شىن مانىندە, الەم كومىرتەك ساۋداسى مەن «جاسىل» ەكونوميكا دەگەن قارجىلىق تاڭبالاۋ جۇيەسىن ويلاپ تاپقانشا ونداعان جىلىن جوعالتتى. قازىرگى تاڭدا حەدج-مامىلە ستراتەگياسى (كومىرتەك شىعارىلىمى ءۇشىن وتەماقى) سانگە اينالعان. الايدا قاراپايىم عانا ماسەلەنى – ادامزاتتىڭ ءالى دە سول بۇرىنعى قايىعىندا وتىرعانىن ەستەن شىعارىپ الامىز. وتەماقى تولەۋ جەكە اكتيۆتەردىڭ يەلەرىنە ۇناماۋى مۇمكىن, بىراق مۇنىڭ جاقىنداپ كەلە جاتقان كليماتتىق اپاتتىڭ الدىن الۋعا اسەرى از.
جەكە سەكتوردىڭ «جاسىل كاپيتاليزمدى» قابىلداۋى – ناقتى وتەماقىنى تولەۋدەن قاشۋدىڭ ايلا-شارعىسى. ەگەر بيزنەس پەن قارجى سالاسىنداعى كوشباسشىلار بايىپپەن قاراسا, ولار پلانەتامىزدىڭ قازىرگى تاڭدا جانە بولاشاقتا بۇكىل ادامزاتقا قولايلى بولۋىنا جاعداي جاساۋ قاجەتتىگىن, سوعان سايكەس ۇستانعان باعىتتى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدىڭ ماڭىزىن تۇسىنەر ەدى. بۇل جەردە اڭگىمە «قوڭىر اكتيۆتەردى» «جاسىلعا» اۋىستىرۋ تۋرالى ەمەس. ماسەلە «قوڭىر» كاپيتاليزم ميلليونداعان ادامدى شىعىنعا باتىرۋعا جول بەرمەي, ەڭ وسال توپتاردىڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋىندە جاتىر.
«جاسىل كاپيتاليزم» ۇعىمى مىنانى بىلدىرەدى. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى تۇرۋعا كەتەتىن شىعىنداردى مەملەكەتتىڭ جالعىز ءوزى كوتەرە المايدى, بۇل ناۋبەتكە قارسى جەكە سەكتور ءتيىمدى ارەكەت ەتە الادى. سوندىقتان «جاسىل كاپيتاليزمدى» جاقتاۋشىلار مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك سالالارداعى سەرىكتەستىك «قوڭىردان» «جاسىل كاپيتاليزمگە» ۇتىمدى كوشۋدى قامتاماسىز ەتەدى دەپ ەسەپتەيدى. جاڭا تەحنولوگيالارعا كوپ كولەمدە ينۆەستيتسيا سالۋ ادامزاتتىڭ تۇڭعيىققا ەنۋىنە جول بەرمەيدى.
بىراق مۇنىڭ شىندىق ەكەنىنە سەنۋ قيىن. سەبەبى, ىقتيمال نارسەلەر وتە كوپ. كاپيتاليزمنىڭ دنك-سى ونىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ اسەرىن بولدىرتپاۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى. بۇل كاپيتاليزمنىڭ از بولىگى ەمەس. بۇكىل كاپيتاليستىك جۇيە كىرىستى جەكەشەلەندىرۋگە جانە شىعىنداردى الەۋمەتتەندىرۋگە نەگىزدەلگەن. مۇنى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەشقانداي جامان ارەكەت قاجەت ەمەس, ءبارى زاڭنىڭ ماقۇلداۋىمەن ىسكە اسىرىلادى.
كەيبىر پىسىقايلار قورشاعان ورتانى لاستاماي تۇرىپ, زاڭ اياسىندا سەنىم قورىن نەمەسە زاڭدى تۇلعا قۇرىپ الادى. سودان كەيىن ەمىن-ەركىن پلانەتانى قۇرتۋعا كىرىسەدى. ەكولوگيالىق مىندەتتەمەسىن ورىنداماعانى انىقتالعاندا بانكروتقا كەتىپ, قايتا قۇرىلىمداي سالادى. وسىلايشا, الەمدەگى بۇكىل مەملەكەت حالىقارالىق ەرەجەلەر ارقىلى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ كىرىسىن جوعارى قويىپ, ءوز حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدى ەستەن شىعارىپ الادى. وسىنىڭ سالدارىنان ەنەرگەتيكالىق حارتيا شارتىنا ساي ارەكەت ەتپەدى دەگەن جەلەۋمەن كومىرقىشقىل گازدىڭ شىعارىلىمىن ازايتۋدى تالاپ ەتكەن بىرنەشە ەلدى شەتەلدىك كومپانيالار سوتقا بەردى.
ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيادان كەيىنگى پارنيكتىك گازداردىڭ شىعارىلىمىنىڭ ۇشتەن ەكىسى نەبارى 90 كورپوراتسياعا تيەسىلى. ءتىپتى الەمدەگى اۋانى كوپ كولەمدە لاستاۋشى كومپانيالاردىڭ باسشىلارى دەكاربونيزاتسيانى جەدەل جۇرگىزۋگە دايىن بولعانىنا قاراماستان, ولاردىڭ اكتسيونەرلەرى بۇعان قارسى. ونداعان جىل بويى اكتسيونەرلەردىڭ تابىسىن ۇلعايتۋ باستى ماقسات ەدى. سوندىقتان كومپانيالاردىڭ باسشىلارى وسى باعىتىنان اۋىتقىپ كەتسە, وزدەرىنىڭ سەنىم مىندەتىن ورىنداماعانى ءۇشىن سوتقا تارتىلاتىنىن بىلەتىن.
ەندەشە, Big Business پەن Big Finance توبىنا كىرەتىن كومپانيالاردىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن تىرەلەتىن تۇيىقتان شىعاتىن جولدى قولدايتىنى تاڭعالارلىق ەمەس. ماسەلە مىنادا. وزگەرىستى مەنەدجەرلەر ەمەس, اكتسيونەرلەر قاجەت ەتۋگە ءتيىس. قيىندىقتىڭ شەشىمىن عىلىمعا نەگىزدەلگەن ساياسات ارقىلى ەمەس, باعا مەحانيزمى ارقىلى تابۋ كەرەك. نەلىكتەن وڭاي نۇسقانى تاعدايتىن, حەدجيرلەۋ مۇمكىندىكتەرى بار ينۆەستورلار وزدەرىنىڭ پورتفەلىندەگى كەيبىر كومپانيانىڭ كەلەشەكتە زيان شەگۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن سۇراق جاۋاپسىز قالىپ وتىر.
كومىرتەك سالىعى, تابيعي رەسۋرستاردى وندىرۋگە تۇراقتى موراتوري سەكىلدى تاعى دا باسقا قاتاڭ وزگەرىستەر قاجەت. مۇنداي ساياسات كوبىنە نارىقتى بۇرمالايتىن مەحانيزمدەر رەتىندە قولداۋ تاپپايدى. ويتكەنى كوپتەگەن مەملەكەت ونداعان جىلدار بويى قازبا وتىندى وندىرەتىن ونەركاسىپكە قوماقتى سۋبسيديا بەرىپ كەلدى. ماسەلەن, 2017 جىلى 5,5 تريلليون دوللار (سالىققا دەيىنگى جانە كەيىنگى) نەمەسە الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 6,8 پايىزى جۇمسالدى. ەگەر قازبا وتىندى وندىرەتىن كومپانيالار تابىستارى تاۋسىلسا, سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى وتەۋ ءۇشىن ولار وزدەرىن پايداسى مول كومپانياعا ساتا الادى. مۇنداي ستراتەگيانىڭ ستسەناريى بىرىگۋ مەن قوسىلۋ تۋرالى زاڭنامادا جازىلعانىنا كوپ ۋاقىت ءوتتى.
بىراق بارلىق سۋبسيديالاردىڭ قاينارى – مەنشىك, كورپوراتيۆتىك, سەنىم مەن بانكروتتىق تۋرالى زاڭ ارقىلى كاپيتالدى زاڭدى تۇردە بەكىتۋگە ارنالعان عاسىرلاردان بەرى كەلە جاتقان پروتسەسس. كوپتەگەن مىندەتتەمەلەردىڭ استىندا قالسا دا, كاپيتال اكتيۆتەرىنىڭ يەلەرىن نارىقتار مەن فيرمالار ەمەس, زاڭ قورعايدى.
«جاسىل كاپيتاليزمدى» جاقتاۋشىلار بۇل ويىندى جالعاستىرۋدان ءۇمىتتى. سوندىقتان ولار قازىر مەملەكەتتەردىڭ بيلىگىن اكتيۆتەردى الماستىرۋدى سۋبسيديالاۋعا كوندىرمەكشى. وسىلايشا «قوڭىر» اكتيۆتەردىڭ باعاسى تومەندەگەندە, اكتسيونەرلەردىڭ شىعىنىن تولتىرۋ ءۇشىن «جاسىل» اكتيۆتەردىڭ باعاسى كوتەرىلەدى. قايتالاپ ايتساق, تاعى دا كاپيتاليزم. بۇل پلانەتانىڭ ءومىر ءسۇرۋىن قانشالىقتى قامتاماسىز ەتۋگە لايىق ستراتەگيا؟ بۇل مۇلدە باسقا ماسەلە.
بيلىك وكىلدەرى مەن رەتتەۋشى ورگاندار مۇنداي ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ورنىنا, تاعى دا نارىققا قولايلى مەحانيزمدەردىڭ ورتاق «انىنە» باستى. قازىرگى تاڭدا ورتاق مامىلە قارجىلىق اقپاراتتى اشۋعا باعىتتالعان. سەبەبى, وسى ءتاسىل ارقىلى ورىنداۋدى قاجەت ەتپەيتىن وزگەرىستى ۋادە ەتە الادى. (بۇل سونداي-اق بۋحگالتەرلەر, زاڭگەرلەر جانە بيزنەس-كونسۋلتانتتاردان قۇرالعان, ايتقانعا كونەتىن توپقا جۇمىس تاۋىپ بەرەدى).
ناتيجەسىندە «جاسىلعا» كوشۋگە قۇمارلاردىڭ كوبەيۋى تاڭعالارلىق ەمەس. قارجى يندۋسترياسى جاسىل تۇسكە بويالعان اكتيۆتەرگە تريلليون دوللارلاردى قۋانا قۇيدى, بىراق ولار مۇلدەم جاسىل ەمەس بولماي شىقتى. جاقىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋگە سايكەس, ESG-گە ارنالعان قورلاردىڭ 71 پايىزى (ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك نەمەسە باسقارۋ ساناتتارى بويىنشا) پاريج كليمات كەلىسىمىنىڭ ماقساتتارىنا مۇلدەم سايكەس كەلمەيدى.
مۇنداي تاجىريبە جۇرگىزۋگە ۋاقىت جوق. ەگەر ەكونوميكانى جاسىلداندىرۋدى شىنىمەن ماقسات ەتسەك, ءبىرىنشى قادام – «قوڭىر» كاپيتاليزمگە سالىناتىن بۇكىل تىكەلەي سۋبسيديالار مەن سالىقتىق سۋبسيديالاردى جويۋ قاجەت. سونداي-اق كومىرتەكتىڭ تارالۋىن توقتاتۋ كەرەك. بيلىك وكىلدەرى لاستاۋشىلاردى, ولاردىڭ يەلەرى مەن ينۆەستورلاردى ەكولوگيالىق زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتەن قورعاۋعا موراتوري جاريالاۋعا ءتيىس.
كاتارينا پيستور,
كولۋمبيا زاڭ مەكتەبىنىڭ سالىستىرمالى قۇقىق پروفەسسورى, The Code of Capital: How the Law Creates Wealth and Inequality كىتابىنىڭ اۆتورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
