جۋىردا ونلاين-فورماتتا وتكەن قازاقستان مەن رەسەي ەلدەرى اراسىنداعى XVII وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىندا ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى سەرىكقالي برەكەشەۆ بايانداما جاساپ, قازاقستاندا رەسەيمەن بىرلەسىپ جولبارىستى قايتا جەرسىندىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, وسى باعىتتا الماتى وبلىسىندا مەملەكەتتىك تابيعي قورىق قۇرىلعانىن ايتتى.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين قازاقستاندىق مينيستردەن «قازاقستاندا جولبارىستار تىرشىلىك ەتپەي مە؟» دەگەن سۇراق قويدى. ەلىمىزدە جولبارىستىڭ تىرشىلىك ەتپەيتىنىن, ونى قايتادان جەرسىندىرۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتقانىن ايتا باستاعان ءمينيستردىڭ ءسوزىن قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جالعاپ, قازاقستان اۋماعىندا تىرشىلىك ەتكەن تۇران جولبارىستارىنا قاتىستى دەرەكتەرىمەن ءبولىستى.
«اڭگىمە تۇران جولبارىسى تۋرالى بولىپ وتىر. ونىڭ سوڭعى تۇرلەرى وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى ءومىر ءسۇردى. سودان كەيىن ۇلى وتان سوعىسى باستالار الدىندا ولار قازاقستان اۋماعىنان جوعالىپ كەتتى. سوندىقتان قازىر ءبىز وسى جولبارىستاردىڭ پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى حالىقارالىق جوبانى دامىتىپ جاتىرمىز», دەدى ق.توقاەۆ. ۆلاديمير پۋتين رەسەيدە دە بىرقاتار جولبارىس تۇرلەرىنىڭ پوپۋلياتسياسى قالپىنا كەلتىرىلگەنىن ايتىپ, ءتۇز تاعىسىنىڭ كەيبىر ءتۇرى شەتەلدەردەن الدىرىلعانىن اتاپ ءوتتى.
وسى ورايدا رەداكتسيامىزعا الماتى وبلىسىنىڭ بالقاش اۋدانىنان جولداعان اۆتوردىڭ زەرتتەۋ ماقالاسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
* * *
قازىر ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ توڭىرەگىندە ۇلكەن ماسەلەلەر قوزعالىپ جاتىر. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ۇلتتىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋعا وزىندىك پارمەن-ۇلەسى بار ەكوتۋريزم ماسەلەسىن دۇرىس جولعا قويۋ كەرەگىن باسا ايتقان بولاتىن. ەكوتۋريزم ماسەلەسى ءسوز بولىپ جاتقان تۇستا بالقاش كولى جاعالاۋىنا تۇران جولبارىسىن جەرسىندىرىپ, كەلەشەكتە وسى جەردى تۋريستەردىڭ قىزىعىپ كەلەتىن ايماعىنا اينالدىرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇرعانى انىق.
حح عاسىردىڭ باسىندا جەر بەتىندە 100 مىڭعا تارتا جولبارىس بولعان ەكەن. قازىر 4,5 مىڭدايى عانا قالىپتى. جولبارىس ءبىر كەزدەرى تاياۋ شىعىس, زاكاۆكازە جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىن, تۇركيادان سولتۇستىك-باتىس قىتايعا دەيىنگى جەرلەردى مەكەن ەتىپتى. جەر بەتىندە وسى جىرتقىش سانىنىڭ كۇرت ازايۋى, كوپتەگەن وڭىردە قۇرىپ كەتۋى قازاقستاندى دا اينالىپ وتكەن جوق. كەزىندە جەرىمىزدى مەكەندەگەن تۇران جولبارىسىنان دا تۇقىم قالماپتى.
عالىمدار تۇران جولبارىسى گەنەتيكالىق-مولەكۋليارلىق جاعىنان قيىر شىعىستاعى امۋر جولبارىسىنا وتە جاقىن ەكەنىن دالەلدەگەن سوڭ ولاردىڭ قۇرىپ كەتكەن پوپۋلياتسياسىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسى قازاقستاندىق ەكولوگتەر تاراپىنان قولعا الىندى.
2010 جىلى قازاقستان ۇكىمەتى جولبارىس تۇقىمىن قازاقستان تابيعاتىنىڭ اياسىنا قايتا اكەلۋ جوسپارىن جاريالادى. ال 2017 جىلى قازاقستان ۇكىمەتى مەن بۇكىلالەمدىك جابايى تابيعات قورى (WWF) اراسىندا جولبارىستى تابيعاتقا قايتا اكەلۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. وسى قۇجاتتىڭ نەگىزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2018 جىلعى 27 ماۋسىمداعى قاۋلىسىنا سايكەس الماتى وبلىسىندا «ىلە-بالقاش» تابيعي رەزەرۆاتى قۇرىلدى. ونىڭ اۋماعى 415 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. جولبارىس سانىن مولايتۋدا بۇل ايماق بەكەر تاڭدالعان جوق. 1947-1948 جىلدارى قازاقستانداعى سوڭعى جولبارىستىڭ كوزى وسى وڭىردە جويىلدى. مۇندا ونىڭ كەيىنگە دەيىن ءومىر ءسۇرىپ كەلۋى باسقا جەرلەرمەن سالىستىرعاندا بۇل ءوڭىردىڭ جولبارىستىڭ مەكەندەۋىنە قولايلى ەكەنىنە, تابيعي ورتانىڭ جاقسى ساقتالعانىنا بايلانىستى ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ىلە وزەنىنىڭ ساعاسى مەن بالقاش كولىنىڭ وڭتۇستىك جاعاسىنىڭ ەكوجۇيەسى جولبارىستىڭ تىرشىلىگىنە قولايلى دەگەن تۇجىرىم جاسالدى. ءسويتىپ قازاقستان جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن جويىلىپ كەتكەن جولبارىستاردى ورتالىق ازياعا قايتاراتىن تۇڭعىش ەل بولىپ وتىر.
جولبارىستاردىڭ وسى ءوڭىردىڭ تابيعاتىن جەرسىنىپ, مولايۋىنىڭ بىردەن-ءبىر شارتى ونىڭ جەمتىگىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەن. ول جايلاعان جەردە جەمتىك مول بولۋى كەرەك. ونىڭ نەگىزگى قورەگى – جابايى شوشقا مەن بۇعىلار. جىل سايىن رەزەرۆات اۋماعىنا ەلۋدەي بۇعى اكەلىنۋدە. ودان باسقا قاراقۇيرىق, جەيران باستارىن مولايتۋ, دالا مەن جارتىلاي شولەيت ەكوجۇيەسىندە قۇلاندى قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارلانۋدا.
جولبارىستاردى جەرسىندىرۋ باعدارلاماسى كوزدەلگەن ماقساتقا قول جەتكىزۋمەن قاتار وڭتۇستىك بالقاش پەن ىلە دەلتاسى تابيعاتىنىڭ, ەكوجۇيەسىنىڭ قايتا قالپىنا كەلۋىنە, سونىمەن قاتار اۋداننىڭ, رەزەرۆاتقا تاياۋ ەلدى مەكەندەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتەتىندىگى دە ايقىندالىپ وتىر.
ەكولوگيالىق اعارتۋشىلىقتى, جاستاردىڭ ءبىلىمىن, ەكولوگيالىق قاۋىپسىز كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ارقىلى جەرگىلىكتى حالىقتى قولداۋ, جۇرتتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتەتىن اۋىلشارۋاشىلىق باعىتىنداعى جوبالار – جولبارىستى جەرسىندىرۋ باعدارلاماسى اياسىنداعى مىندەتتەردىڭ ءبىر بولىگى عانا.
جاسىراتىن نە بار, اۋىلدىق جەرلەردە ناقتى جۇمىس ورىندارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن كوپتەگەن وتباسىنىڭ كىرىسى تابيعاتقا زاڭسىز قول سۇعىپ, براكونەرلىك جاساۋ جولمەن كەلەتىنى راس. اتالعان جوبا وسى جاعدايدى وزگەرتۋگە دە باعىتتالعان. WWF دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورى «ەكوبيوجوبا» قورىمەن بىرلەسىپ, ءتورت جىل بويى جەرگىلىكتى حالىقتى قولداۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. جىل سايىن شاعىن گرانتتار بويىنشا كونكۋرستار وتەدى. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قاراي جانە سۋ مولشەرىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى جەرگىلىكتى حالىق ەگىستىك القاپتارى مەن باۋ-باقشالارىندا تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن قولدانۋدا. ولارعا ەگەتىن ماتەريالدار بەرىلەدى, اۋىل جاستارىنىڭ مەرەكەلەرى مەن باسقاداي ءىس-شارالارىن ۇيىمداستىرۋعا كومەك بەرىلۋدە. ارنايى كۋرستار ۇيىمداستىرىلۋدا, ءتىپتى كوروناۆيرۋس جايلاعان قيىن جاعدايدا جەرگىلىكتى اۋرۋحاناعا كومەكتەرىن دە بەرىپ تۇرادى.
WWF الدىنداعى ۇلكەن ميسسيا – ادام مەن تابيعات اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىكتى, گارمونيانى قالىپتاستىرۋ. جولبارىستاردى جەرسىندىرۋ ارقىلى وسى وڭىرگە الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن ەكولوگيالىق تۋريستەر تارتۋ كوزدەلۋدە. سونىمەن قاتار ىلە وزەنى سۋىنىڭ باسىم بولىگىن يەمدەنەتىن قىتايدان قورعاپ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە نەگىز بار. باعدارلامانى ورىنداۋ بارىسىندا ىلە وزەنىنىڭ ارناسىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. قىتاي مەن قازاقستاننىڭ سۋدى قانشا الىپ وتىرعانى باستى نازاردا بولادى. قىتايمەن ىلە سۋىن پايدالانۋعا بايلانىستى كەلىسىم جاساعاندا «جولبارىس باعدارلاماسى» باستى اڭگىمەنىڭ تاقىرىبى بولماق.
وسى اۋقىمى كەڭ شارانى جۇزەگە اسىرۋدا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – باعدارلامانىڭ باستى مىندەتى. جولبارىس وزىنە قاۋىپ تونبەسە ادامعا شاپپايدى. جولبارىس جۇرەتىن ايماققا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلەدى. جولبارىس ەلدى مەكەندەرگە كىرمەيتىن بولادى. ءۇي جانۋارلارى شىعىنى بولىپ جاتسا, ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن WWF تاراپىنان قايتارىلادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن دۇنيە, جولبارىس جۇرگەن جەردە قاسقىر بولمايدى. دەمەك, مال شىعىنى ازايادى, ءتىپتى بولمايدى دەۋگە نەگىز بار.
ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز جولداۋىندا ء«تۋريزمدى اسىرەسە ەكوتۋريزمدى دامىتۋعا ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالاسى رەتىندە باسا ءمان بەرۋ قاجەت. ونى دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىم جۇرگىزۋدى, سونىڭ ىشىندە جول سالىپ, بىلىكتى ماماندار دايىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت» دەپ, تۋريزم سالاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان بولاتىن. دەمەك, ەل ەكونوميكاسىن قالىپتاستىرۋدا تابىس كوزىن اكەلەتىن وسى سالانى دامىتۋ وزەكتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى دەپ قابىلداۋىمىز قاجەت.
ۇندىستانداعى جولبارىستار حالىقارالىق كومەكپەن كەلەتىن تۋريستەر ارقىلى ەلگە جىلىنا 1 ملن دوللار پايدا اكەلەدى ەكەن. قازاقستان جولبارىسى دا ەلىمىزگە ەكونوميكالىق تۇرعىدان پايدالى بولاتىنىنا سەنىم زور.
التىنباي سيقىمبەك,
جۋرناليست
الماتى وبلىسى,
بالقاش اۋدانى
