رۋحانيات • 29 قىركۇيەك، 2021

كونە مەشىتتىڭ قۇپياسى

693 رەت كورسەتىلدى

باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تەرەكتى اۋدانىندا كەڭەس وكىمەتى ورناعان كەزدە قيراتىلعان كونە مەشىتتىڭ ورنى تابىلدى. باتىس قازاقستان يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى باسشىلىعىنىڭ قولداۋىمەن جانە وسى ۋنيۆەرسيتەتتە تاريح ماماندىعىن مەڭگەرىپ جاتقان ستۋدەنتتەردىڭ كومەگىمەن اقمەشىت كونە قونىسىندا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەن – تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، بەلگىلى عالىم مۇرات قالمەنوۆ.

– اقمەشىت كونە قونىسى تۋرالى ءبى­راز­دان بەرى ەستىپ ءجۇردىم. 2019 جىلى ما­مىر ايىندا جەرگىلىكتى جاناشىر جاق­سىباي سەيىتقاليەۆتىڭ باستاۋىمەن وسى جەرگە ارنايى كەلىپ، بارلاۋ جاساعان ەدىم. ايگىلى شالقار كولىنە جاقىن، اڭقاتى وزەنىنىڭ ەسكى ارناسىن جاعالاي جاتقان كونە جۇرتتا جۇزدەگەن ءۇيدىڭ ورنى انىق بايقالادى. كىشىگىرىم قالا دەسە بولارلىق. وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن بۇل جەردە قىزۋ تىرشىلىك، ىرگەلى ەل بولعانى كورىنىپ تۇر. سونىڭ ىشىندە وسى مەكەنگە اتاۋىن بەرگەن كونە مەشىتتىڭ ورنىن دا تاۋىپ، بەلگىلەپ كەتكەن ەدىك، – دەيدى ارحەولوگ مۇرات قالمەنوۆ.

مەشىت عيماراتىنىڭ كۇيدىرگەن كىر­پىشتەن قالانعانى سول كەزدە-اق بول­جان­عان. ونىڭ ۇستىنە ەل اۋزىندا دا كوپ­تەگەن دەرەك قالعان. سونىڭ ءبىرى – بۇل جەر­دە كەردەرى رۋىنىڭ اتاقتى حازىرەتتەرى مەكەن ەتكەنى، ايگىلى اقىن ابۋباكىر كەر­دەرى بورانقۇل ۇلى وسى جەردە ساباق بەر­گەندىگى جايلى اڭگىمە. جازۋشى حامزا ەسەن­جانوۆتىڭ «اق جايىق» تريلوگياسىندا ءسوز بولاتىن شالقار بويىنداعى اتاقتى ءدىن عۇلامالارى – تارجەكە اۋليە، ونىڭ بالاسى حاميدوللا حازىرەت، عۇبايدوللا يشان سىندى تۇلعالار دا ءدال وسى ءوڭىردىڭ پەرزەنتتەرى عوي.

وسى اقمەشىت قونىسىنداعى كو­نە زيراتتا ساقتالعان اراب جازۋلى 34 قۇل­پىتاستى وسىدان بىرنەشە جىل بۇ­رىن زەرت­تەپ، ءماتىنىن وقىپ شىققان ەدىك. شى­نىندا دا قورىمدا جەرلەنگەن مارقۇم­داردىڭ باسىم كوپشىلىگى كەردەرى رۋىنىڭ جانباس، كوتەرمەن، قۇلتاي، جاباعى تايپالارىنان بولىپ شىقتى. سونىڭ ىشىن­دە عابيدقۇلدىڭ بالاسى مولدا ءجۇسىپ، قازان ءۋالاياتى اشتا اۋىلىنان كەلگەن احمادجان يسماعيل ۇلى، 1911 جىلى 61 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن قاجى بەركە بالاسى، 1914 جىلى 79 جاسىندا قايتىس بولعان سەرعالي قاجى تاۋ ۇلى، 1915 جى­لى 95 جاسىندا وپات بولعان ارىسباي قاجى جاسباي ۇلى سەكىلدى كىسى ەسىمدەرى كەزدەستى. ءبىر اۋىلدان، شاعىن قورىمنان ءۇش بىردەي قاجى قۇلپىتاسى تابىلۋى شى­نىندا دا بۇل جەردىڭ ۇلكەن ءدىني ورتالىق بولعانىنا دالەل بولىپ تۇر. ويتكەنى توڭكەرىسكە دەيىن قازاق دالاسىنان قاسيەتتى مەككە-ماديناعا زيارات قىلۋشىلار ىلۋدە بىرەۋ بولعانى راس قوي. جازۋشى حامزا ەسەنجانوۆتىڭ جوعارىدا اتالعان شىعارماسىنداعى «...بۇل ەلدە بەدەلدى ون ەكى قاجى جانە وننان استام يشان مەن ماعزۇم بار» دەگەن دەرەگى وسىلايشا شىندىققا شىعىپ كەلەدى.

ەل اۋزىنداعى اڭگىمەدە وسى جەردە مەشىت، مەدرەسە بولعانى، ءدىني ءبىلىمى تە­رەڭ عۇلامالار كوپ شىققانى اۋەلدەن ايتىلاتىن. تاقۋا-تاۋازى ءدىندارلار «ماق­تانىش بولادى» دەپ جۇرت كوزىنەن جاسىرىپ، ويپاڭ جەرگە سالدىرعان مەشىتىنىڭ مۇناراسى تالاي جەرگە كورىنىپ تۇرعان دەلىنەدى. ارحەولوگ مۇرات دابىل ۇلى قازبا جۇمىسى باستالماي تۇرىپ-اق ۇلۋتاستاردان قيۋلاستىرىپ كوتەرگەن اركا ءتارىزدى قاقپانىڭ سۇلباسىن تا­ۋىپ العان بولاتىن. ال بيىلعى ناقتى قازبا كەزىندە مەشىت ىشىنەن ءتۇرلى-ءتۇستى بويالعان قىش جاپسىرمالاردىڭ سىنىعىن كوپ تاۋىپتى. ياعني مەشىت ءىشى ادەمى ور­نەك­تەلگەن، قابىرعاسى قالىڭ، ەڭسەسى بيىك عيمارات بولعان. شيكى كىرپىش پەن كۇي­دىرگەن قىزىل تاستى ارالاستىرا ور­گەن مەشىت قابىرعاسى ەڭ سىرتىنان اق ءتۇستى كىرپىشپەن قالانىپتى. بۇل جەردىڭ نەلىكتەن «اقمەشىت» اتالعانى تۇسىنىكتى بولدى – اللا ءۇيىنىڭ قابىرعاسى اپپاق بولىپ، الىستان كوز تارتىپ تۇرعان ەكەن.

زەرتتەۋشىلەر مەشىت عيماراتىنا جا­قىن جەردەن تاس ديىرمەننىڭ ورنىن تاپ­قان. سونداي-اق زامانىندا اۋقاتتىلار پاي­دالانعان كۋزنەتسوۆ فابريكاسىنان شىققان فارفور سىنىقتارى، قىش ىدىس قالدىقتارى كوپتەپ تابىلعان. وكىنىشكە قاراي، ەلدىمەكەننەن جىراق، ايدالادا جاتقان كونە مەكەن مەملەكەت قورعاۋىنا الىنباعان. «قارا ارحەولوگتەر»، قىمبات بۇيىم، قۇندى جادىگەر ىزدەگەن كەزبەلەر كەز كەلگەن ۋاقىتتا كەلىپ، ويران بوتقاسىن شىعارىپ كەتە بەرەدى. ولاردىڭ مەتالل ىزدەگىش سايماندارى دا، جول تالعاماس كولىكتەرى دە دايىن. وسىنداي ءبىر توپپەن بيىل جازدا جاقسىباي سەيىتقاليەۆ بەتپە-بەت كەلىپتى.

– اقمەشىتتىڭ ورنىن، كونە اۋىلدىڭ جۇرتىن شارلاپ، ءار جەردى تۇرتكىلەپ جۇر­­گەن بىرنەشە ادامعا جاقىن كەلىپ، نە ىز­دەپ جۇرگەنىن سۇرادىم. ايدالادا جال­عىز جۇرگەن مەنى ولار العاشىندا ادام ەكەن دەپ كوزگە ىلگەن جوق. كەيىن مەنىڭ شا­قى­رۋىممەن اۋىل اكىمى، بۇرىنعى پو­لي­تسيا قىزمەتكەرى كەلگەن كەزدە عانا وز­دە­رىنىڭ الدەبىر عىلىمي ۇيىمعا قاتىسى بارىن ايتىپ، الدەبىر قۇجاتتى كورسەتىپ، بۇل جەردەن كەتۋگە اسىقتى. كەيىن بىلگەنىمىزدەي، ول ۇيىم الماتىدا تىركەلگەن، باتىس قازاقستان وبلىسىنا قاتىسى جوق مەكەمە بولىپ شىقتى، – دەيدى جاقسىباي اعاي.

حالىق ەمشىسى جاقسىباي جيەنشە ۇلى وسى اقمەشىت قورىمىنىڭ، بۇل جەردەگى كونە زيراتتىڭ قاسيەتتى مەكەن ەكەنىنە يمانداي سەنەدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ اتەيستىك ساياساتى كەزىندە دە اقمەشىتتى زيارات ەتىپ كەلۋشىلەر از بولماعان. ءتىپتى 1930 جىلدارى بولعان الاپات اشتىق كەزىندە اجالعا انىق مويىنسۇنعان جەرگىلىكتى حالىق وسى قورىمعا، كيەلى جەرگە كەلىپ جان تاپسىرىپتى. بۇگىندە تەرەڭ ورمەن قورشالعان قورىمنىڭ وڭتۇستىك بەتىندە قۇلپىتاسسىز، ەشقانداي بەلگىسىز جاتقان كوپ تومپەشىك – سول اشارشىلىق قۇرباندارى دەلىنەدى. بۇدان بۇرىن دا وسى قورىمعا زياراتشىلاردى ەرتىپ كەلىپ جۇرگەن جاقسىباي اعا بىلتىر مۇندا كەلۋشىلەرگە ارناپ ساۋلەتتى تۇنەك ءۇيىن سالعان. كۇن ساۋلەسىنەن قۋات الاتىن قوندىرعى جارىقپەن قامتۋعا، ەلەكتر جابدىقتارىن قوسۋعا جاراپ تۇر. قابىر اينالاسىنا جاس تەرەكتەر ەگىلىپ، گۇل وتىرعىزىلىپ، زياراتشىلارعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم قالىپتاسا باستاعان. كيەلى جەردە بوي كوتەرگەن تۇنەك ءۇيدىڭ العاشقى قوناقتارى – اقمەشىت قونىسىن زەرتتەۋشى عالىمدار مەن ستۋدەنتتەر بولعانىنا جاقسىلىق اعا جۇرەگى جارىلارداي قۋانىپ ءجۇر. بيىلعى قازبا جۇمىسىنا دا بارىنشا كومەكتەسىپ، زەرتتەۋشىلەردىڭ كەرەگىنە جاراۋعا تىرىستى. ويتكەنى تۋعان جەردىڭ تاريحىن تۇگەندەۋ، قاسيەتتى دالانىڭ قوينىندا جاسىرىنعان قۇپيانى اشۋ – عالىمنىڭ دا، وسى جەردەگى قاراپايىم ادامنىڭ دا بورىشى ەمەس پە. مۇقاعالي اقىننىڭ:

قازىنام بار، قيساپسىز شەكتەلەدى،

قىزعانادى بىرەۋلەر، جەك كورەدى.

بەرمەيمىن دە ساتپايمىن،

كورسەتپەيمىن –

الام دەسەڭ الدىمەن زەرتتە مەنى! –

دەگەنىندەي، تۋعان جەردىڭ قۇپياسىن اشۋ ءۇشىن، سىرىنا تەرەڭ بويلاۋ ءۇشىن شىنايى سەزىم، قالتقىسىز سۇيىسپەنشىلىك، ەرەن ەڭبەك كەرەك-اق.

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ددسۇ QazVac-تى قاشان مويىندايدى؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 12:35

ۇقساس جاڭالىقتار