قازاقستان • 23 قىركۇيەك، 2021

جۇمىس ناتيجەلەرى باياندالدى

42 رەت كورسەتىلدى

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جوبالاۋ كەڭسەسى مەن اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى بىرلەسىپ، «نكۆد گۋلاگ-ىنىڭ لاگەرلەرىندە قۇربان بولعان جانە زارداپ شەككەن قازاقستاندىقتار، سونداي-اق ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى بويىنشا ماتەريالدار جيناۋ تاجىريبەسىمەن الماسۋ تۋرالى» سەمينار وتكىزدى.

رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن بايلانىسقا شىققان جۇمىس توپتارىنىڭ وكىلدەرى وسى تاقىرىپقا قاتىستى ءوز اقپاراتىن ءبولىسىپ، تاجىريبەسىن ورتاعا سالدى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىقتاي اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا مۇشەسى، جوبالىق كەڭسە باسشىسى سابىر قاسىموۆ ءوز سوزىندە بۇگىنگە دەيىن ءالى تالاي لاگەردىڭ جۇمباعى شەشىلمەگەنىن ايتىپ ءوتتى.

«قاي قوعامدا دا ادام ءومىرى قىمبات. ال ءدال وسىنداي لاگەرلەر ءستاليننىڭ بولمىسىنان حابار بەرەدى. بۇل ارەكەتى دەموكراتيالىق قوعامدا قابىلدانباي، ۇلكەن سىنعا ۇشىرادى. ارنايى لاگەرلەر، نكۆد لاگەرلەرى، ستالينشە ايتقاندا، ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرلەرى – بولشەۆيكتىك-ستاليندىك رەپرەسسيا ساياساتىنىڭ كورىنىسى. بۇرىنعى كسرو كەزىندە بۇل لاگەرلەر رەسپۋبليكانىڭ بار­لىق ايماعىندا اشىلعان ەدى. رەپرەس­سيا بارلىق ايماقتا جۇرگىزىلىپ، بارلىق حالىق­قا كەسىرىن تيگىزدى»، دەدى ول.

سەمينار جۇمىسىندا ساياسي-قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭىنىڭ لەكسيكاسىندا «تاركىلەۋ» تەرمينىمەن قاتار «ەكسپروپرياتسيا» تەرمينى قولدانىلاتىنى اتالىپ ءوتىلدى. سوزدىكتەردە وسى ۇعىمنىڭ كەلەسىدەي سينو­نيم­دەرى بار: «توناۋ»، «تارتىپ الۋ»، «الىپ قويۋ»، «قول سۇعۋ». ءدال وسى تەرميندەر قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ بۇكىل مۇلكى تاركىلەندى دەگەندى سيپاتتاۋعا جارايدى.

سونىمەن قاتار سابىر قاسىموۆ زەرتتەۋشىلەر مەن بۇكىل قوعامدى جالپى تاقىرىپتى دا، جەكەلەگەن فاكتىلەردى دە ساياسيلاندىرۋعا جول بەرمەۋگە شاقىرىپ: ء«بىز ءار سەمينارىمىزدا وسىنداي ناۋبەت جىلدارى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق حالقى زارداپ شەككەنىن ايتىپ كەلەمىز. سوندىقتان وزگە حالىقتار مەن مەملەكەتتەردى ايىپتاۋدىڭ، كىنالىلەردى ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق»، دەدى.

ودان كەيىن سەميناردى ۇيىمداستىرۋ­شىلاردىڭ ءبىرى – اقمولا وبلىسى اكىمى­نىڭ ورىنباسارى، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­بان­دارىن تولىقتاي اقتاۋ بويىنشا وڭىر­لىك كوميسسيانىڭ توراعاسى اينا ءمىسىر­الىموۆا ءسوز الدى. ول جۇمىس توپتارى­نىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنا توقتالىپ، 22 مەم­لەكەتتىك ارحيۆتەن قۇجاتتار جيناق­تالعانىن حابارلادى. ايماقتاعى ارحيۆ­تەردەگى ماتەريالداردى زەرتتەۋ ءالى دە جالعاساتىنىن ايتا كەلە، جۇمىس توپتارىنىڭ تاپقان جاڭالىقتارىنا توقتالىپ ءوتتى.

مەملەكەتتىك كوميسسيا جۇمىس توبى­نىڭ مۇشەسى، ءVىىى جۇمىس توبىنىڭ جەتەك­شىسى، ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ناتاليا كالاشنيكوۆا سەمينارعا قاتىسۋشىلارعا اشىق ارحيۆتەرمەن قاتار، جابىق ارحيۆتەردە دە جۇمىس ىستەلۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتا كەلە، جۇمىس توبىنىڭ نەگىزگە العان بارلىق باعىتى بويىنشا جۇمىس ىستەي الاتىنىن جەتكىزدى. ياعني قۇپيا قۇجاتتاردى تابۋ، ونداعى مالىمەتپەن تانىسۋ سياقتى جۇمىستار دا قامتىلۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سونىمەن قاتار ول جۇمىس ىستەۋگە قاجەت ارحيۆتەر ءتىزىمىن دە ۇسىندى. ودان بولەك، مەم­لەكەتتىك ارحيۆتە جۇمىس ىستەۋ رەتىن دە ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.

اقمولا وڭىرلىك جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى، ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوك­شەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى اقبوتا بەكسەيىتوۆا جۇمىس توبى جۇرگىزگەن ەكسپەديتسيا ناتيجەلەرىنە توقتالىپ، كەلەشەكتە وڭىرلىك جۇمىس توبىنىڭ كارتا جاساۋ جوس­پارىن حابارلادى. ودان بولەك اقمولا وبلىسىنىڭ وزىندە 19 تۇراق تابىلعانىن مالىمدەدى.

«بىزدە قازىر ولاردىڭ التاۋى جونىندە اقپارات بار»، دەپ ستاليندىك لاگەرلەر تۋرالى جالپى اقپارات بەردى.

نۇر-سۇلتان قالاسى وڭىرلىك جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى، «الجير» مەموريالدى-مۋزەي كەشەنىنىڭ ديرەكتورى سامات تەرگەمباەۆ ارحيۆتەردەگى جۇمىس ناتيجەسىندە لاگەرلەرگە جىبەرىلگەن ايەلدەردىڭ ءتىزىمى جاسالعانىن حابارلادى. جالپى، 8 مىڭعا جۋىق ايەل گۋلاگ-قا جىبەرىلگەنى انىقتالعان. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل ءتىزىم ءالى دە جاڭارتىلماقشى. 

باتىس قازاقستان وڭىرلىك توبىنىڭ جەتەكشىسى الفيا بايبولسىنوۆا ورالداعى لاگەرلەردە 2 مىڭنان 5 مىڭعا دەيىن ادام ۇستالعانىن ايتا كەلە، ولار، نەگىزىنەن، 3 باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەگەنى ءمالىم بولعانىن حابارلادى.

سابىر قاسىموۆ اۋەلدە باتىس قازاق­ستان وبلىسىندا لاگەرلەر بولمادى دەگەن حابار بولعانىن، تاجىريبە مەن اقپارات الماسا كەلە، تىڭ اقپاراتتىڭ جارىققا شىققانىن ايتتى.

الماتى وبلىسى وڭىرلىك جۇمىس توبى­نىڭ جەتەكشىسى، ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن قۇر­بان­دارىن ەسكە الۋ وبلىستىق تاري­حي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى مەيىرجان مۇساباەۆ ايماقتاعى تۇتقىندار ءۇيى مەن لاگەرلەرگە توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتقان مالىمەتىنە سۇيەنسەك، الماتى وبلىسىنداعى «الماتى» وقشاۋ­لا­عىشىندا 1932 جىلى 1 732 تۇت­قىن بولعان. سول جىلدىڭ قازانى مەن جەلتوقسان سوڭىنا دەيىن لاگەرگە كۇنىنە 50-150 ادامنان اكەلىنىپ وتىرعان. ودان بولەك الماتىداعى ەڭبەكپەن تۇزەتۋ ءۇيى، تالدىقورعانداعى تۇتقىندار ءۇيى سىندى جازالاۋ ۇيلەرىنە دە توقتالىپ ءوتتى. جاركەنت تۇرمەسىن مەملەكەت مەنشىگى رەتىندە بەلگىلەپ، ەسكەرتكىش قويۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى.

پاۆلودار وبلىسى وڭىرلىك جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى، ارحيۆ ءىسىنىڭ ارداگەرى قانشايىم ماقاجانوۆا ءبىر عانا پاۆلودار وبلىسىندا قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى تۋرالى اقپارات تابۋعا بولاتىن 50 قوردىڭ انىقتالعانىن حابارلادى. تەرگەۋ جۇمىستارىن تالداۋ بارىسىندا اتۋ جازاسى سياقتى شەشىمدەردى قابىلداعان ورگانداردى انىقتاۋ مۇمكىن بولعان. ەندىگى كەزەكتە جۇمىس توبى جەرگىلىكتى پوليتسيانىڭ ۆەدومستۆولىق ارحيۆىندە جۇمىس جۇرگىزەتىنىن حابارلادى.

سەمينارعا باسقا دا ايماقتاردان قوسىلعان قاتىسۋشىلار ءوز جۇمىستارى­نىڭ ناتيجەسىن تانىستىرىپ، جوسپارلارىن ورتاعا سالدى. مەملەكەتتىك كوميسسيا مۇشەلەرى ءتيىستى ۇسىنىستاردى قابىل­داۋ­مەن قاتار، اتقارىلعان جۇمىس­تارعا بايلانىستى كەيبىر ەسكەرتۋلەر دە جاسادى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتى وڭىردە 2 گرادۋس ۇسىك جۇرەدى

اۋا رايى • بۇگىن، 18:48

دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:50

ۆاكتسينا سالدىرعاندار سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

ۇقساس جاڭالىقتار