ادەبيەت • 03 قازان، 2021

ديككەنستىڭ لوندونى

364 رەت كورسەتىلدى

ەگەر جۇماق پەن توزاق كورشىلەس بولسا، وندا ماحاببات پەن عاداۋات تا سولاي. ءبىرىن-ءبىرى اڭدىپ كۇنەلتەتىن سىڭايلى. بۇعان مىسال رەتىندە الەمدەگى كوپتەگەن وقيعانى ايتۋعا بولادى. ادەبيەت پەن وعان بوداۋسىز ەڭبەك ەتكەن تۇلعالاردىڭ ءومىرى، قىزىقتى وقيعالارى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى ىزدەنىس جاساۋ ءبىز ءۇشىن ارقاشان قاجەت ءۇردىس. مەيلى، قانشاما جىلدار ءوتسىن، قاعاز بەتىندەگى ەڭبەكتى جەل ۇشىرىپ، جاڭبىر شايىپ نەمەسە تاسقىن اعىزىپ كەتكەنى جوق. ونىڭ جالعىز عانا «جاۋى» بار، ول بولسا – وقىرمان ساناسىنان ءوشۋى.

بۇل باقىتسىزدىق قالام ۇستاعان اقىن-جازۋشىلاردىڭ باسىم كوبىن اينالىپ وتپەدى. ايتپەسە، شەكسپيردىڭ، ۆيك­تور گيۋگو، ۆيللا ساتەرلەردىڭ داۋىرىندە جازۋ­شىلىقپەن اينالىسقان قانشاما قالام­گەر بولدى، وكىنىشتىسى، بىزگە ولار­دىڭ جاز­عاندارى جەتپەي قالدى، تاريح پەن ۋاقىت­تىڭ سىنىنان وتە المادى.

ادەبيەت الەمىندە سوزدەن مۇنارا تۇر­عىزعان جازۋشىلار ساۋساقپەن سانارلىق. بۇل دەڭگەيگە ولاردى قۇشتارلىعى، قاي­سارلىعى مەن جىگەرى، ەڭ ماڭىزدىسى، ەڭ­بەگى الىپ شىقتى. ۇلكەن ادەبيەت اتالاتىن اعىلشىن ادەبيەتىندە شەكسپيردەن كەيىنگى ءتور چارلز ديككەنسكە بۇيىردى. ونىڭ داڭقىن اسقاقتاتقان روماندارى، كەيىپكەرلەرى، ۇشقىر ويى مەن ءبىلىمى، سوسىن لوندون سياقتى مۇناراسىن كۇن سۇيگەن شاھارى ەدى.

چارلز ديككەنستىڭ ءومىرى، شىعارما­شىلىق الەمى، اتاق-داڭقى ءبارى-ءبارى لون­دونمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل قالا ونىڭ بارلىق روماندارىندا نەگىزگى كو­رىنىس رەتىندە بەينەلەنگەن. ديككەنستىڭ ءار رومانىن پاراقتاپ قالساڭىز، ار جاعىنان لوندوننىڭ سول تۇستاعى كەيپى، تىنىس-تىرشىلىگى مەنمۇندالاپ شىعا كەلەدى. رو­مانداردا كورىنىس تاپقان ورىنداردىڭ لوندونداعى ورنالاسۋىن كارتوگرافيالاۋ بويىنشا تەكسەرىپ كورسەڭىز، ديككەنس اتاعان كوپتەگەن مەكەنجايدى قاز-قالپىندا تابا الاسىز. ياعني ول روماندارىنا وزىنە ءجيى تانىس جەرلەردى كىرىستىرىپ وتىرعان. ارينە، وقيعا جەلىسى بويىنشا.

ديككەنستىڭ بارلىق روماندارىنا، كەيىپ­كەرلەرىنە لوندوننىڭ ءرولى ما­ڭىزدى بولعانىن ديككەنستانۋشىلار كوپ جاز­دى. بىلايشا ايتقاندا، لوندون ونىڭ قيالىن وياتىپ، سۇبەلى تۋىندىلار جا­زۋعا جەتەلەدى. 1846 جىلى ول جاقىن دوسى دجون فورستەرگە جازعان حاتىندا: «لوندون بەرگەن شابىت باسقا شابىتتان بولەك، ول ءبىر كۇن دە مەنى تىنىش وتىر­عىزبايدى، مەنى اسەم قيالدارعا، شىتىرمان شىعارماشىلىق الەمىنە باستايدى» دەپ جازدى. سول ءۇشىن ءبىز چارلز ديككەنس پەن لوندوندى ءبولىپ قاراي المايمىز. ەكەۋىنىڭ ءۇنى ءبىر سياقتى. ونىڭ ادامداردى، سول كەزدەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى كور­كەم شىعارما ارقىلى بەرۋى دە لوندون ءۇشىن اسا قىمبات ارحيۆ بولماق. چارلز ديككەنس ومىرگە كەلگەن كەزدە لوندون حال­قىنىڭ سانى ءبىر ميلليوننان اساتىن. بۇگىندە الىپ شاھاردان ديككەنستىڭ كەزىندە جاياۋ ارالاعان ۇزىن كوشەلەرىن تابۋعا بولادى. ءتىپتى لوندوندا «ديككەنس جۇرگەن جولمەنەن» اتتى تۋريستىك جوبا بار، ءسىز وسى ارقىلى لوندوننىڭ ماڭىزدى جەرلەرىن، تاريحي قۇرىلىستارىن، ەسكى كوشەلەرىن ارالايسىز، كوزبەن كورەسىز. Blue Badge تۋريستىك نۇسقاۋلىعىمەن ەكسكۋرسيا جاساعاندار چارلز ديككەنس­تىڭ ومىرىمەن دە تانىسا الادى. چارلز ديككەنس ءوزىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋ قابىلەتىن ءومى­رىنىڭ كوپ بولىگىن وتكىزگەن وسى قالاعا ارنادى. ول ۇنەمى قالا كوشەلەرىمەن ءار كۇنى 10 نەمەسە 20 ميل جاياۋ جۇرەدى ەكەن، ال ونىڭ ءحىح عاسىرداعى لوندوننىڭ سيپاتتاماسى سول قالپىندا قاعازعا تۇسكەنى دە تاريحتىڭ ءبىر قۇپياسى. ۆيكتوريا ستيلىندەگى لوندوننىڭ كورىكتى جەرلەرىن بىلۋگە، وزىنە ءتان اۋەنى مەن وزگەشە يىس­تەرىن سەزىنۋ ءۇشىن وتكەن عاسىرلارعا ساپار شە­گۋدىڭ قاجەتى جوق، تەك جازۋشى چارلز ديك­كەنستىڭ روماندارىن وقىساڭىز جەتىپ جاتىر. وقىرمان ءۇشىن دە، لوندون ءۇشىن دە بۇل تاپتىرماس مۇمكىندىك.

زەردەلەپ قاراساق، ديككەنس لوندون­نىڭ سول شاقتاعى ءاربىر ماڭىزدى جەرلە­رىن ەبىن تاۋىپ شىعارماسىنا كىرىستى­رىپ وتىرعان. بۇل لوندوندى سۇيگەن، ءوزىن ونىڭ اسىل پەرزەنتى ساناعان جازۋشى ءۇشىن وسكەن ورتاسىنا دەگەن شەكسىز قۇرمەت­تىڭ بەلگىسى دەر ەدىك. ول ون ءتورت رومانىندا لوندونداعى ۆەستمينستەر سارايىن (پار­لامەنت ۇيلەرى مەن ۆەستمينستر زالىن قام­تيدى) ارتقى كورىنىسى ەتىپتى. سەبەبى بولا­شاق قالامگەر ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن پارلامەنتتىك رەپورتەر رەتىندە باستاعان، سون­دىقتان ونىڭ شىعارمالارىندا ۆەست­مينيستر سارايىنىڭ بەينەلەنۋى زاڭ­دىلىق. ال ونىڭ اياقتالماعان «ەدۆين درۋد» جانە «ۇلكەن ءۇمىت» اتتى رومان­دا­رىن­دا ۆەستمينستر كوپىرىنىڭ سول تۇستاعى بەينەسىن ايتادى. ال اۋليە پول شىركەۋى، انگليا بانكى، كوۆەنت گاردەن بازارى، حولبورن جانە حولبورن كوپىرى، لوندون كوپىرى، چەلسي، حاممەرسميت كوپىرى، ەسكى بەيلي، حرام، لوندون مۇناراسى سياقتى تاريحي ورىندار ديككەنستىڭ توعىز روما­نىنىڭ ەپيزودتارىندا كورىنىس تابادى.

ءوزى تاڭداۋلى شىعارمانىڭ ءبىرى دەپ باعالايتىن «كىشكەنتاي دورريتتە» ديك­­كەنس لوندونداعى جاڭبىر ارالاس بو­راندى بىلاي سيپاتتايدى: «مۇندا جاڭ­بىردىڭ مىڭداعان حوش ءيىسى پايدا بول­دى، ءاربىر تامشى ءوسۋدىڭ نەمەسە ءومىر­دىڭ قانداي دا ءبىر ادەمى بار ەكەنىن سەزىن­دىرەردەي. جاڭبىردان كەيىن قالاداعى جاعىمسىز يىستەر اسپانعا ۇشارداي».

باسقا اعىلشىن جازۋشىلارى دا ءوز شىعارمالارىندا لوندوننىڭ تاريحىن قامتىدى، وسى اڭىز قالا تۋرالى كوپ­تەگەن پروزالىق شىعارمالار، ولەڭ-پوەمالار جازىلدى، بىراق ەشقايسىسى ديككەنس سياقتى اتالعان قالانى ۇلكەن تاقىرىپقا اينالدىرا العان جوق. چارلز ديككەنس بۇل جاعىنان ۇتىپ تۇر. قالا، ادام، تابيعات ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ ماڭىزدى ءۇش تىرەگى. ادەبيەتشى ەندريۋ ساندەرس ءبىر سوزىندە: «ول (چارلز ديك­كەنستى ايتىپ وتىر) لوندونعا ەرەكشە كوز­قاراسپەن قارادى. قۇددى لوندون ونىڭ شىعارماشىلىعىنداعى باستى كەيىپ­كەر بولدى» دەيدى. دەمەك، لوندون جازۋ­شىنىڭ قيال الەمىنە ءوز قيالىن قو­سىپ، كوركەم شىعارمادا نە ءبىر ءساتتى وبراز­دار جاساپ شىقتى دەگىمىز كەلەدى. كۇن سايىن دامىعان قالا قالامگەردىڭ دوسىنا اينالىپ، قىزىعۋشىلىعىن وياتتى. كۇندەلىگىندە ديككەنس ۆيكتوريا جازۋ­شىسى ۋولتەر باگەحوتكە: «كەلەسى ۇر­پاق ءۇشىن ءوزىن ارنايى ءتىلشى سياقتى سەزى­نەتىنىن» ايتادى. ارينە، ونىڭ الدىندا كۇللى اعىلشىن ادەبيەتىن الەمگە تانىتۋ، «ەكى قالا ەرتەگىسىن» جازۋ، ءتىپتى، جاھان وقىرمانىن اعىلشىن تۋىندىلارىنا ءتانتى ەتۋ مىندەتى تۇرعان ەدى.

تەمزا وزەنى عاسىرلار بويى لون­دون­نىڭ قانى، ماڭگى سارقىلماس بايلىعى بو­لىپ كەلدى. ەندى سول بايلىققا چارلز ديك­كەنستىڭ ۇلى شىعارمالارى كەلىپ قو­سىلدى. ريمدىكتەر داۋىرىنەن باس­تاپ لون­دوندىقتار تەمزا وزەنىنىڭ ارقاسىن­دا جاق­سى كۇن كوردى. ياعني اعىلشىن الە­مىندە بۇ­گىندە ەكى تەمزا قالانى قاق ايىرىپ تولاس­سىز اعىپ جاتىر. ءبىرى تاريحتان بەل­گىلى تەمزا وزەنى، ەكىنشىسى ديككەنستىڭ روماندارى. ەكەۋى دە قازىرگى اعىلشىن مادەنيەتىنىڭ سيمۆولى.

ءبىز ايتىپ وتىرعان تەمزا دا ديككەنس­تىڭ شىعارماسىنان تاسا قالعان جوق. «ۇل­كەن ۇمىتتە» پيپ قايىقپەن ءجۇزۋ مۇم­كىندىگىن پايدالانىپ، مەگۆيچتى تەمزا ارقىلى ەلدەن زاڭسىز الىپ شىعۋعا دا­يىن­دالادى، مۇنىڭ سوڭى سۋ ۇستىندەگى كۇ­­رەسكە جالعاسادى. ديككەنستىڭ سوڭعى جازعان ء«بىزدىڭ ورتاق دوسىمىز» رومانى تەمزا سۋشىلارىنا ارنالعان، ولار سۋعا باتىپ كەتكەندەردىڭ مايىتتەرىن وزەننەن ىزدەيدى. سول شاقتا تەمزا وزەنى ساۋدا مەن بايلىقتى قامتاماسىز ەتكەنىمەن، كەيدە ءولىم مەن اۋرۋدى دا تاسىمالداۋشى بولدى. «كىشكەنتاي دورريتتە» ديككەنس تەمزانى ءولىم مەن اۋرۋدىڭ جارشىسى رەتىندە «اجالعا باستايتىن كارىز» رە­تىندە سيپاتتايدى.

ءبىر ءداۋىردىڭ سوڭى، جاڭا عاسىردىڭ باسى، 1901 جىلى ۆيكتوريا پاتشايىم­نىڭ ولىمىمەن ۆيكتوريا ءداۋىرى اياقتال­دى. ءحىح عاسىردىڭ كوپتەگەن جەتىمسىزدىگى جاڭا­شا ءبىلىم بەرۋ، تەحنولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالار ارقىلى تۇزەتىلدى. ارينە، بۇعان چارلز ديككەنستىڭ تانىمال روماندارى كوتەرگەن الەۋمەتتىك تانىم ۇلكەن اسەر ەتتى.

ديككەنستىڭ دانىشپاندىق ويلارى قالا دامۋىنا دا وڭ ىقپال جاسادى. ونىڭ ءجيى باراتىن جەرى لوندوننىڭ فليت كوشەسىندەگى Ye Old Cheshire ىرىم­­شىك دۇكەنى ەدى، 1666 جىلعى ۇلكەن ورت­­تەن كەيىن قايتا سالىنعان كونە ۇيگە ديك­­كەنس «ەكى قالانىڭ ەرتەگىسىندە» ارناۋ­لى سىلتەمە جاسايدى. بۇل دا تاريحتىڭ ءبىر ءارحيۆى.

چارلز ديككەنس كوپ جازدى. بىراق سومەرسەت موەمشە ايتساق «نەنى جازۋدى جاقسى ءبىلدى». ول 1836-1870 جىلدار ارالىعىندا ون بەس رومان جازىپتى. ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن قالامگەر ءۇشىن كوپ ەمەس، بىراق از دا ەمەس. وسى شىعارمالاردىڭ ىشىندە اعىلشىن تىلىندە كەڭ تارالعاندارى «وليۆەر تۆيست» پەن «روجدەستۆولىق كەرول» رومانى ەدى. سوڭ­عىسى روجدەستۆونى ۇلىبريتانيا مەن امەريكادا مەرەكە رەتىندە تانىمال ەتۋى­مەن، كۇركەتاۋىق جەۋ جانە سىيلىقتار بەرۋ سياقتى روجدەستۆولىق كەيبىر ادەت-عۇرىپتاردى ناسيحاتتاۋمەن وقىرمان اراسىنا تانىمال كىتاپ بولدى. ديككەنس قالامى بۇدان سىرت ۇلىبريتانياداعى كەدەيلەر مەن جۇمىسشى وتباسىلارىنىڭ كوزقاراسىن جاقتادى، ارينە، كوركەم شى­عار­ما ارقىلى. ول ءوزى ەڭبەك ەتكەن جۋرنا­ليستيكا سالاسىندا وسىنداي ماسەلەلەر تۋرالى ءجيى حابارلادى. بار ويى – بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنداعى ادىلەتسىزدىكتى جويۋ. ونىڭ كوپتەگەن كىتابىندا كەدەي كەيىپكەرلەر جەڭىسكە جەتەدى، بۇل سول كەزدەگى قالامگەردىڭ ءوز ويى دەۋگە تولىق نەگىز 

بار. ويتكەنى ديككەنس كەدەيلىك مورالدىق ساتسىزدىكتەردەن تۋىندايدى دەگەن ۆيكتوريا يدەياسىنا ادەيى قارسى تۇرۋعا تىرىستى. دەمەك، لوندون وعان ءساتتى شىعارمالار جازۋعا شابىت بەرىپ قانا قويماستان، قوعامدا ازاماتتىق كوزقاراس ايتۋعا دەم بەردى، جىگەر سىيلادى. تاعى دا ونىڭ ارتىندا ونەرىنە قوسا الىپ لوندون تۇردى. لوندون ونىڭ ارقا سۇيەرى بولا الدى.

لوندوندى سۇيگەن قالامگەر «وليۆەر تۆيست» اتتى شىعارماسىن وسى قالاداعى دوۋتتي كوشەسى، 48 مەكەنجايىندا تۇر­عاندا جازدى، سول كەزدە ول نەبارى 25 جاس­تا ەدى، وليۆەر تۆيست ونىڭ ەكىنشى رومانى رەتىندە وقىرمانعا جەتتى. جازۋشى بۇل شىعارماسىن جيناقى ستيلدەگى شا­عىن كىتاپشالارعا ءبولىپ شىعاردى. اي سايىن ءمالىم ءبولىمىن اياقتاپ، وقىرمانعا ۇسىندى. ءار بولىمدە بىرنەشە تاراۋلار ءسوز بولدى. كىتاپ سۇيەر وقىرمان ونىڭ بۇل رومانىن ءدال قازىر ءبىز تەلەديداردان سەريالاردى كۇن سايىن كۇتىپ تاماشالايتىنداي اسىعا كۇتىپ وقىدى. بۇل ءبىر جاعىنان تولىق كىتاپقا قاراعاندا، الدەقايدا قولجەتىمدى بولۋ ءادىسىن پايدالاندى. انە، سول كەزدە قاراپايىم زاۋىت جۇمىسشىلارى­نان ۇلى پاتشايىمعا دەيىن ديككەنستىڭ شى­عارمالارىن وقۋعا دەن قويدى. وسىعان دە­يىن كۇللى الەمدى جاۋلاعان ديككەنس الەمى وسىنداي قا­را­پايىم ادىسپەن جۇزەگە اسىرىلدى. ەندى ديككەنسسىز ارىسىن ايت­قاندا، الەم ادەبيەتى، بەرىسىن ايتقاندا، اعىل­شىن ادەبيەتى قان-ءسولسىز كۇيگە تۇ­سەدى. ديك­­كەنستىڭ دانىشپاندىعى سوندا، ول شىعار­­مالارىن جازىپ قانا قويعان جوق، ونىڭ ەكىنشى جاعى سانالاتىن تارالىم ماسەلەسىن دە تەرەڭ ويمەن شەشتى.

ستەفان تسۆەيگ چارلز ديككەنس تۋرالى ماقالاسىندا ونى اعىلشىن وقىرمانى قالاي قابىلداعانى تۋرالى: «ونىڭ كونە كوزتانىستارىنىڭ ءبىرىنىڭ ايتۋىنشا، ديككەنستىڭ كەلەسى كىتاپشاسىن سومكەسىنە سالىپ اكەلەتىن پوشتاشىنى ولار ۇيلە­رىندە كۇتىپ، شىداپ وتىرا المايدى ەكەن. ءتىپتى ولار بۇل كىتاپشالار كەلگەنشە ءبىر-بىرىمەن شىعارما كەيىپكەرلەرى تۋرا­لى اڭگىمەلەسىپ، «كوپپەرفيل دورەگە ۇيلە­نە مە، الدە اگنەسساعا ۇيلەنە مە؟» دە­گەن ماسەلە توڭىرەگىندە داۋلاسادى… پوش­تاشى كەلەتىن كۇنى ارقايسىسى وزىنە تيە­سىلى كىتاپتى تەزىرەك قولىنا الۋ ءۇشىن ەكى ميل جەردەن ونىڭ الدىنان شىعاتىن. ولار ۇيلەرىنە قايتىپ كەلە جاتىپ، جول بويى ديككەنستىڭ كىتابىن وقىپ كەلە جاتادى»، دەپ جازادى. شىنىندا، بۇل وسىعان دەيىنگى ادەبيەت جۇلدىزدارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كەرەمەتىنىڭ باسىندا بولعان باق ىسپەتتى. قالاسى شابىت بەرسە، حالقى قادىر تۇتىپ قۇرمەتتەسە، وقىرمانى ءار جازعانىن قالت جىبەرمەي وقىسا، جازۋشى ءۇشىن ودان ارتىق قانداي باقىت بار؟ ديككەنس سول باقىتتى باسىنان وتكىزگەن دەگدار قالامگەر.

ونىڭ كۇندەلىكتەرىن پاراقتاساڭىز دا، ىشىنەن لوندون تۋرالى جازبالاردى تابا الاسىز. «بەيسەنبى 25 شىلدە، 1827. ساعات تاڭعى 7:30-دى كورسەتىپ تۇر. مەن وتە كوڭىلدىمىن. ادەمى كۇندەردىڭ ءبىرى – شۋاقتى تاڭ. مەنىڭ جاتىن بولمەمنىڭ تەرەزەسى كوشەگە قاراعان، ەكى تەرەزەسى دە اشىق» دەپ سۋرەتتەيدى ول لوندوننىڭ تاڭعى تىرشىلىگىن.

«وليۆەر تۆيست»، «قيىن كۇندەر»، «كۇڭ­گىرت ءۇي»، «كىشكەنە دورريتتە» جازۋشى انگليا قوعامىنداعى كەي كەلەڭ­سىزدىكتەردى ەشكىمنەن قورىقپاستان با­تىل جازادى. ول كوتەرگەن ماسەلەلەر كەي­­دە وڭ شەشىمىن تاۋىپ جاتتى. سول ءۇشىن دە ديككەنستىڭ ءوزى قازىر ۇلتتىق ينستي­تۋت­قا اينالدى. اعىلشىن جازۋشىسى دجوردج ورۋەلل ۇستازى ديككەنس تۋرالى: «ون جاسقا ءالى تولماعان كەزىم، مەكتەپ مۇعالىمدەرى ديككەنسپەن تىم ەرتە تا­نىستىردى، ءتىپتى، قايدا جۇرسەم دە ديككەنس الدىمنان شىقتى. 

وعان ۇق­ساپ شىعارما جازۋدى دا ويلاعام. بىراق جۇرت­قا ايگىلى نارسەنى قايتالاۋدىڭ قاجەتى ­جوق ەدى»، دەيدى. شىندىعىندا ديك­كەنس وزىنەن كەيىنگى جازۋشىلارعا ۇلكەن ­مەكتەپ بولدى، ءبارى سونى ۇلگى تۇتتى.

ديككەنس شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى ۇنەمى ورتا تاپتىڭ، باسقاشا ايت­قاندا، بۋرجۋازيالىق تاپتىڭ اراسىن­دا وتەدى. ونىڭ روماندارىن ەگجەي-تەگ­جەيلى زەرتتەۋ ارقىلى ءبىز وزىمىزگە كە­رەكتى اقپاراتتارمەن قوسا سول كەزدەگى لون­دون حالقىنىڭ ومىرگە دەگەن ىنتاسىن، كوز­قاراسىن، ۇمتىلىسىن تۇسىنە الامىز.

ەگەر ءسىز ديككەنستى وقىعان قاراپايىم وقىر­ماننان ونىڭ كەيىپكەرلەرىن سۇرا­ساڭىز، ەش ويلانباي تىزبەلەپ ايتىپ بەرە سالۋى مۇمكىن. سەبەبى ديككەنس كەيىپ­كەرلەرى اعىلشىن جۇرتىنىڭ ءوزى، سول تۇس­تاعى قوعامنىڭ مۇشەسى. «مەن قاتە­لەسپەسەم، «دەۆيد كوپپەرفيلدتى» العاش وقىعاندا شامامەن توعىز جاستا ەدىم. العاشقى تاراۋلارداعى ەموتسيونال­دى كوڭىل كۇيى ماعان سونشالىقتى جاق­سى اسەر ەتتى، سوندىقتان مەن بۇل كىتاپ­تى بالا جازدى دەپ ويلادىم. كىتاپتى ەرەسەك ادام رەتىندە قايتا وقىپ كورسە­ڭىز، ەجەلدە ءومىر سۇرگەن الىپتار، مۋرد­ستوۋن­دار سىزگە جارتىلاي كوميكستەرگە ۇق­سايتىنىن بايقاتادى، سوندا ءسىز بايا­عىدا وقىعان بۇل شىعارمانىڭ ءالى دە ەشتەڭە جوعالتپاعانىن تۇسىنەسىز»، دەپ جازادى دجورج ورۋەلل. شىنىمەن ديك­كەنس بالانىڭ ساناسىندا وسىنداي قۇبى­لىستار بولاتىنىن بايقاي الدى.

ونىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ءوزى جۇرت اراسىنا كەڭ تاراپ كەتكەنى شىندىق. ادامس، باردەلل، توماس سياقتى كەيىپكەرلەرى­نىڭ ەسىمى وقىرمان جۇرتتىڭ اۋىزىنان تۇسپەدى. ءتىپتى ادۆوكاتتار سەرجانت بۋز­فۋزدى جاقسى كورەتىن. بۇگىندە كور­كەم ادەبيەتتەن، اسىرەسە اعىلشىن ادە­بيەتىنەن تۇلعا ىزدەگىمىز كەلسە، الدىمەن چارلز ديككەنسكە بۇرىلامىز. بۇل زاڭدى قۇبى­لىس. وسىنىڭ ءبارىن جا­زۋشىعا لوندون سىيلادى، وعان ابىروي­دى، اتاقتى دا لون­دون سىيعا تارتقان دەۋ­گە تولىق نەگىز بار.

ديككەنستىڭ جۇرەگىندەگى، ويىنداعى لوندون بەينەسى ونىڭ ءتول پەرزەنتتەرى سانالاتىن ماڭگىلىك شىعارمالارىن­دا تاريح بولىپ سويلەدى، ەسكى كۇننىڭ، كونە قالانىڭ ادال ۇلى بولىپ ىڭگالادى. ار­قاشان ەسكى­نىڭ ورنىنا جاڭا كەلەتى­نى شىندىق. بىراق عاسىرلار وتسە دە، ادەبيەتتەگى ديككەنس مەكتەبى ءوز قۋاتىن ايگىلەپ كەلەدى. ەندى ونىڭ كۇشىنە ەشبىر ساياسي ۇيىم، جەكە تۇلعا قارسى كەلە المايدى.

ەگەر اعىلشىن ادەبيەتىندە ەكى ۇل­كەن جارىلىس بولدى دەسەك، سونىڭ ءبىرى دە بىرە­گەيى چارلز ديككەنستىڭ جا­رىلىسى ەدى. ونىڭ الەمى تالانتتان، ويدان، ەڭبەك­تەن جانە تەمىردەي تارتىپتەن تۇرادى. «ەگەر ادامدار وزدەرىن ابىرويمەن ۇستاسا، وندا مىنا الەم ابىرويلى بولىپ قالار ەدى»، دەيدى ول ءبىر سوزىندە. اعىلشىن جۇرتى ديككەنستىڭ ءار كوزقاراسىن وڭاي قابىلدادى، ويتكەنى ونىڭ ءاربىر ءىس-ارەكەتى، جازعان شىعارماسى حالىقپەن تىعىز بايلانىستا بولدى.

ديككەنستىك كوزقاراس اعىلشىندىق كوزقاراسپەن بىردەي، بۇل ونىڭ ۇلتتىق داستۇرگە تەرەڭ بويلاعان، سودان مەيلىنشە سۋسىنداعان قالامگەر ەكەنىن اڭعارتادى. ديككەنس كوپ جىل تۇرعان دوۋتي كوشەسى­نەن كەتكەننەن كەيىن، ول تۇرعان ءۇيدى ­1923 جىلى ديككەنس ستيپەندياتىنىڭ ­شتاب-پاتەرى رەتىندە پايدالاندى. ءۇي 1925 جىلى كوپشىلىككە اشىلدى، ديك-­
كەنس پەن ونىڭ شىعارماشىلىعىنا
باي­لا­­نىس­تى ماڭىزدى كوللەكتسيا ءالى ساق­تاۋلى ­تۇر. ال لوندونداعى چارلز ديككەنس مۇ­را­جايىندا جازۋ­شى­عا تيە­سىلى جيھاز­دار­مەن، پورترەتتەر­مەن جانە اشەكەيلەرمەن جاب­دىقتال­عان، كورەر كوزگە كادىمگى كەزىن­دەگى ۆيك­توريانىڭ ورتاشا دەڭگەيلى ءۇيى سياق­تى كورىنەدى. لوندونداعى تاريحي ورىن­داردىڭ بىرىنە اينالعان بۇل مۇ­را­جاي سىزگە 1830-جىلدارعا ورا­لۋعا كو­مەكتەسەدى ءارى بىردەن تانىس، بى­راق تاڭ­عالارلىقتاي الەمدى كورۋگە مۇم­كىن­دىك بەرەدى. اعىلشىن تىلىندەگى ەڭ ۇلى جا­زۋشىلاردىڭ ءبىرى شابىت العان الەمنىڭ، لوندونداي الىپ شا­ھار­دىڭ كەشەگى كەل­بەتى مەن بۇگىنگى بەت-بەي­نە­سىن سالىستىرا وتىرىپ، تاريحقا كوز جۇ­گىرتەسىز.

اعىلشىن جۇرتىنىڭ ارداقتى ۇلى چارلز ديككەنستىڭ 130 جىلدىعىنا ار­نال­عان ءىس-شارادا ونىڭ اتاقتى پورت­رەتى جو­عالىپ كەتەدى. بۇل پورترەتتى 1843-جىلدىڭ سوڭىندا مارگارەت گيل­ليس سالعان ەكەن. 31 جاسىندا ادەبيەت جۇل­دىزى رەتىندە تانىلعان ديككەنستىڭ اتال­عان پورترەتى وڭتۇستىك افريكاداعى اشە­كەيلەر ورتالىعىنان تابىلادى. وسى­دان كەيىن جوعالىپ تابىلعان پورترەت ۇلى­بريتانياعا قايتا ورالىپ، چارلز ديك­كەنس مۇراجايىنا قويىلادى. بۇل وقي­عانى دا لوندون ءوز ارحيۆىنە جازىپ الدى. تالانتى اسقان جازۋشىنىڭ جەكە ومى­رىنە قاتىستى مۇنداي وقيعالار وتە كوپ. بۇل تەك سونىڭ بىرەۋى عانا.

سۇيىسپەنشىلىكتىڭ كۇشى ماڭگىلىك ەكەنىن دە ديككەنس دالەلدەپ تۇرعان سياق­­تى. ونىڭ شىعارماشىلىق باس­تاۋى لون­دونمەن قان­داي بايلانىس­تى بولسا، اياق­تالۋى دا ءدال سولاي. چارلز ديك­كەنس قايتىس بولعاندا، ونىڭ سوڭىندا ۇلكەن بايلىعىن ايتپاعاندا، سۇيىكتى جۇرتشىلىعى قالدى. 1870 جىلى 8 ماۋ­سىمدا ۇلى جازۋشى ماڭ­گىلىك ساپارعا اتتاندى. ول «ەدۆين درۋد» اتتى شى­عارماسىن جازىپ جاتقان ساتتە قۇلاپ قالادى دا، سول كۇيى تۇرمايدى. ەڭ سوڭعى ايتقان ءسوزى «On the ground...» (جەردە...) دەگەن ءسوز ەكەن. بۇل ءسوزدى جاتىپ، دەم الۋىن وتىنگەن قايىن اپكەسىنە ايتىپتى. مۇمكىن، «جەردە قاعازدارىم شاشىلىپ قالماسىن» دەگەندى يشارالاسا كەرەك.

ۆەستمينيسترلىك مانساپتى ارتۋر ستەن­لي مەموريالدىق ەلەگيانى وقى­عاندا، جازۋشى قابىرىنە قويىلعان جاي­ناعان گۇل­دەردى كورسەتىپ تۇرىپ: «بۇل جەر بۇ­دان بىلاي جاڭا الەم مەن ەسكى الەمنىڭ اراسىنداعى قاسيەتتى شەكارا بولماق، ويتكەنى ديككەنس شىعارماشىلىعى، ءومى­رى تەك بىزگە عانا ەمەس، اعىلشىن تىلىن­دە سويلەيتىندەردىڭ بارىنە ورتاق» دەگەن ­ازالى ءسوز ايتادى. ءيا، ديككەنستىڭ توم-توم كىتاپتارى، ءور مىنەزى، تاڭعاجايىپ ءومىرى با­رىنە ورتاق. تەك ونىڭ جۇرەگىنە جاقىن قالا لوندون ونى تۋعان حالقىنا ماڭگىلىك قىزمەت ەتە بەرمەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

اقش – الەم چەمپيونى

سپورت • بۇگىن، 07:59

ەل چەمپيوندارى انىقتالدى

تەننيس • بۇگىن، 07:57

الەم كۋبوگىندا توپ جاردى

سپورت • بۇگىن، 07:55

جىگىتتەر جاراپ تۇر

سپورت • بۇگىن، 07:52

جادىگەردە – الاش بەلگىسى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • بۇگىن، 07:45

بەس ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلادى

ايماقتار • بۇگىن، 07:44

تۇلعاعا تاعزىم

رۋحانيات • بۇگىن، 07:41

الدىمىزداعى ۇلكەن مىندەتتەر

ساياسات • بۇگىن، 07:40

باستى قادام

پىكىر • بۇگىن، 07:39

جەتى جىل – جەتكىلىكتى ۋاقىت

پىكىر • بۇگىن، 07:37

العاشقى ۇمىتكەر

ساياسات • بۇگىن، 07:35

وڭىرگە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى

پىكىر • بۇگىن، 07:33

وتاندى ءسۇيۋ – ەڭبەكتەن

پىكىر • بۇگىن، 07:32

جاستاردى دەمەيتىن باستاما

پىكىر • بۇگىن، 07:30

اقاڭنىڭ تويى – الاشتىڭ مەرەيى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

«اق ءپىل» سيندرومى

قوعام • كەشە

امبەباپ وقۋ ورتالىعى

ءبىلىم • كەشە

بىلىمدىگە جول اشىق

ءبىلىم • كەشە

يت يەسىنە تارتادى

قازاقستان • كەشە

كوكشەدەگى جارمەڭكە

ايماقتار • كەشە

ءجۇز جىلعى قۇدىق

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار