يساتاي قايدا جەرلەنگەن؟

وسى كۇنى ولكە تاريحىنا كوز سالىپ جۇرگەن زيالىلاردىڭ ءوزى يساتاي باتىردىڭ سۇيەگىنىڭ جاتقان جەرىن انىقتاۋ تالاس- تالقىعا اينالىپ بارا جاتقان جوق پا دەپ رەنىش بىلدىرەدى. وتە ورىندى. ويتكەنى, ىشكى وردا تاريحىن زەرتتەۋشىلەر, ونىڭ ىشىندە يساتايتانۋشى ماماندار وسى تۇرعىدا عىلىمي نەگىزدى سوزگە بارا الماي ءجۇر. ال, نازار اۋدارارلىق قۇجاتتار, ەسكەرەرلىك پىكىرلەر جەتكىلىكتى. مىسالى, الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى حالەل دوسمۇحامەد ۇلى سوناۋ 1924-1925 جىلدارى «يساتايدىڭ سۇيەگى تەمىر ۋەزى قيىل بويىنداعى شولاقمولدا دەگەن مولادا» دەپ جازىپ كەتكەن. يساتاي تايمان ۇلى مەن حالەل دوسمۇحامەد ۇلى ءبىر ءوڭىردىڭ – اتىراۋ وبلىسىنداعى تايسويعاننىڭ تۋماسى. 1929 جىلى حالىق جاۋى اتالىپ ۇستالىپ كەتكەنگە دەيىن عالىم ەلمەن بايلانىسىن ۇزبەگەن, ەسكى اڭگىمەلەرگە قانىق بولعان. اڭىز بەن تاريحي بولمىستى اجىراتا بىلەتىن تۇلعا. وسى كەزەڭگە (جيىرماسىنشى عاسىردىڭ 30-شى-70-ءشى جىلدارىنا) تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, يساتاي تۋرالى تاريحشى حالەلدىڭ ءبىلىپ ايتقان ءسوزىنىڭ بۇگىنگە دەيىن ەسكەرۋسىز قالۋىن – سول 30-جىلدارى ح.دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ حالىق جاۋى اتانۋىمەن بايلانىستىرامىز. بارلىق شىعارمالارى تاركىلەندى. وقۋعا تىيىم سالىندى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتى 1962 جىلعى 14 جەلتوق­سانداعى سانىندا حاتتار دۇيسەناليەۆتىڭ «يساتايدىڭ مولاسى شەيىتسايدان تابىلدى» دەگەن ماقالاسىن جاريالادى. قارسى ءۋاج ءبىلدىرىپ, ماقالانىڭ عىلىمي نەگىزسىزدىگىنە قاتتى سىن ايتقان جالعىز ق.جۇماليەۆ بولدى. («ق.ءا»18.10.1963 ج). «ماقالاداعى دەرەكتەر دە, پىكىرلەر دە نانىمسىز ءاتۇستى ايتىلعان. تاريحي شىندىقتان الىس». اكادەميك-جازۋشىنىڭ وسىنداي سىن سوزىنەن كەيىن ح.دۇيسەناليەۆ ويلانۋعا ءتيىس ەدى. يساتاي باتىردىڭ زيراتىن ىزدەستىرۋدىڭ ۇزاققا سوزىلىپ كەتۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, ق.جۇماليەۆ جوعارىداعى اتالعان ماقالاسىندا ح.دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ اتى-ءجونىن ايتىپ, وعان سىلتەمە جاساي المادى, «يسا­تايدىڭ سۇيەگى... شولاقمولدا دەگەن جەرگە قو­يىلىپتى-مىس» دەپ قىسقا قايىردى. وسىلاي كورنەكتى ادەبيەتشى-عالىمدى زاماننىڭ «مىسى» باسىپ, «شولاقمولدا» سول 1962 جىلدان بەرى كولەڭكەدە قالىپ كەلەدى. سودان بەرى زامان وزگەردى. ەندى ەشكىمنەن قورىقپاي شىندىقتى ايتا الامىز. الايدا, اتىراۋلىق تاريحشىلاردىڭ سول باياعى سۇرلەۋدەن بۇرىلعىسى جوق. انىعى سول, شولاقمولدانى ويلاپ شىعارعان مەن ەمەسپىن. تاعى دا قايتالايىن, وسىدان 90 جىل بۇرىن ح.دوسمۇحامەد ۇلى ايتىپ كەتكەن. وكىنىشتىسى, يساتايدىڭ مولاسىنىڭ باسىنا ول كىسى دە بەلگى قويا المادى. 1991 جىلى اقتوبەلىكتەر شەيىتساي دەگەن سايدىڭ بويىندا «يساتاي باتىردىڭ مولاسى وسى جەردە» دەپ ەسكەرتكىش-وبەليسك تۇرعىزىپ, قۇيما تەمىرمەن قورشادى. باتىردىڭ ەكى ءجۇز جىلدىعىنا وراي ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلعانىمەن (قوناق شاقىرۋ, بايگە, ت.ب.) ونىڭ ولىمىنە بايلانىستى قۇجاتتارعا, ەڭ بولماسا, وسى جەردە 30 جىل بۇرىن عانا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنا كوڭىل بولىنە قويمادى. اسىعىستىقپەن, سوۆەتتىك ناۋقانشىلدىق پارمەنىمەن كەزەكتى «ءبىر توي» وتكىزىلدى. تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, سول كۇنگى (12.07.1838 ج) قىرعىن شايقاستان ءتىرى قالعان يساتايدىڭ جىگىتتەرى بايماعامبەت اسكەرىنىڭ قۋعىنىنا ۇشىراپ, ويىلدى بەتكە الىپ, اجالدى اقبۇلاقتان ءارى قاشتى. وسى ءبىر كۇننىڭ نەگىزگى قۇجاتى (حاتتاماسى) پولكوۆنيك گەككەنىڭ 1838 جىلدىڭ 13 شىلدەسىندە ورىنبور گۋبەرناتورى پەروۆسكيگە جازعان راپورتى («ماحامبەت الەمى», 9-شى كىتاپ, 290-292 ب.ب.) بۇل قۇجاتتىڭ قۇندىلىعى – سوڭعى شايقاس اقبۇلاق وزەنى جاعاسىندا (ماڭىندا ەمەس) بولعان. يساتايلىقتار بايماعامبەت توبىن ارعى بەتكە قۋىپ تىقسىرعان. وسى جەردە, وزەن جاعاسىندا قورشاۋعا ءتۇسىپ قالىپ, قىرعىنعا ۇشىراعان. كەيىن شەگىنگەندەردى قورعاشتاپ كەلە جاتقان يساتاي ءوزىن قورشاپ العان جاۋمەن اتىسىپ-شابىسىپ (3 قازاق, 16 كازاك-ورىس) قازا بولدى. اقبۇلاقتىڭ جاعاسىندا ءشاھيت بولعان 30-40 (گەكە 70-80 دەپتى) ساربازداردىڭ دەنەسىن سول كۇنى ەكىندى مەن اقشام ارالىعىندا جيناپ ۇلگەرىپ, ات اياڭىمەن قيىلدىڭ سۋى مول (قازىردىڭ وزىندە ايدىن-شالقار) تۇسىنان وڭ جاق قىرلى جاعاسىنا –شەيىتساي سايىنا جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. وسىنداي قاشىقتىققا اكەلۋدىڭ دە ەشقانداي قاجەتتىلىگى جوق ەدى. 1968 جىلى شەيىتسايدا ن.شاياحمەتوۆ ۇيىم­داستىرعان ەكسپەديتسيا كەزىندە قازبا جۇمىستارىنىڭ باسى-قاسىندا بولعان اقتوبەلىك تاريحشى, پروفەسسور زاكىراتدين بايدوسوۆ وسى جەردە يساتايدىڭ مولاسى دەپ بەلگىلەنگەن ءتورت قابىردىڭ بىرەۋىندە دە قىلىش كەس­كەن, وق اتىلعان بىردە-ءبىر مۇردە كەزدەسپەگەنىن, نوەل شاياحمەتوۆتىڭ قينالىپ تۇرىپ, يساتاي باتىردىڭ سۇيەگىن تابا الماعانىن ايتقان ەدى. ن.شاياحمەتوۆتىڭ ءوزى 1978 جىلى وسى تاقىرىپقا ارنالعان سۇحباتىندا («سوتسياليستىك قازاقستان») جۋرناليست جانبولات اۋپباەۆقا بىلاي دەيدى: «كەيدە ويلاعان ىستەرىڭ ورىندالا بەرمەيدى ەكەن. وعان يساتاي بەينەسىن ءتىرىلتۋ جولىندا تەر توككەن ءۇش جىلىمنىڭ ناتيجەسىز اياقتالعانىن ايتۋعا بولادى. وكىنەتىنىم – سول جازدا (1968 ج.) شەيىتسايدا باتىر مۇردەسىنىڭ قاي جەردە جەرلەنگەنىن تابا الماي قايتقانىم». («قوبىلاندى باتىر», اڭىزدار مەن شىندىقتار, اقتوبە, 2007 ج.) وتكەن جىلى ورالداعى ماحامبەت ۋنيۆەرسيتەتى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قايىرجان ءابيساتوۆتىڭ «ماحامبەتتانۋدىڭ ءمالىم جانە بەي­مالىم پاراقتارى» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىن جارىققا شىعاردى. وسى باسىلىمنىڭ 19-شى بەتىندە اۆتور ن.شاياحمەتوۆتىڭ قيىلدا جۇرگىزگەن قازبا جۇمىستارى جايلى دا جازادى. «جەرگىلىكتى اقساقالداردىڭ ««مىناۋ يساتايدىڭ مۇردەسى جاتقان جەر دەگەن سىلتەۋىمەن شەيىتسايدا بىرنەشە قابىردى قازىپ, يساتاي دەنەسىنە ۇقساس مۇردەنى تابا الماپتى». عالىمنىڭ ءبىر اۋىز ءسوزى قىمبات. الماتىعا تەلەفون شالدىم. – مەن دارىگەر اداممىن. قاراويدا ماحامبەت قابىرىن اشقاندا (1966ج), اقىن سۇيەگىن قايتا جەرلەگەندە (1983 ج.) نوەل شاياحمەتوۆتىڭ قاسىندا بولدىم. نوەلدەن ەستىگەنىمدى جازدىم, – دەدى قايىرجان اعا. وسى دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە عانا يساتاي باتىردىڭ, مايدان دالاسىندا قازا تاپقان باسقا دا ساربازداردىڭ مۇردەلەرى اقبۇلاقتان 13-15 شاقىرىم جەردەگى (ق.جۇماليەۆ جازىپ كەتكەندەي) شولاقمولدا جاي­لاۋىنداعى شولاقمولدا قورىمىندا جەرلەنگەن دەپ وي تۇيۋگە بولادى. ەگەر ءتيىستى ۇيىمدار وسى سوزىمىزگە قۇلاق اسسا, كوپ جىلعى داۋعا نۇكتە قويىلار ەدى. عادىلشە وتەبالى. باتىس قازاقستان وبلىسى.