شىعارماشىلىق قورجىنىندا «اڭشى بالا», «جاڭعاق تال» «بازارباەۆتار» سياقتى تانىمال تۋىندىلارى بار ەرلان نۇرمۇحامبەتوۆتىڭ جاڭا كارتيناسىنىڭ دا وسال بولمايتىنى قاتىسقان اكتەرلەردىڭ قۇرامىنان بايقالعان. باستى رولدە كانن فەستيۆالىن دۇبىرلەتكەن سامال ەسلياموۆا, دۋلىعا اقمولدا, گۇلشات تۇتوۆا جانە ءوز ەلىندە 30-دان اسا فيلمگە ءتۇسىپ, ءتورت بىردەي ءىرى جۇلدەگە يە بولعان جاپون اكتەرى ميراي مورياما سياقتى ايگىلى ارتىستەردىڭ شوعىرى كورىنگەن فيلم ۆەستەرن جانرىندا تۇسىرىلگەن. ە.نۇرمۇحامبەتوۆ پەن Tokyo New Cinema كومپانياسىنىڭ وكىلى, جاپون رەجيسسەرى ليزا تاكەبانىڭ بىرلەسكەن تۋىندىسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى دە وسى.
تىرشىلىگى ءتورت ت ۇلىكپەن بىتە قايناسقان قازاققا بارىمتاشىلىق, مال ۇرلىعى تاقىرىبى جاقسى تانىس بولعانىمەن, مۇنداي مازمۇنداعى دۇنيە وزگە ەلدىڭ كورەرمەنىنە تىم تاڭسىق. «جابايى باتىستى» الدەقاشان باعىندىرىپ بولعان شىتىرمان وقيعالى ۆەستەرن ءبىزدىڭ كينومىزدىڭ كەنجەلەۋ دامىعان جانرىنا جاتادى. دەگەنمەن دالانىڭ بىرەگەي تۇرمىس داعدىسى سانالعان قىلمىستىق وقيعا تىزبەكتەرى العاشقى مينۋتتاردان-اق «القىمنان الادى». شۋلى قالادان جىراقتا, اۋىلدان دا الىس, قيانداعى مەكەندە جىلقى باعىپ, مامىراجاي تىرشىلىك كەشىپ جاتقان جاس وتباسىنىڭ شىرقى ءبىر-اق كۇندە بۇزىلادى. ءبىر ءۇيىر جىلقىسىن كولىككە تيەپ, مال بازارىنا ساتۋعا اكەلگەن قوجايىن مەن قاسىنداعى ەكى سەرىگى قاندىقول قاراقشىلاردىڭ قولىنان مەرت بولادى. اقشاسىن دا, جىلقىسىن دا تارتىپ الىپ, جانسىز دەنەلەرىن ايدالاعا تاستاپ, بەتىن ءشوپ-شالاممەن جاسىرىپ كەتكەن قىلمىسكەرلەر ءىز جاسىرىپ ۇلگەرەدى. اكەسىنەن ايىرىلىپ, قاسىرەتتىڭ ءدامىن ەرتە تاتقان ون ەكى جاستاعى ولجاس اناسىنىڭ قاباعىنا قاراپ, قارىنداستارىنا قامقور بولىپ, كىشكەنتاي جاۋرىنىن قيىندىققا توسەگىسى كەلەدى. فيلم وقيعاسىن الدىن الا بولجاپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس, ءبارى توسىننان, اياقاستىنان ورىستەپ جاتادى. وسى مەزەت اۋىلدا بەيتانىس ەر ادام پايدا بولىپ, ول ولجاسقا ەرەكشە مەيىرىم تانىتىپ, كومەكتەسكىسى كەلەتىن نيەتىن بايقاتادى.
جۇمباق كەيىپكەر پايدا بولعاننان باستاپ فيلمدە كۇتپەگەن احۋال قالىپتاسىپ, ەكراننىڭ وڭىندە وزگەرىس بايقالىپ, وقيعانى قوزعالىسقا كەلتىرەتىن قۋات تىنىسى سەزىلدى. بۇل – ولجاستىڭ اكەسى. ءوز اكەسى. اۋزىنان تۇسكەندەي, اينىمايدى. سەگىز جىل بۇرىن بەلگىسىز سەبەپتەرگە بايلانىستى كوزدەن عايىپ بولىپ, ەندى ۇلىن ىزدەپ كەلىپ تۇرعان بەتى. قايرات قولىنان تاستامايتىن باكىسىمەن جىلقى ءمۇسىنىن قاشاپ جاساعانىنا قاراعاندا, اعاشتان ءتۇيىن تۇيگەن شەبەردىڭ ءوزى. ولجاس تا سۋرەت سالعاندى جاقسى كورەدى. جاپون اكتەرى ميراي موريامانىڭ وزگە اكتەرلىك ۇلگىدەگى شىمىر مەكتەپتىڭ شەبەر وكىلى ەكەنىن قويۋشى-وپەراتوردىڭ تاس-ءتۇيىن تالانتى ءتىپتى شەگەندەي تۇسەدى. الماتى وبلىسىنىڭ جوڭعار الاتاۋى بويىندا يىقتاسا سوزىلعان سىلەمدەر ەتەگىندەگى تاڭداي قاعارلىق سۇلۋ تابيعات كورىنىستەرى ازيز جامباكيەۆتىڭ ساپالى وپەراتورلىق جۇمىسىندا مۋزىكامەن ۇيلەسىم تاۋىپ, تىڭعىلىقتى شەشىمىن تاپقان. بەلىنە تاپانشا بايلاپ, جەلمەن جارىسقان جۇيرىكپەن ەركىن دالادا كوسىلە شاۋىپ, اتىس-شابىستىڭ ورتاسىندا جۇرمەسە, مۇنىڭ نەسى ۆەستەرن؟ رەجيسسەردىڭ ايتۋىنشا, جانكەشتى ميراي مورياما وسى ءرولى ءۇشىن قازاقتاردىڭ تاريحىمەن تانىسىپ, قازاق ءتىلىن مەڭگەرىپ, اتقا ءمىنۋدى ۇيرەنىپ, مۇقيات ازىرلەنگەن.
راسىندا, تابيعات قانا ەمەس, مۇندا تۇتاس ءفيلمنىڭ ءوزى ء«تىلسىز», كوپ ءسوز جوق. رەجيسسەرلەر ماتىننەن سانالى تۇردە باس تارتىپ, دىبىس پەن كورىنىسكە, وبرازعا باسىمدىق بەرۋدى مۇرات تۇتقانى بايقالادى. كەيىپكەرلەر وقتا-تەكتە سويلەگەندەي بولسا, قىسقا عانا ءتىل قاتىسادى. سولاي بولعانىمەن, بۇل ۇنسىزدىكتە جان بار, تەربەلىس بار ول ادامدى توڭدىرىپ, مۇزداتادى, تولقىتىپ, ويلاندىرادى, بىراق ەش جالىقتىرمايدى. دۇرىس-اق. ءبارى دۇرىس. الايدا «ولجاس, بار ۇيىقتا», «ولجاس, جات», «ولجاس, كەل» دەگەن سياقتى سالماعى دا, ءمانى دە جوق جاۋاپسىز سوزدەر ءفيلمنىڭ قۇنىن تۇسىرمەسە, ارتتىرىپ تۇرعان جوق. شۇرايلى ءتىل, شۋاقتى ءسوزدىڭ قازاق كينوسىنان الدەقاشان «ساننەن» شىعىپ قالعانى بەلگىلى, سول سەبەپتى رەجيسسەر كوپسوزدىلىكتەن ماقساتتى تۇردە بويىن اۋلاق سالسىن, مەيلى, ءفيلمدى دىبىس پەن وبرازعا عانا قۇرعىسى كەلسىن, مەيلى مىڭ ءسوزدىڭ ورنىنا باستى رولدەگى سامال ەسلياموۆانىڭ تازالىق تۇنعان بەيكۇنا كوزدەرى سويلەپ, ءبارىن بۇكپەسىز ايتىپ تۇرسىن, تۇگەلىن ءتۇسىنىپ, قابىلداۋعا تىرىسايىق, بىراق ءبىر وتباسىنىڭ باسىنا تۇسكەن قاسىرەتتى بەينەلەيتىندەي كەيىپكەرلەردىڭ اۋزىندا مازمۇنى بار دۇرىس ديالوگتىڭ بولماعانىنا كەلىسۋ ەش مۇمكىن ەمەس.
فيلم 2000 جىلعى وقيعانى بايانداۋدان باستالادى. ۇزىنقۇلاقتان ەستىپ-بىلەتىن ارعى ۋاقىت ەمەس, تاۋقىمەتى ۇمىتىلا قويماعان اۋمالى-توكپەلى اۋىر داعدارىس كەزەڭى كەشەگىدەي كوز الدىدا. وقيعا, سول كەزەڭنىڭ شىندىعى قاز-قالپىندا كورىنىس تابادى. ءفيلمنىڭ ستسەناريىن جازعان پروديۋسەر بەنۋا لەلەۆرە: «مەن بۇل ءفيلمدى وتە قىزىقتى بولدى دەپ سانايمىن. بۇل ناعىز كورۋگە تۇراتىن كينو. ءبىز مۇندا ورتالىق ازياعا كوزقاراستى بايقايمىز, بۇل شىنىندا دا ۆەستەرن, بىراق شىعىس ۆەستەرنى. وسىنداي مادەنيەت جاعىنان ءارتۇرلى جانردىڭ استارىندا ناعىز شىعارماشىلىق بايلىق بۇركەمەلەنىپ جاتادى. وسىنىسىمەن دە ماعان ۇنايدى», دەگەن ەكەن فيلم تۋرالى.
«ۋاقىت جولدارىندا» قىسقا دا بولسا, قورقاۋلار قولىنان قازا تاپقان دۋلىعا اقمولدا ويناعان ءرول ماڭىزدىلىعىمەن ەستە قالادى. اتپالداي ازامات باقيلىق بولدى. ءبىر وتباسى تىرەگىنەن, اسىراۋشىسىنان ايىرىلدى, اسقار تاۋى قۇلادى. بالالار اكەسىز جەتىم قالدى. بىراق قارا-قۇراسى قالىڭ بولسا دا, كىسىسى ولگەن قارالى ءۇيدىڭ الدى تىم-تىرىس. جوقتاپ جاتقان ءتىرى جان تابىلساشى. مارقۇمنىڭ ايەلىنىڭ كوزىندە ءبىر تامشى جاس جوق. ەرى ولگەن ايەلگە ۇقسامايدى. جۇزىندە قايعىنىڭ تابى, قوبالجۋ بەلگىسى جوق, بەدىرەيە قارايدى. جاس كەلىنشەك قاسىرەتتەن قىڭباي تۇر, ونىڭ تۇرىندەگى بەزبۇيرەكتىك پەن نەمقۇرايدىلىق ەرىكسىز سەسكەندىردى.
جەرلەۋ ءراسىمى, جوقتاۋ سالتى – ىقىلىم زاماننان كەلە جاتقان, قازاق مادەنيەتى مەن تانىمىنان ايرىقشا ورىن الاتىن قىمبات تا قۇندى تۇرمىستىق ءداستۇر. ءداستۇردىڭ تولىق كورىنىس تابۋى مىندەت ەمەس, بالكىم جاپون تاراپىنىڭ دا ىقپالى بولۋى مۇمكىن, بىراق كينونىڭ باسقا جاۋاپكەرشىلىگىن بىلاي ىسىرىپ قويعاندا, ونىڭ, ەڭ الدىمەن, يدەولوگيالىق قۇرال ەكەنى ەستەن شىقپاسا كەرەك ەدى. اتادان بالاعا ميراس بولىپ, عاسىرلار بويى ءبىر شەتى ب ۇلىنبەگەن, ءبىر قاعيداسى قيسايماعان كيەلى سالتىمىز ءبىر فيلمدە نەگە ءدال وسىلاي وزگەرىسكە ۇشىراۋعا ءتيىس؟ بولاشاقتا تاپ وسى سارىنداس تاعى دا ءتورت فيلم تۇسىرىلسە, قازاقتىڭ تۇرمىستىق داستۇرلەرىمەن ءبىرجولا قوش ايتىساتىن كۇن دە الىس ەمەس كورىندى. جان-جاقتان جات اعىمدار انتالاپ, جاستاردى تورىنا توبىمەن ءتۇسىرىپ, ءدىن ماسەلەسى قوعامنىڭ جاندى جاراسىنا اينالعان الماعايىپ كەزەڭدە, يدەولوگيانىڭ ءوزى وتقا ماي قۇيعانداي ءداستۇردى وسىلاي دارىپتەگەنىن ەش اقىلعا سىيدىرا الماي دال بولدىق.
شيرىعىپ وتىر ەدىك, فيلم اياقتالا سالا, ىشكە سىيماي, شەرمەندە ەتكەن ساۋالىمىزدى ەرلان نۇرمۇحامبەتوۆكە توتەسىنەن قويدىق. ء«بىز بۇعان شىندىق رەتىندە, ءداستۇر رەتىندە قارايتىن بولساق, ءفيلمنىڭ ماقساتى اشىلمايدى. شىندىقتان قاشىپ تا كەتكىمىز كەلمەدى, تازا رەاليزمدى كورسەتۋ دە ماقسات بولعان جوق, ءبىز وسى ەكى ارالىقتان وبراز بەن دىبىستى ارالاستىرىپ, ازداپ وي قوسىپ, تازا رەاليزمنەن قايتۋدى مۇرات تۇتتىق». اۆتوردىڭ ويىمەن تالاسىمىز جوق, بىراق بۇل سۇراق ءبىزدى عانا ەمەس, باسقا ۇلت وكىلىن دە مازالاعان ەكەن, قويعان ساۋالى ءبىزدىڭ پىكىرىمىزبەن سارىنداس شىقتى. «بۇرىن قازاقستاندا بولماعان ەدىم, ءبىرىنشى رەت كەلۋىم. قازاقستان, قازاق حالقى تۋرالى مۇلدە تۇسىنىگىم جوق. ونىڭ مادەنيەتىنەن, داستۇرىنەن حابارسىزبىن. بىراق ءفيلمدى كورىپ وتىرىپ, باس كەيىپكەردىڭ كۇيەۋى ءولىپ جاتقاندا, بالا اكەسىنەن ايىرىلىپ جاتقاندا ەكەۋىنىڭ جىلاماعانىن, قايعىرماعانىن تۇسىنە المادىم. سوندا قازاقتار جاقىن ادامى ولگەندە جىلاماي ما؟» اتا سالتىمىزدان حابارى جوق الىستان كەلگەن قوناقتىڭ فيلم ارقىلى قازاق حالقى تۋرالى توپشىلاعان العاشقى ويى وسى. فيلم قازاقستان پروكاتىنا شىقپاي جاتىپ, شەت جۇرتتىڭ ءبىرتالاي قالاسىن ارالاپ كەلدى. الدا ءالى دە الەمدىك كينوكەڭىستىكتە سامعايمىن دەگەن نيەتى بار بولار. كينو – ۇلت تۋرالى ۇعىم قالىپتاستىراتىن ونەر, سوندا شەت جۇرتتىڭ كورەرمەندەرى قازاق ۇلتى, ونىڭ ءداستۇر-مادەنيەتى تۋرالى قانداي وي ءتۇيىپ, نەندەي پايىم جاساماق؟
كورەرمەن ءار جاڭا شىققان قازاق كينوسىنان جاڭالىق كۇتەدى. ارينە, «ەندى تابىسقان اكە مەن بالا قارىم-قاتىناسى قالاي ورىستەر ەكەن؟» دەپ ولاردىڭ باقىتتى بولاتىنىنا سەنىپ وتىرعاندا, قايراتتىڭ دا قاراقشىلار قولىنان قازا تاپقانى وكىنىشتى. بىراق ءفيلمنىڭ ۇلكەن جەتىستىگى – كورەرمەنگە ءۇمىت قالدىرعانى. ۋاقىت جولىنان سۇرىنبەگەن ولجاس تالانتتى سۋرەتشى بولىپ تانىلدى. ءوز ءومىرىنىڭ سۋرەتشىسى. ءبىر وتباسىنىڭ وقيعاسى ارقىلى تۇتاس تاعدىر دراماسى وينالدى. بۇل ورايدا بەلگىلى سۋرەتشى عاني مىرزاشەۆتىڭ كارتينالارى پايدالانعان فيلم فينالى تەك بيىك باعاعا لايىق. كىشكەنتاي ولجاستىڭ ءرولىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن ورىنداپ شىققان ءمادي مىنايداروۆقا اتا-اناسى بولىپ بىرگە تۇسكەن جۇلدىزدى اكتەرلەردىڭ جولىن تىلەدىك. «تاۋقىمەتپەن جەكپە-جەككە تۇسكەن ءار ادام تاعدىر الدىندا توسىلىپ قالماي, جولىنداعى قيىندىعىنىڭ ءبارىن جەتىستىككە اينالدىرا السا, ناعىز جەڭىمپاز سول بولماق». ەكراننان جولدانعان كارتينا كۆينتەسسەنتسياسىمەن كەلىسپەسكە بولمايدى.
