىنداي ماعىناداعى دۇنيەلەر جازدى. شىندىعىندا بۇل – اقىننىڭ ءوز ءسوزى عانا ەمەس, بالالىقتارىن سوعىس وتى شارپىپ كەتكەن تۇتاس ءبىر ۇرپاقتىڭ جان ايقايى. الايدا اقىننىڭ ءوز ىشىندە دە جانىن كەمىرىپ بارا جاتقان, پروتوگونيست كەيىپكەردىڭ ايتقانىمەن كەلىسپەيتىن انتوگونيستىك شىندىعى بار. شىعارماداعى كەنەتتەن جارىلعان بومباداي بولىپ اتىلىپ, اياق استىنان كيلىگىپ كەتىپ, ليريكالىق قاھارماننىڭ ويىن اياقتاتقىزباي تاستايتىن اۆتور ءسوزى كۇتپەگەن جەردەن وقۋشى كوڭىل كۇيىنىڭ اۋانىن وزىنە قاراتىپ الىپ قانا قويماي, وي اعىسىنىڭ باعىتىن مۇلدە باسقا جاققا بۇرىپ جىبەرەدى. كوپشىلىككە بەيمالىم ەكى كەيىپكەردىڭ شىندىعى سالىستىرىلىپ, وي تالقىسىنا سالىنادى.
جو, جوق,
جولداس!
ءبىز سوعىستى كورگەمىز!
اتى سولدات بولماعانمەن,
سولداتتاردان كەم بە ءبىز؟!
قىزىل اياق پارتيزاندار –
قىردان ماساق تەرگەمىز,
قالتامىزدى قاعىپ تۇرىپ,
قان مايدانعا بەرگەمىز.
اشتان ولگەن اۋرۋ قارتتى,
اقپانداتىپ كورگە ءبىز,
توڭدى تەسىپ, ازەر-ازەر,
ءۇش-ءتورت كۇندە كومگەمىز.
تاتتىق بىزدەر سول سوعىستىڭ,
«بالى مەنەن شەكەرىن»,
كوردىك بىزدەر,
ماحابباتتىڭ قۇلازىعان مەكەنىن,
سەزدىك بىزدەر,
جەڭگەمىزدىڭ جاستىعىنىڭ وتەۋىن,
بىلدىك بىزدەر,
اكەسىزدىك,
نەكەسىزدىك نە ەكەنىن.
كوردىك قوي ءبىز,
وتكەردىك قوي,
قيلى-قيلى كەزدەردى.
گ ۇلىمىز دە ەرتە اشىلىپ,
كامىلەتتىك تەز كەلدى,
تىڭداپ ءبىلىپ,
كومەيدەگى ايتىلماعان سوزدەردى,
تاني بىلدىك قۇمارلىقتىڭ
تۇمانى بار كوزدەردى.
مىنە, بۇل ەندى – اقىننىڭ ءوز داۋىسى, قىنابىنان سۋىرىلعان الداسپان اقيقاتى. بۇدان ءارى قاراي اۆتور جالقىدان جالپىعا كوشىپ, حالىق اتىنان سويلەپ, «سوعىس», «فاشيزم» سوزدەرىنىڭ انىقتاماسىن بەرە كەتەدى.
حالىقتار بار,
الدىندا تارام-تارام جولدارى,
تابيعاتتى ءبارى ورتاق, تالاسپاسا بولعانى.
سوعىس دەگەن-
ءبىر حالىق ءبىر حالىقتى زورلاۋى,
سوعىس دەگەن – فاشيستەر,
ۇلتشىلدىقتىڭ قورعانى.
سوعىس دەيتىن ءسوز ەسكى,
ءوتتى ول ەندى كەزەڭنەن,
سوزدىك قورعا فاشيزم, فاشيست دەگەن ءسوز ەنگەن.
فاشيزم, فاشيست سوزدەردەن,
قۇلاقتاردىڭ بەزى ولگەن,
قارعاي ءجۇرىپ ولاردى ەرنىمىز دە كەزەرگەن.
سوعىس-فاشيست,
ەكى ءسوز ءبىر تۇبىردەن تارالعان,
ء بىرى سىڭار قالماۋى ءۇشىن,
بىرەۋىسى جارالعان.
قارعا ولاردى تاۋ مەن تاس,
قارعا ولاردى قارا ورمان,
فاشيزم – ۇلى عاسىردى ۋلاندىرعان ارام قان.
شىعارمانىڭ كۋلميناتسياسىندا ءبىز قايتادان اۆتوردىڭ ءوز ءۇنىن ەستىپ, سۇم سوعىستىڭ تاعدىرلاردى تاپتاپ كەتكەن اششى شىندىعىن كوزبەن كورگەندەي بولامىز.
ء فاشيزمدى كورگەنمىن, ءفاشيزمدى سەزەم مەن,
مەن قۇرساقتا جاتقاندا ماعان قارۋ كەزەنگەن.
فاشيست باردا سوعىس بار,
ول –اقيقات ەجەلدەن,
فاشيزم بار, فاشيست بار,
سوعىس دەگەن ءسوز ولگەن.
...مەن سوعىسقا بارمادىم,
مەن سوعىستى كورمەدىم,
بىراق كوردىم سولداتتىڭ ۇيىنە كەپ ولگەنىن.
قۇمارلانا قۇشا الماي ساعىنىشىن جەڭگەمنىڭ,
قۇلاعانىن ۇيگە كەپ ءوز كوزىممەن كورگەنمىن.
مەن سوعىسقا بارمادىم,
مەن سوعىستا بولمادىم,
ء جۇردى بىراق مايداندا مەن جىبەرگەن قولعابىم.
كوردىك بىراق قۇربى قىز تولماي جاتىپ سولعانىن,
جىبىتكەنىن كورگەمىن الدەكىمنىڭ توڭدارىن...
جاناپ ءوتتى بالالىق, بالا بولىپ وسپەدىم,
شارۋانىڭ عۇمىرى, كەنەدەيىن كەشكەنىم.
مەنەن سۇرا,
بيدايدىڭ ەگىلگەنىن, وسكەنىن,
مەنەن سۇرا,
ەڭبەكتىڭ قىسقا تاڭىن, كەشتەرىن.
مەنەن سۇرا سوعىستىڭ تاستاپ كەتكەن زاردابىن,
اۋىل قايتىپ كوتەردى قان مايداننىڭ سالماعىن,
مەنەن سۇرا, جاس بالا قايتىپ ايەل العانىن,
مەنەن سۇرا, جاس قىزدىڭ قايتىپ شالعا بارعانىن.
ادەبيەتىمىزدە بۇرىننان بار مونولوگتىق تاسىلمەن ورىلەتىن تۋىندىلاردان بۇل داستاننىڭ ايىرماشىلىعى, اقىن ديالوگتىق ءپرينتسيپتى بىرنەشە وي اعىسىنىڭ نەگىزىندە قۇرايدى. مۇقاعاليدىڭ كەيىپكەرلەرى, پسيحولوگيالىق سۋبەكت نەمەسە تازا داۋىس قانا ەمەس, الەمگە دەگەن كوزقاراس. اۆتور كەيىپكەرى تۋرالى باسى ارتىق ەشتەڭە ايتپايدى, ليريكالىق قاھارمانمەن بىرگە وقيعانى تالقىلاپ, ونىمەن سىرلاسىپ, سۇحباتتاسىپ, كەيدە ءتىپتى, وي جارىستىرىپ كەتەدى.
مۇقاعاليدىڭ سۇم سوعىستىڭ زاردابىن سۋرەتكەرلىك تالانتىمەن وقىرمان جۇرەگىن سەلت ەتكىزەتىندەي شىنايىلىقتىڭ جىبىمەن كەستەلەگەن شىعارمالارىنىڭ ءبارى ءبىرىنشى جاقتان جازىلعان. سەبەبى, ونىڭ ءبارى اقىن قيالىنىڭ جەمىسى عانا ەمەس, مۇقاعاليدىڭ بالا كۇنىندە كوزبەن كورگەن – ءومىر شىندىعى. كۇنى-ءتۇنى ىزدەنگەنىنە قاراماستان, «يليچ» پەن «ماۆردى» جازعاندا بويىنداعى قابىلەتىن تولىق تانىتا الماعان اقىننىڭ سوعىس تاقىرىبىن جىرلاعاندا شابىتتانىپ كەتكەنىنىڭ سەبەبىن تاپىشتەپ ءتۇسىندىرۋدىڭ قاجەتى شامالى بولعانمەن, وسىعان بايلانىستى ويىمىزدى تۇيىندەپ, ءبىر-ەكى اۋىز سوزبەن بىلدىرە كەتكەندى ءجون سانادىم.
كەز-كەلگەن شىعارماشىلىق ادامىنىڭ ءوز باسىنان وتكەرگەن وقيعالار مەن ءوزى جاقسى بىلەتىن تاقىرىپتارعا كەلگەندە ەركىندىكتىڭ لەبىن سەزىپ, تىنىسى كەڭەيىپ, قولتىعىنا قانات بىتكەندەي شابىتتانىپ جازاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. مىنە, سوندىقتان دا م. ماقاتاەۆتىڭ ءوزى كۋاگەرى بولعان سوعىس جىلدارىنداعى ءومىر شىندىعىن سۋرەتتەگەن جىرلارىندا كوكتە سامعاعان قۇستىڭ ازاتتىعىنداي ەركىندىك بار. دۇنيەگە ىڭكار جۇرەكتەن تابيعي دا, تازا قالپىندا توگىلىپ, قورعاسىنداي قۇيىلىپ ءتۇسىپ جاتقان تۇيدەك-تۇيدەك ۇيقاستار قۇددى اقىننىڭ تەڭىزدەي تولقىعان سەزىمىمەن, تاۋ سۋىنداي تاسىعان وي اعىسىمەن جارىسقا تۇسكەندەي اسەر قالدىرادى. سوعان قاراماستان سەزىمىن تەجەپ, باسى ارتىق سوزدەردىڭ, سۋرەتكەرلىك بايانداۋلاردىڭ, تەڭەۋلەردىڭ شىعارماعا كەزدەيسوق كىرىپ كەتۋىنە اقىن جول بەرمەيدى.
زادى مۇقاعالي كوپ ىزدەنىپ, كوپ وقىپ قانا قويماي, تىرنەكتەپ جيناعان ءبىلىمىن بويىنا ءسىڭىرىپ, ونى ولەڭدە تالعامپازدىقپەن پايدالانعان اقىن. ول ادەبيەتكە كەش كەلىپ, ءوز زامانداستارىنان كەيىن تانىلعانىمەن, تەز جەتىلىپ, تەز تولىستى. تۇڭعىش كىتابى «يليچ» شىعا سالىسىمەن ىلە-شالا جازىلعان مايدان جىرلارى مۇقاعالي پوەزياسىنىڭ عارىشتىق جىلدامدىقپەن كەمەلدەنىپ, بيىكتەپ كەتكەنىنىڭ – دالەلى بولا الادى.
سوعىس شىندىعىن شىنايى ەتىپ سۋرەتتەپ, كەرمەك ءدامىن سەزدىرتۋ ءۇشىن اقىن انتيتەزالىق ءتاسىلدى شەبەر پايدالانادى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز سۋرەتتەلەتىن وقيعادان زور اسەر الىپ قانا قويماي, ءبىر-بىرىمەن ارپالىسقان ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ كۇرەسىنە كۋا بولامىز. وسىعان وراي, مۇقاعاليدىڭ مايدان جىلدارىنداعى ادام مىنەزىنىڭ قالاي وزگەرگەنىن ءتۇرلى قىرىنان كورسەتكەن «اعا مەن ءتىرىمىن» تۋىندىسىنا توقتالۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل بىزگە پوەزياداعى اقىن ىزدەنىسىنىڭ تامىرىن ۇستاپ كورىپ, ونىڭ جان-جاقتى بولعانىن سەزىپ, شىعارماشىلىعىنداعى شىنايىلىقتىڭ تابيعاتىن زەرتتەپ, قۇپياسىن تەرەڭىرەك تاني تۇسۋىمىزگە كومەكتەسەدى. .
ء بىرىنشى جاقتان باياندالاتىندىقتان, مۇنداعى ءوربيتىن اڭگىمە اقىننىڭ ءوز ومىرىندە بولعان, باسىنان كەشكەن وقيعا قالپىندا سيپاتتالادى.
الپىسىنشى جىلعا دەيىنگى ءداستۇرلى فورماداعى داستانداردان بۇل شىعارمانىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ايىرماشىلىعى كوپ. كولەمىنىڭ شاعىندىعىنا قاراماستان مۇقاعاليدىڭ «اعا مەن ءتىرىمىن» مينياتيۋراسى ءسوزدى مۇمكىندىگىنشە سىعىمداپ, ويدى مەيلىنشە ىقشامداپ بەرگەن, باسى ارتىق سوزگە ينە سۇعارلىق كەڭىستىك تە قالدىرماعان, كەرەكسىز تەڭەۋلەردىڭ ءبارىن سىلىپ الىپ تاستاعان, جاڭا ۇلگىدە جازىلعان – مودەرنيستىك تۋىندى. ...سودان بەرى كورمەدىم, جولاۋشى اعا,
جولىعىسىپ, شىركىن-اي, قول الساق-اۋ!..
كەزەڭ اسىپ قايىرىلماي كەتىپ ەدى;
سوناۋ – سەن, سوناۋ – اتىڭ, سوناۋ – شاناڭ.
جادىمدا,
سوعىس كەزى, سويقاندى كەز,
قىس ەدى قىتىمىر شال, سويقان مىنەز.
سالدىرتىپ شىعا كەلدىڭ قىر باسىنا,
قالدىرىپ الدىڭداعى قايقاڭدى لەز.
-مىنانداي تۇتەپ تۇرعان بوراسىندا,
ەي, بالا, ولەيىن دەپ باراسىڭ با؟!
- اعاتاي, الا كەشى ناعاشىما؟
انەكي, انوۋ تاۋدىڭ اراسىندا.
ء سوزىمىز وسى بولدى, ۇندەمەدىڭ,
شۇبار ات جەلىپ كەتتى ء«شۇۋ!» دەپ ەدىڭ.
قايىرىمسىز كىسىنى العاش كوردىم,
قايىرىمسىز قازاقتى بىلمەپ ەدىم.
دەپ تۇرعام جوق, سەنەن مەن ءوش الايىن,
(كەزدەستى عوي قايىرىمسىز نەشە اعايىن..)
....شۇبار اتىڭ امان با, ولگەن جوق پا؟
سىنعان جوق پا سونداعى كاشاۋايىڭ؟
بىلمەگەنسىڭ مەن كىم ەكەنىمدى,
جەتپەسىمدى اۋىلعا, جەتەرىمدى,
سالەم, اعا, كوڭىلدىڭ ارحيۆىنەن
سەن قالدىرعان ءبىر توزاڭ كوتەرىلدى.
بايقادىڭىز با, اۆتور بۇرىننان قولدانىلىپ كەلە جاتقان, شىعارما تابيعاتىنا ءسىڭىپ, ابدەن قالىپتاسقان ونەردەگى شارتتىلىقتى بۇزىپ, اڭگىمەسىن كىرىسپەدەن ەمەس, ەڭ قىزىقتى, تارتىستى جەرىنەن باستاپ كەتىپ, ءبىرازدان سوڭ عانا وتكەن شاققا ورالىپ, وقيعانى رەت-رەتىمەن سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكپەن بايانداۋعا كوشەدى. كوركەم پروزامىزدا وقۋشى ىقىلاسىن بىردەن ەلىكتىرىپ اكەتەتىن مۇنداي تىڭ تاسىلمەن جازۋ شەبەرلىگى ەڭ العاش جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «اقبىلەگىنەن» بايقالىپ, الپىسىنشى جىلداردان كەيىن بۇل ءادىستىڭ اقان نۇرمانوۆتىڭ «قۇلاننىڭ اجالى» رومانىندا, ال, پوەزيادا مۇقاعالي ماقاتاۆتىڭ مايدان مينياتيۋرالارىندا ودان ءارى دامىتىلا تۇسكەنىن كورەمىز.
سەن كەتتىڭ,
مەن تاعى دا جاياۋلايىن,
جۇگىرەيىن, جەلەيىن, اياڭدايىن.
ء سال سابىر ەت, اعاسى, رەتىمەنەن,
اسپاي-ساسپاي, اقىرىن باياندايىن.
اشتىق دەيتىن الباستى-نالانى ارتقان,
بالا ەدىم قورەك ىزدەپ بارا جاتقان.
ادامنىڭ بالاسى دەپ قارايلاپ ەم,
قاراڭداپ كورىنگەن سوڭ قاراڭ ارتتان.
«اعا, مەن ءتىرىمىن» رەاليستىك, مودەرنيستىك قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە سيمۆوليستىك تا تۋىندى. الەم ادەبيەتىندەگى ءۇش ۇلى – رەاليستىك, مودەرنيستىك, سيمۆوليستىك اعىستىڭ ويدى تارتىمدى ەتىپ جەتكىزۋدەگى وزىق ۇلگىلەرىن ەنشىلەگەن شىعارمادا ەكى ءتۇرلى سيمۆوليستىك كەيىپكەر بار. ناعاشىسىن ىزدەپ بارا جاتقان بالانى شاناسىنا وتىرعىزباي دالادا تاستاپ كەتكەن جولاۋشى –ز ۇلىمدىقتىڭ, بوراندا اداسقان بەيباققا تۋعان بالاسىنداي جانى اشىپ, ەتىن, سورپاسىن بەرىپ, قولعانات قىپ قويىن دا باقتىرماي, توڭ اۋدارتىپ, كەتپەن دە شاپتىرماي استى-ۇستىنە ءتۇسىپ كۇتىپ, اۋىلىنا اكەپ تاستاعان قاريا – ىزگىلىكتىڭ سيمۆولى.
الەمدى زار ەڭىرەتىپ, قارا كوزىنەن قان اعىزعان سوعىس, قاسىرەت شەككىزىپ قانا قويماي, پەندە بالاسىنىڭ ادامگەرشىلىگىمەن بىرگە ز ۇلىمدىعىن دا, مەيىرىمدىلىگىمەن بىرگە قاتىگەزدىگىن دە تەكسەرىپ, تاعدىردىڭ سىنىنان وتكىزدى. كۇن سايىن مىڭداعان ادامدار جاقىنىنان ايىرىلىپ, جەسىرلەر مەن جەتىمدەردىڭ جوقتاۋىنان دالا كۇڭىرەنىپ, تاۋ كۇرسىنىپ كەتتى. الايدا, ميلليونداعان جۇرەكتەردى جارالاپ, تىرشىلىگىن تاپتاپ كەتكەن سوعىستىڭ اۋىر قايعىسى دا ەشكىمگە دە قايىرى جوق وڭباعانداردى وزگەرتە المايدى. ارامدىقپەن اۋىزدانعان ادامدار ەش وزگەرمەي, ز ۇلىم قالپىندا قالىپ قويادى ەكەن. ايتپەسە, اشتىقتان جانى قىسىلىپ, اق تۇتەك بوراندا ناعاشىسىن ىزدەپ اداسقان بالانى شاناسىنا وتىرعىزا سالىپ, جول-جونەكەي كەزدەسكەن اۋىلدىڭ جانىنا تاستاپ كەتە سالۋدىڭ قانداي قيىندىعى بار؟
«اعا مەن ءتىرىمىندى» وقي وتىرىپ, ىشكى تۇيسىگىممەن مايدان مينياتيۋرالارىن جازۋ بارىسىندا اقىن اقىل-پاراساتىنىڭ قايتا-قايتا شەكسپيرگە قارايلاپ, تۇيسىگى ىلگەن جاڭالىقتاردى ۇلت ادەبيەتىنە اكەلۋدەن جاتسىنباعانىن بايقاعاندايمىن. زادى, اعىلشىن اقىنىنىڭ ونەردەگى ىزدەنىستەرىنىڭ مۇقاعاليعا اسەر ەتىپ, شابىتىنا قانات ءبىتىرۋى مەنىڭ ويىمشا سونشالىقتى تاڭ قالارلىق نارسە ەمەس.
ىزدەمپازدىق مەنىڭ دە بار ونەرىم,
بۋدان جاساپ بيداي مەن تارى ەگەمىن.
قازان-ميىم ءبارىن دە قايناتادى.
دارا قويىپ قازاقتىڭ قارا ولەڭىن, – دەگەن سوزدەر اقىن ىزدەنىسىنىڭ جان-جاقتى بولعانىن دالەلدەپ, جاھاننىڭ جاۋھار تۋىندىلارىن انا تىلىمىزدە سويلەتىپ قانا قويماي, وزىق ۇلگىسىنەن ونەگە الىپ, ونى شىعارماشىلىق ىزدەنىسىنىڭ ارقاۋىنا اينالدىرعانىن كورسەتىپ تۇرعانداي.
مۇقاعالي الەمگە ايگىلى اعىلشىن دراماتۋرگىنىڭ سونەتتەرىن انا تىلىمىزدە سويلەتتى. ونەرىنىڭ قۇدىرەتىنە ادامزاتتى تابىندىرعان شەكسپيردىڭ حالقىنا مۇرا ەتىپ قالدىرعان تراگەديالارىنىڭ سىرتىندا 154 سونەتى بار.
سونەت جازۋ ۇلگىسى XIII عاسىردا يتاليادا پايدا بولىپ, جىلدار وتكەن سايىن ءورىسى ۇلعايا بەردى. فرانچەسكو پەتراركا ونىڭ فورماسىن دامىتىپ, سونەت جازۋدىڭ تەڭدەسسىز شەبەرى بولدى. پەتراركانىڭ ارقاسىندا سونەت ادام كوڭىل-كۇيىن اسەرلى ەتىپ سۋرەتتەۋدىڭ قۇرالىنا اينالدى.
1370 جىلى كورولدىڭ ديپلوماتيالىق تاپسىرماسىمەن ەۋروپا ەلدەرىنە ساپار شەككەن اعىلشىنداردىڭ اتاقتى اقىنى دجەفري چوسەر يتاليادا بولعاندا پەتراركامەن تانىسىپ, ونىڭ سونەتتەرىن اعىلشىن تىلىنە مولدىرەتىپ اۋدارادى. تاڭعاجايىپ ونەر تۋىندىسى ولەڭسۇيەر قاۋىمعا قاتتى اسەر ەتىپ, انگليادا دا پەتراركاعا ەلىكتەپ سونەت شىعاراتىن اقىنداردىڭ ۇركەردەي شوعىرى دۇنيەگە كەلدى.
شەكسپير سونەت جازۋدى تۇرلەندىرىپ, كەمەلدىككە جەتكىزدى. ويىنىڭ سۇلۋلىعى, فيلوسوفيالىق تەرەڭدىگى, وقىرمان سەزىمىن يەكتەپ اكەتەتىن شىنايلىعى جاعىنان سونەتتەر اعىلشىن اقىنىنىڭ ولەڭمەن جازىلعان تراگەديالارىنان كەم تۇسپەيدى. شەكسپيردىڭ ليريكالىق سونەتتەرى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, كىندىگى بايلانىپ تۇرعان, ارقاۋى ۇزىلمەگەن – ءبىرتۇتاس الەم.
«ليريكالىق ولەڭ نەمەسە سونەت شىعارۋمەن اينالىسقان سول زاماننىڭ ءار اقىنى سيۋجەتتىڭ جاڭالىعىمەن جۇرتتى تاڭ قالدىرا المايتىنىن جاقسى ءتۇسىندى. تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار-تىن; بارىنە دە بەلگىلى ءجايتتار مۇلدە باسقاشا قابىلدانۋى ءۇشىن جاڭا كوركەمدىك تاسىلدەر, جاڭا وبرازدار مەن سالىستىرۋلار تابۋ كەرەك بولدى. قايتا ورلەۋ ءداۋىرى اقىندارىنىڭ ءبارى, ونىڭ ىشىندە شەكسپير دە وسىعان ۇمتىلدى», – دەيدى شەكسپيرتانۋشى عالىمداردىڭ ءبىرى ا.انيكست.
جاڭا فورما, بۇرىن-سوڭدى قولدانىلماعان ادىستەر, توسىن تەڭەۋلەر ارقىلى وقىرمان كوڭىلىن ەلەڭ ەتكىزگىسى كەلگەن مۇقاعالي پوەزياسىنىڭ ەرەكشەلىگىن كورگەندە شەكسپير سونەتتەرى مەنىڭ ەسىمە تۇسەدى. ماسەلەن, «شارۋا ءھام جاۋىنگەر», «مەنەن سۇرا», «اعا مەن ءتىرىمىن», «داريعا-جۇرەك» پەن «قاناتتارىم مەنىڭ» تۋىندىلارىنىڭ ءار قايسىسى جەكە تاقىرىپتى كوتەرگەن مينياتيۋرالار سياقتى بولىپ كورىنگەنىمەن, شىن مانىسىندە ولاردىڭ ءبارى شەكسپير سونەتتەرىندەي, ساۋلەتتى سارايدىڭ ادەمى كىرپىشىندەي بولىپ قالانعان, ءبىرىنىڭ بوياۋىن ەكىنشىسى تۇرلەندىرىپ تۇرعان ءبىرتۇتاس دۇنيەلەر.
ء بىر اقىننىڭ قولىنان شىققان ادەبي مۇرا بولعانىمەن شەكسپيردىڭ تراگەديالارى مەن سونەتتەرىندە ايىرماشىلىق كوپ. درامالىق شىعارمالارىندا ءوزى جايىندا ءتىس جارمايتىن, سىرىن شاشپايتىن ول ليريكالىق سونەتتەرىندە سەزىم تاسقىنىن توقتاتا الماي, كوڭىل-كۇيى, قۋانىشى مەن رەنىشىن جاسىرماي ايتىپ, ارناسىنا سيماي توگىلىپ-تاسىپ قويا بەرەدى. جۇرەگىنىڭ تۇبىنە كىر جاسىرماي, اعىنان اقتارىلىپ سالاتىن شەكسپير سونەتتەرىندەگى شىنايىلىق مۇقاعاليدىڭ اقىندىق ونەرىنە مىنەز بولىپ جابىستى.
مۇقاعالي دا ءوز تۋىندىلارىندا سۋرەتكەرلىك بايانداۋدان گورى جۇرەك قامالىن بۇزىپ شىعىپ, تابيعي قالپىندا اقتارىلا جونەلەتىن وي اعىسىنا قاتتى ءمان بەرەدى. ول ءۇشىن وقيعانىڭ قالاي باستالىپ, قالاي اياقتالاتىنىن سيپاتتاپ, كەيىپكەرلەردىڭ كىم ەكەنىن تاپىشتەپ تۇسىندىرگەننەن گورى ءومىردىڭ قاتال شىندىعىن, تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەستەگى ادام جانىنىڭ دراماسىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتۋ – الدەقايدا ماڭىزدىراق. بەيكۇنا بالانى شاناسىنا وتىرعىزباي, ايدالادا اجال بورانىمەن ارپالاسۋعا تاستاپ كەتكەن پروتوگونيست بەينە شىعارما باسىندا ءبىر جالت ەتىپ كورىنىپ, جوق بولعانىمەن, اڭگىمە اياقتالعانشا ليريكالىق قاھارماننىڭ وي اعىسى ارقىلى ونىڭ جەكسۇرىن كەلبەتى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدان كەتپەي, كولبەڭدەپ تۇرىپ الادى.
باراتقان ەم تاپپاق بوپ نەسىبەمدى,
«اعات ايتسام, اشۋمەن كەشىر ەندى..)
سەن ماعان قايىرىلماي كەتكەنىڭدە,
ەسىڭدە مە, اعاسى بەسىن ەدى.
ەكى كوزىم, شۇبار ات, سەندە مەنىڭ,
وكپەم كەۋىپ, ارتىنان تەرلەگەمىن.
اۋرە ەتەيىن دەگەن ءبىر ءازىلى دەپ,
ءوزىمدى-ءوزىم جۇباتىپ, سەنبەگەمىن.
اقىرى عايىپ بولدى, تارلان شۇبار,
تارلان شۇبار – سەندەگى اردان شۇبار.
جارتى قاسىق قازاقتىق قانىڭ بولسا,
قۇلاعىڭدا داۋىسىم قالعان شىعار.
ز ۇلىمدىعىنا كۋا بولىپ قانا قويماي, كەيىپكەردىڭ كوڭىل ءدۇربىسى ارقىلى ءبىز ونىڭ بالانى اجال اۋزىنا تاستاپ كەتكەن وپاسىزدىعىنان كەيىنگى بۇكىل ءىس-ارەكەتىن دە باقىلاپ, كورىپ وتىرامىز.
سول كەتكەننەن مول كەتتىڭ, قارامادىڭ,
كۇن باتتى, قىرعا قاراپ جاعالادىم,
ءجۇرىپ كەلەم قادالىپ جۇرەگىمە,
شۇبار اتتىڭ ەمشەكتى تاعالارى.
باتىرسىپ, قايرات جيىپ, جورتقان بولام,
-قايت! – دەيدى قارسى الدىمنان سوققان بوران.
سوندا, اعا, سەن قاي جەردە بارا جاتتىڭ؟
شۇباردىڭ تۇياعىنان وقتار بوراپ,
مەن اداستىم تاۋدىڭ ءبىر اڭعارىندا,
بايىپپەنەن باعدارلاي المادىم دا.
ەمىس-ەمىس ەستيمىن ءيتتىڭ داۋسىن,
ەندىگى سول – ءۇمىتىم, ارمانىم دا.
بولدى ما اياز, بىلمەيمىن بولمادى ما,
كوڭىل بولگەن مەن جوقپىن ول جاعىنا.
(سەن سوندا شاي ءىشىپ تە ۇلگەردىڭ-اۋ,
بولايىن سەنىڭ قازاق بولعانىڭا...)
قاراماي قاجىعانىم, توڭعانىما,
ءيتتىڭ داۋسى قاي جاقتان شىقتى ەكەن دەپ.
تىڭ تىڭداپ, تەرىم قاتىپ, سورلادىم-اۋ.
ءيتتىڭ دە داۋسى تىندى قىرسىققاندا,
ولگەن بە بۇ دۇنيە تۇنشىققان با؟
كەشىر, اعا, مەن سەنى اياعام جوق,
ومبى قارعا ءبىر ءتۇسىپ, ءبىر شىققاندا.
مۇقاعالي سوعىس قاسىرەتىن ەڭ كوپ جىرلاعان اقىن. ونىڭ بۇل تاقىرىپقا قايتا-قايتا تۇرەن سالىپ قازىعىن تاپقان اتتاي ورالا بەرۋىنە تاڭ قالۋعا بولمايدى. بەلى بەكىپ, بۇعاناسى قاتپاي جاتىپ سوعىس سالعان جارانى جانىمەن سەزىنىپ وسكەن سابيلىك سانادا سول ءبىر كوڭىلسىز كۇندەر كارتيناسى ماڭگىلىككە ساقتالىپ, جەڭىس كۇنىن جاقىنداتۋعا اسىققان بالا جۇرەگىندە شەمەن بولىپ قاتىپ قالدى.
ء بارى دە مايدان ءۇشىن!
وسى ۇراندى,
مەدەت قىپ بۇكىل قاۋىم جوسىعان-دى.
شابىندىقتار ايىرىلىپ, شالعىشىدان,
ديقانداردىڭ ەركەكسىز قوسى قالدى.
كەتىپ جاتىر بىرەۋدىڭ باۋىرلاسى,
بىرەۋدىڭ باس يەسى, اۋىلداسى.
قاڭىراپ, مەلشيىپ تەك قاراپ تۇردى,
بىتپەگەن مەكتەپتەردىڭ قابىرعاسى.
جوق بولدى جاڭا مەكتەپ ەندى بىزگە,
بىتپەي قالدى (قىرسىقتى كوردىڭىز بە؟!)
سوندا بارىپ وينايمىز سوعىس وينىن
ء سابيمىز, دانەڭە جوق كوڭىلىمىزدە.
اتىسامىز, چاپاي بوپ شابىسامىز,
ء «بىز» بولىپ, «نەمىس» بولىپ الىسامىز.
دىڭكەمىز قۇرىعاندا ۇيگە كەلىپ,
دەرتىمەن شەشەيلەردىڭ تابىسامىز.
وسىلاي ەنگەن ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە,
باياعى بولىپ وتكەن سوعىس-اڭىز.
«بولاشاق اقىن سوعىستىڭ تىكەلەي ءوزىن كورمەگەنىمەن, قان ساسىعىن سۋىق ءسوزدىڭ ىزعارىنا ابدەن قارىلدى. سوندىقتان دا جەتىمدەر مەن جەسىرلەردىڭ زارىن بەسىك جىرىنداي تىڭداۋىنا تۋرا كەلدى; جالعىزىنان ايىرىلىپ, قاناتىنان قايىرىلعان قارتتاردى قابىرعاسى سوگىلە قابىلداۋعا ءماجبۇر بولدى; قارنى تويىپ اس ىشپەي, ويىن بالاسىنىڭ بالداۋرەن قىزىعىنا قاپىسىز تۇسپەي; رياسىز قۋانىپ, كىرشىكسىز كۇلمەي, باسىرەلى تايىنا دا مىنبەي; ءوزى وگىز ورنىنا قامىت كيگەن ءجاسوسپىرىمنىڭ جادىندا سوعىستىڭ سۇرەڭسىز سۇرەتى جاڭعىرا بەرمەي, قايتسىن؟!», – دەيدى اقىن مۇراسىن زەرتتەپ ۇلكەن كىتاپ جازعان عالىم قادىر الىمقۇلوۆ.
كۇنى بۇگىنگە دەيىن اقىن تۆورچەستۆوسىنىڭ سان قىرلى تابيعاتىن ءوز تۇرعىسىنان تالداعان ەڭبەكتەردىڭ ىشىنەن قادىر الىمقۇلوۆتىڭ «ماڭگىلىك مۇراسى» ماعان ۇنادى. جيىرما باسپا تاباقتان اساتىن كولەمدى ەڭبەكتىڭ بولاشاق مۇقاعاليتانۋشىلارعا باعىت كورسەتەتىن, وي جۇمىسىنىڭ جەمىستى بولۋىنا جول سىلتەيتىن كىتاپ ەكەنىن اڭگىمەنىڭ ورايى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتكەندى ءجون سانادىم. كىتاپ اۆتورىنىڭ ءدال بايقاعانىنداي سوعىس تاقىرىبىن تاعدىرلارى سۇراپىل جىلداردىڭ سىن-تەزىنەن وتكەندەردىڭ ءبارى جازعانىمەن, مۇقاعالي اقىن اشقۇرساق تا قامكوڭىل; ەڭسەسى ەزىلىپ, ءسىڭىرى سوزىلعان; جانى جۇدەۋ, ءيىنى جىرتىق جەتىمدىك پەن جەسىرلىكتى ءوز ورنەگىمەن, دارا دارىنىمەن جەرىنە جەتكىزە جازعان ساناۋلىلاردىڭ ساناتىندا.
پوەمانىڭ جۇگىن كوتەرىپ تۇرعان «شارۋا ءھام جاۋىنگەر», «مەنەن سۇرا», «اعا مەن ءتىرىمىن», «داريعا-جۇرەك», «قاناتتارىم مەنىڭ» تۋىندىلارىن ايتپاعاندا, اقىننىڭ سوعىس تاقىرىبىنا ارناپ جازعان ولەڭ-مۇراسىنىڭ ءوزى ءبىر كىتاپقا جۇك بولادى. قازاق پوەزياسىندا سوعىس جىلدارىنداعى انالاردىڭ, كەشە عانا جار قۇشىپ, قاۋىزىن اشپاي جاتىپ كوكتەي سولعان اپكەلەردىڭ, مەيىرىمگە شولدەگەن جەڭگەلەردىڭ اۋىر تاعدىرىن ءدال مۇقاعاليداي ءبىر ولەڭنىڭ قاۋىزىنا سيعىزىپ جىبەرگەن اقىندى ءوز باسىم بىلمەيمىن.
قايران ءبىزدىڭ شەشەلەر!
اردى ويلاعان,
شىلىك شاۋىپ, شي ورىپ, باۋ بايلاعان.
جىگىتتەردەن ايرىلىپ, قالماي قاراڭ,
قىرمان باسىپ, ەگىن caپ اربا ايداعان.
شالبارلانىپ كويلەگىن,
شارت بۋىنىپ,
شارۋانىڭ قوستارىن تارتتى بۋىپ.
قاۋىپ تونسە,
قىزعانشاق جولبارىستاي,
اتىلاتىن جاۋىنا جالت بۇرىلىپ.
ۇيىقتامايتىن,
تەك قانا كوز ىلەتىن,
كوزىن ىلسە ەرىمەن كەزىگەتىن.
ايەلدىگىن ۇمىتىپ كۇنى بويى,
تۇندە عانا,
جاتاردا سەزىنەتىن.
تۇرمىسقا شىعىپ, بالا ءسۇيىپ, جار توسەگىنىڭ ىستىعى سۋي باستاعان ايەلدەرمەن سالىستىرعاندا ماحاباتتىڭ ءلاززاتىن ءالى تولىق تاتىپ تا ۇلگەرمەگەن كەلىنشەكتەردىڭ ماڭدايىنىڭ سورى الدەقايدا قالىڭ بولدى ەمەس پە؟ مۇقاعالي جاۋقازىن گۇلدىڭ توزاڭىن كورۋ باقىتى پەشەنەلەرىنە جازىلماعان سوعىس بالالارىنىڭ شەرمەندە كۇيىنىشىن ايشىعىن انىق, بوياۋىن قانىق ەتىپ قالاي ءدال جەتكىزگەن دەسەيشى.
قايران ءبىزدىڭ جەڭگەيلەر!
وسكەن ورەن,
ەگىن ورىپ, باۋ بايلاپ, دەستەلەگەن.
الاقانداي اق شىتقا مۇڭىن شاعىپ,
حات جازاتىن كەشكىسىن كەستەمەنەن.
قارايىپ كەشەگى اپپاق ماڭدايلارى,
اڭىزاقتا قاڭسيتىن تاڭدايلارى.
كوزدەرىندە تۇراتىن كۇندەرىمنىڭ
كوكتەگەنى دالانىڭ, سارعايعانى.
قايران ءبىزدىڭ ءومىردىڭ بالقايماعى!
نەمەسە!
قارتايىپ قالىپسىڭ-اۋ, قايران جەڭگەم!
قايعىعا مويىماۋشى ەڭ.
قايدان كەلگەن؟!
ساعىنىپ ءجۇرسىڭ بە الدە, قادىرلىم-اي,
باياعى جاستىعىڭدى مايداندا ولگەن؟..
كەز-كەلگەن ادام ءۇشىن بالاسىنىڭ ارتىندا قالعاننان زور ۋايىم, ارتىق قاسىرەت جوق. مۇقاعاليدىڭ عارىش جاقتىڭ مۇڭلى مۋزىكاسىنداي بولىپ ەستىلەتىن مايدان جىرلارىن وقىعاندا, جەسىر قالعان كەلىنىن, جەتىم قالعان نەمەرەسىن, مايداندا قازا تاپقان نەمەسە حابار-وشارسىز كەتكەن ق ۇلىنىن جوقتاپ قامىعىپ, جۇرەگى قارس ايىرىلعان اجەلەردىڭ قايعىسى قانداي بولدى ەكەن دەگەن ءبىر ويدىڭ سانا تۇكپىرىنەن وياناتىنى بار. ءحانتاڭىرىنىڭ مۇزبالاعى ول سەزىمدى دە تابيعي قالپىندا ءسىزدىڭ جۇرەگىڭىزگە مولدىرەتىپ جەتكىزەدى.
قىرىق ءتۇتىن شىعادى قىرىق تامنان,
قىرىق تورعاي ۇشادى شىبىق تالدان.
قىرىق اجە كۇزەتىپ وتىرادى,
قىرىق ۇلدىڭ ورىنىن سۋىپ قالعان.
قازاق اقىندارىنىڭ سوعىس تاقىرىبىنا ارناپ جازعان تۋىندىلارىن تىلگە تيەك ەتكەندە مۇقاعاليدىڭ داستاندارىنا توقتالماي كەتە المايمىز. ولاردى وقي وتىرىپ ەلىك كوڭىلى ۇلىلارعا قاراپ ەلەڭدەپ جۇرگەن مۇقاعاليدىڭ ونەرگە بەرگەن سەرتىنىڭ ادالدىعى, تاباندىلىعى مەن ءتوزىمدىلىنىڭ ارقاسىندا شەكسپيرلەر باعىندىرعان الەم ادەبيەتىنىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەنىن مويىنداماسقا امالىڭ قالمايدى.
امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى
