نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, كىشى تالدىكولدىڭ سۋلى-باتپاقتى جەرى زياندى زاتتاردان تازارتىلىپ, سۋى ساقتالاتىن بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا ەكولوگتار نىساننىڭ سۋى وتە لاس, ماڭايى سەرۋەندەۋگە ارنالماعان دەپ پىكىر ءبىلدىرىپ وتىر. مۇندا قوقىستىڭ جينالۋى, وسىعان دەيىنگى قالدىقتاردىڭ ءشىرىپ كەتۋى ناتيجەسىندە ماڭايىنان جاعىمسىز ءيىس شىعىپ, جاندىكتەردىڭ (ماسا, كەنە) وشاعىنا اينالدى. تيىسىنشە جاقىن ماڭدا تۇراتىن تۇرعىندارعا ىڭعايسىزدىق تۋدىرادى.
كىشى تالدىكولدىڭ ساقتالاتىن اۋماعى كەمىندە 20 گەكتار بولماق. وسىلايشا, سۋ ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارى لاي جانە باسقا دا زياندى شوگىندىلەردەن تازارتۋعا, ورتاشا تەرەڭدىكتى ارتتىرۋعا, سۋ بالانسىن ساقتاۋعا جانە ت.ب. مۇمكىندىك بەرەدى.
«كىشى تالدىكول سۋى قۇرعاتىلمايدى, تيىسىنشە جويىلمايدى. قايتا باتپاقتى تۇسىنداعى زياندى قالدىقتار تازارتىلىپ, اۋماعى اباتتاندىرىلادى, ءتۇبى تەرەڭدەتىلەدى. وسىلايشا جۇرت سەرۋەندەيتىن تارتىمدى ورىنداردىڭ بىرىنە اينالادى. بۇل اۋداندا تۇرعىن ءۇي, الەۋمەتتىك نىساندار سالىنادى: مەكتەپ, اۋرۋحانا, بالاباقشا جانە ت.ب. سەبەبى ەلوردا قالانى دامىتۋدىڭ باس جوسپارىنا سايكەس دامىپ كەلەدى. تاعى دا قايتالاپ ايتايىن, كىشى تالدىكول جويىلمايدى», دەپ ناقتىلادى قالانىڭ ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرلان ۇرانحاەۆ. بۇۇ ستاندارتىنا سايكەس قالا اۋماعىندا لاستانعان سۋ ايدىنى بولماۋى كەرەك. بۇل ادام دەنساۋلىعىنا زيان.
قالا ىشىندە لاس سۋ ايدىنى بولماۋى كەرەك
كىشى تالدىكول سۋىنىڭ حيميالىق قۇرامىن زەرتتەۋ ءۇشىن شوگىندىلەرگە سىناما جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, ادام دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن كوپتەگەن حيميالىق زات بار ەكەنى انىقتالدى. قۇرعاق قالدىق 6,3 ەسە, تەمىر مولشەرى 6,2 ەسە, حلوريدتەر قۇرامى 9,5 ەسە, سۋلفاتتار 12 ەسە, اممياك 5 ەسە ارتىق. سونىمەن قاتار سىعاناق كوشەسى ماڭىنداعى اممياكتىڭ مولشەرى 2,5 مگ قۇرادى, بۇل شرك-دان (شەكتى رۇقسات ەتىلگەن كونتسەنتراتسيا) 1,5 ەسە اسادى. سونداي-اق زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا سۋ ساپاسى شارۋاشىلىق, اۋىز سۋ, بالىق شارۋاشىلىعى جانە رەكرەاتسيالىق ماقساتتا پايدالانۋعا جول بەرىلمەيدى.
«كىشى تالدىكول العاشقىدا باتپاق جەر بولعان. ونىڭ ۇستىنە تسەلينوگراد تۇسىندا بۇل جەرگە كارىز قالدىقتارى توگىلگەن. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى جەرگىلىكتى حالىق كىشى تالدىكولدىڭ سۋىنان بالىق اۋلاپ, ونى جەمەي, بازارعا اپارىپ ساتقان. سۋىنىڭ لاس ەكەنىن ءبىلىپ, بالىعىن جەمەگەن. قالانىڭ ىشىندە ءيىسى جاعىمسىز, بىلعانعان كول بولماۋى كەرەك. بۇل بۇۇ-نىڭ ەكوستاندارتىمەن بەلگىلەنگەن», دەيدى ەكولوگ باقىتگۇل تۋراميەۆا.
نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمدىگى قولعا الىپ وتىرعان شارۋانى ەكولوگ ماماندار قولداپ وتىر. ولاردىڭ ايتۋىنشا, كىشى تالدىكولدى ءدال وسى كۇيدە قالدىرسا بۋلانىپ, بىرەر جىلدا سۋى قۇرعاپ قالادى.
«ەكولوگ مامان بولعان سوڭ ونىڭ سۋىن ساقتاپ قانا قويماي جۇرتقا قولايلى ورىن بولعانىن قالايمىز. كىشى تالدىكولدىڭ اياسى جىل وتكەن سايىن تارىلىپ, سۋى تايازدانىپ بارادى. بىلتىر تەرەڭدىگى 70 سم بولعان سۋ بيىل نەبارى 20 سم. ءبىر جىلدا سۋىنىڭ تەرەڭدىگى 50 سم-گە ازايدى. سۋى بۋلانىپ, قۇرعاپ بارادى. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمدىگى بۇل پروبلەماعا بەي-جاي قاراماي, كارىز قالدىعى توگىلگەن لاس سۋدى تازارتىپ, ماڭايىن جۇرت سەرۋەندەيتىن ورىنداردىڭ بىرىنە اينالدىرماق. بۇل ەكولوگتار جۇمىسىنىڭ كىشكەنتاي دا بولسىن جەمىسى.
كىشى تالدىكولدىڭ كوركەم كەيپى بىرەر جىلدا جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن, ونىڭ قاينار كوزى, باسقا وزەن-كولدەرمەن ەش بايلانىسى جوق. وسى قالپىندا تۇرا بەرسە ساناۋلى جىلدا جويىلىپ كەتۋى ىقتيمال. سۋى قۇرعاعان سوڭ ونسىز دا كارىز قالدىقتارى توگىلگەن ورىن بورسىپ, قورشاعان ورتاعا زيانىن تيگىزەدى. ەڭ الدىمەن كىشى تالدىكولدىڭ ماڭايىنداعى تۇرعىندارعا قاۋىپ تۋدىرادى. بالالار اۋىرىپ, ءتۇرلى ينفەكتسيالار تاراۋى مۇمكىن», دەيدى «بايتاق بولاشاق» ەكولوگيالىق اليانسىنىڭ توراعاسى ازاماتحان ءامىرتاي.
لاس سۋدا قوقيقاز ءومىر سۇرە المايدى...
ءوز كەزەگىندە كىشى تالدىكول ماڭايىندا تۇراتىن تۇرعىندار دا سۋدىڭ جاعىمسىز يىسىنە شاعىمدانىپ وتىر.
«كىشى تالدىكولگە بالالارىمدى ەرتىپ, قۋانا-قۋانا بارار ەدىم. بىراق ماڭايى سەرۋەندەۋگە ارنالماعان. ەسىل وزەنىنىڭ جاعالاۋى قانداي ادەمى. دەمالىپ, جاعاسىندا جۇرسەڭ ميىڭ تىنىعىپ قالادى. كىشى تالدىكولدىڭ دە سونداي بولعانىن قالار ەدىم. وكىنىشكە قاراي, كەي تۇستارىنا جاقىنداپ بارۋدىڭ ءوزى مۇڭ. ءيىسى دە جاعىمسىز. بىلتىر الدەقايدا تەرەڭ, ادەمىرەك كورىنەتىن ەدى. بيىل سۋى تارتىلىپ, رەڭى ناشارلاعانى بايقالادى. شاعالالار كەي تۇستى ءجۇزۋدىڭ ورنىنا كەشىپ ءجۇر. وسى قالپىندا تۇرا بەرمەي ادام قولى تيسە, قالانىڭ كورىكتى ورىندارىنىڭ ءبىرى اينالار ەدى», دەدى قالا تۇرعىنى قارلىعاش جاقسىباەۆا.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قۇستاردىڭ سيرەك ءتۇرى كىشى تالدىكولدە سۋىنىڭ لاستىعىنا بايلانىستى ۇزاق ءومىر سۇرە المايدى.
«كىشى تالدىكولگە قوقيقاز قۇسى ۇشىپ كەلدى دەگەن اقپارات جالعان. الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالانىپ جاتقان سۋرەتتەرگە ءمان بەرىپ قاراساق, بالاپان قۇستار ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. بۇل ءسوزىمدى جانۋارلار, قۇستار ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ماماندار دا دالەلدەيدى. سوندىقتان قوقيقاز وزدىگىنەن ۇشىپ كەلەدى دەگەن اقىلعا قونىمسىز. بالاپانداردى بىرەۋلەر ارنايى اكەلگەن بولۋى مۇمكىن. بۇل ورىندا قوقيقازدار ۇزاق ءومىر سۇرە المايدى. وعان باستى سەبەپ – كىشى تالدىكول سۋىنىڭ وتە لاس بولۋى. بۇل سۋ ءدال وسى كۇيدە قوقيقازدارعا ارنالماعان», دەدى ەكولوگ باقىتگۇل تۋراميەۆا.
كىشى تالدىكول مەن تالدىكول (ۇلكەن) قوسىلمايدى
ەلوردانىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابيعاتتى پايدالانۋ باسقارماسى كىشى تالدىكول مەن تالدىكول (ۇلكەن) ءوزارا قوسىلمايتىنىن حابارلادى.
«تالدىكول كولى (ۇلكەن تالدىكول) مەن كىشى تالدىكول ءبىر-بىرىمەن بايلانىسپايدى جانە جەر ءۇستى اعىنى ارقىلى ءوزارا قوسىلمايدى, ويتكەنى تالدىكول كولىنىڭ بوگەتتەرى وعان كەدەرگى كەلتىرەدى. سول سياقتى جەر استى سۋلارى ارقىلى دا ءوزارا قوسىلمايدى. ويتكەنى بۇل ورىنداعى توپىراق قۇرامى وزگەشە, سۋ وتكىزۋ كورسەتكىشى تومەندەۋ. سول سەبەپتى ماڭايىنا ساياباق سالىنادى, سۋ تازارتىلىپ, ساقتالادى, ناتيجەسىندە جاعىمسىز ءيىسى جوعالادى», دەدى قالالىق قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابيعاتتى پايدالانۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءاليا قوجاباەۆا.
تالدىكولدىڭ وزىندە (ۇلكەن تالدىكول) ەكولوگيالىق ينفراقۇرىلىمى بولادى. تالدىكول كولىنىڭ جانىندا جالپى اۋماعى 5 700 گا قورىق جانە ورمان-ساياباق ايماعى بار ەلىمىزدەگى العاشقى تابيعي پارك سالىنادى. «استانا باس جوسپارى» قىزمەتكەرلەرى قازاقستاننىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىن ساقتاۋ قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسىپ, لوندون سۋلى-باتپاقتى القاپتار ورتالىعى, Rainham Marshes تابيعي پاركى, شەرۆۋد ورمانى, Minsmere Reserve قورىعى نەگىزىندە ۇلىبريتانياداعى ارىپتەستەرىمەن بىرگە تابيعي پاركتەردى جوبالاۋ مەن سالۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىن زەرتتەدى جانە قۇستار قوعامىنىڭ جەتەكشى ماماندارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. قالالىق تابيعي پاركتى قۇرۋدىڭ جاراتىلىستانۋ-عىلىمي نەگىزدەمەسى – مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتامانىڭ وڭ قورىتىندىسى. ونىڭ اۋماعىندا باقىلاۋ الاڭدارى, بولاشاق بيولوگتەر, يحتيولوگتەر, ورنيتولوگتەر, ەكولوگتەر ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىن سالۋ جوسپارلانۋدا. بۇل تاريحي ماڭىزدى ورنيتولوگيالىق اۋماق ەكەندىگى بەكەر ەمەس. ماۋسىمدىق كوشى-قون كەزىندە كولدەردە جانە وعان جاقىن جەرلەردە قۇستاردىڭ 200-گە جۋىق ءتۇرىن كورۋگە بولادى. وسىلايشا, قالا «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ تابيعي ورتاسىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك الادى.
اۋقىمدى كوگالداندىرۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر
نۇر-سۇلتان قالاسىندا بۇدان بولەك, اۋقىمدى كوگالداندىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر.
«ەلوردامىزدى كوگالداندىرۋ ءجۇرىپ جاتىر. قالادا سەنبىلىكتەر مەن ءداستۇرلى كۇزگى اعاش وتىرعىزۋ كەزەڭى باستالدى. وسى كۇزدە 500 مىڭعا جۋىق اعاش پەن جاسىل جەلەك, ونىڭ ىشىندە ەلوردانىڭ جاسىل بەلدەۋىندە دە وتىرعىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. مەملەكەت باسشىسى كوگالداندىرۋعا ەرەكشە كوڭىل بولەدى, ويتكەنى بۇل ەل مەن قالالاردى دامىتۋدىڭ اجىراماس بولىگى. وسى جىلدىڭ وزىندە ەلوردادا وتىرعىزىلعان اعاشتار مەن جاسىل جەلەكتەردىڭ جالپى سانى 1 ملن-نان اسادى», دەدى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ.
