اراب تىلىنەن ەنگەن «ابىز» ءسوزى ساقتاۋشى, قورعاۋشى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ەكىنشى ماعىناسىندا قۇراندى جاتقا بىلەتىن ادامدار, دانا, اۋليە, شاراپاتتى, كورىپكەل جان دەگەن تۇسىنىك جاسالادى. ءسوزدىڭ تەگى جونىندە اباي: «ابىز اۋەلدە شامان دىنىندەگىلەردىڭ ءوز مولدا, باقسىلارىنىڭ ۇلكەندەرىنە قوياتىن اتى ەكەن», دەيدى. ءماشھۇر ءجۇسىپ «ابىز» ءسوزىن اۋليە, كيەلى ادام ماعىناسىندا قولدانعان.
مىنە, ەرتىس جاعاسىندا تۋىپ, اتاعى الىس-جاقىن اتىراپقا جايىلىپ, ەلىنە, جەرىنە ەڭبەگى سىڭگەن ايتۋلى تۇلعا, مارقۇم جان ناعاشىم ابىزباي سونداي اياۋلى, اتىنا زاتى ساي ابىزدايىن ابزال ازامات بولاتىن. ەگەر ءتىرى جۇرسە, ول وسى قىركۇيەك ايىنىڭ 23 جۇلدىزىندا ءوزىنىڭ 70 جاسقا تولعان مەرەيتويىن ورتامىزدا اتاپ وتەر ەدى. اتتەڭ, بىراق قاپىدا كەلگەن سۇم اجال وعان ۇلگەرتپەدى. بيىلعى مامىر ايىنىڭ سوڭىندا الماتىداعى بالالارىنا بارعان ساپارىندا جول-كولىك اپاتىنا ۇشىراپ, سودان ءبىر ايداي ەس-ءتۇسسىز جاتىپ, بۇل فانيمەن قوش ايتىستى. قولدان كەلەر نە امال بار؟ قايران ەردىڭ قايعىلى قازاسىنا, اعايىن-تۋعانى, دوس-جارانى, بارشا حالىق بولىپ جەر قوينىنا تاپسىردىق. ەندى وسى جۋىردا جول ءتۇسىپ ەل جاققا بارعانىمدا, ابىزباي ناعاشىمنىڭ پاۆلودار اۋدانىنىڭ لەنينسك اۋىلىنداعى زيراتىنا ارنايى ات باسىن بۇرىپ, ارۋاعىنا دۇعا باعىشتاپ قايتتىم. سوندا كورگەنىم – بەيىت باسىندا قۇرىلىس قارقىن الىپ, سوڭىندا قالعان ۇرپاقتارىنىڭ ەڭسەلى كەسەنە تۇرعىزىپ جاتقانى. جاتقان جەرىڭىز جارىق, توپىراعىڭىز تورقا بولسىن, - دەگەننەن باسقا نە ىستەي الامىز بۇل تاعدىرعا...
جوعارىدا ايتقانىمداي, ابىزباي اعامىز ماعان ناعاشى بولىپ كەلەدى. مەنىڭ انام, قازىر ەكىباستۇز قالاسىندا تۇراتىن 82 جاستاعى شاكەش قاجى حالەلقىزى ەكەۋى ارعىننىڭ قانجىعالى رۋىنان. ونىڭ ىشىندە شەشەم ابىز, ابىزەكەڭ شوماق اتاسىنان تارايدى. زامانىندا اعايىندى ابىز, شوماق 12 مىڭ جىلقى بىتكەن اتاقتى باي بولعان. 1734-1735 جىلدارى قانجىعالى قارت بوگەنباي, ورتا جۇزگە ۇران بولعان ولجاباي, باسەنتيىن, مالايسارى, جاسىباي, ۋاق سارى, بايان, قىپشاق قوشقارباي, كەرەي, امانباي باتىرلار باستاعان قازاق قولى باياناۋىلداعى قالماققىرىلعان شايقاسىندا ءىرى جەڭىسكە جەتەدى. سونىڭ قۇرمەتىنە سابىندىكول جاعاسىندا وتكەن تويعا ابىز, شوماق 90 تۋ بيە سويىپ, ابىلايدى ورتا جۇزگە حان ەتىپ كوتەرىپتى. وسىدان كەيىن ابىز, شوماق مىرزالاردىڭ سۇراۋى بويىنشا قىپشاق پەن باسەنتيىن اراسىنداعى ەرتىستىڭ قارا ەرتىس اتالاتىن جالپاق تۇسىن ابىلايدىڭ ءوزى ءبولىپ بەردى دەلىنەتىن اڭگىمە بار. بۇگىندە پاۆلودار وبلىسىنىڭ اقتوعاي (بۇرىنعى كراسنوكۋتسك) اۋدانىنا قاراستى بۇل جەرلەردى قانجىعالىلارمەن قاتار, كۇرلەۋىت, قىپشاق, ءبىزدىڭ اتالارىمىز اشامايلى كەرەيدىڭ كۇرسارى ۇرپاقتارى مەكەندەيدى.
وسىناۋ قاسيەتتى مەكەندە قۇرىلعان ەڭبەكشى كولحوزىنداعى ادام جۇماجان ۇلى مەن ءشاربان ماسالىمقىزىنىڭ شاڭىراعىندا 1951 جىلعى 23 قىركۇيەكتە ءۇشىنشى بالا بولىپ ومىرگە ابىزباي كەلەدى. ول تۋرالى ناعاشىم ءوزىنىڭ «جىلدار. جولدار. ويلار» اتتى كىتابىندا («سىتين» باسپاحاناسى, پاۆلودار, 2012 ج., 155-بەت): «مەنىڭ ومىرگە كەلۋىمە, ءبىرىنشى قۇداي, ەكىنشى قوجا اتالارىمنىڭ ارۋاعى سەبەپ بولۋى كەرەك. ءار نارسەگە ءبىر سەبەپ دەمەكشى, كوز بە, ءتىل مە, ونى ءبىر اللا بىلەدى, مەنىڭ الدىمدا تۋعان ەكى ۇل بىرىنەن سوڭ ءبىرى شەتىنەپ كەتكەن ەكەن. سودان شەشەيدىڭ بويىنا مەن بىتكەسىن, تاعى دا جامانشىلىق قايتالانباسىن دەگەن نيەتپەن اكەي مەن شەشەي اتام ارۋاعىنا سيىنىپ, قانگەلدىدەن 40 شاقىرىم جەرگە ات اربامەن بارادى. سوندا تۇنەپ, مەنى ءبىرىنشى اللادان, ەكىنشى يسابەك يشان اتامنان سۇراعان ەكەن. ول كەزدە دە, قازىر دە «يسابەك يشان» دەپ اتاپ كورگەن جوق. «اتام باسىنا بارىپ, تىلەك تىلەيمىز, دۇعا قايىرامىز», - دەگەن ءبىر-اق ءسوز عانا حالىق اۋزىندا بولاتىن.
قاتتى تەبىرەنگەن اكە-شەشەمنىڭ تىلەۋى ورىندالىپ, مەن دۇنيەگە كەلسەم كەرەك. اۋىل اراسى قاشىق بولسا دا, يسابەك يشان اتامىزدىڭ نەمەرەسى سولتان قوجا مەنىڭ اتىمدى قويۋعا سەبەپ بولىپ, ابىز بولسىن دەگەن ەكەن. اكەي الدىنداعى بالالارعا ۇيقاس قىلىپ, ابىزعا «بايدى» قوسقان ەكەن», - دەپ جازادى.
شىن مانىندە, ابىزباي ناعاشىم ابىزداي تەكتى ازامات بولدى. ونىڭ ءۇي ءىشى 1952 جىلى ەڭبەكشىدەن جامبىلعا, 1957 جىلى ءبىزدىڭ قوجامجار اۋىلىنا كوشىپ كەلىپ, ورنالاسادى (بۇرىنعى ستالين اتىنداعى كولحوز, كەيىننەن «راسسۆەت» كەڭشارى). ءبىزدىڭ ءۇي مەن ولاردىڭ ءۇيىنىڭ اراسى 500 مەتردەي جەردە ەدى. بۇرىننان ءبىرىن-ءبىرى جاقسى بىلەتىن ەكى وتباسى قاتتى ارالاسىپ, سىيلاسىپ ءوتتى. ءبىز سياقتى جيەندەرىن ەركەلەتىپ, بەتىمىزدەن قاقپايتىن. بالا كەزىمدە سول ۇيگە بارىپ, كىشكەنە دوڭگەلەك ستولىنا قىزىعىپ, ونى ءسوز ايتپاي ماعان بەرە سالعاندارى, ءوزىمىزدىڭ ۇيگە دەيىن دوڭگەلەتىپ اكەلگەنىم ءالى ەسىمدە. ابىزباي ناعاشىم مەن ەكەۋىمىزدىڭ ارامىز 10 جاس بولاتىن. ونىڭ سىمباتتى بوزبالا بولىپ ءوسىپ, اۋىلداعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەگە بارا جاتاتىنى كۇنى بۇگىندەي كوز الدىمدا. سول كەزدەن بالالىق ەسىمدە قالعان ءبىر جايت. وقۋىنا موپەدپەن بارا جاتقان جىگىت ابىزباي كوشەدە ويناپ جۇرگەن ماعان توقتاپ, ارتىنا وتىرعىزىپ الىپ, موپەدىمەن ءبىر اينالدىرىپ اكەپ تاستايتىن. مەن ءۇشىن ول ۇلكەن قۋانىش پەن ماقتانىش بولاتىن...
سول كۇندەردى ەسكە العاندا انام شاكەش قاجى: «ادام اعامىزبەن ءبىر حانگەلدى اۋىلىنانبىز. ول 1941 جىلى ناقاقتان ۇستالىپ كەتكەن اكەم حالەل ەلەمەس ۇلى مەن 1973 جىلى قايتىس بولعان انام اقجامال ماتجانقىزىن جاقسى بىلەتىن. كەيىن «راسسۆەتتە» بۋحگالتەر, كەڭشار ديرەكتورىنىڭ شارۋاشىلىق جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ ىستەگەن جۇبايىم, مارقۇم بولاتسەپپەن قىزمەتتەس بولدى. ادام اعامىز قولونەر شەبەرى ەدى. جۇبايى ءشارباننىڭ قولىنان شىعاتىن تەكەمەت, سىرماقتارىنىڭ ويۋلارىن ءوزى سىزىپ بەرەتىن. بالالارى بورانباي, جاڭبىرباي, ابىزباي دا تاربيەلى بولىپ ءوستى. اسىرەسە, جاڭبىربايى اكەسىنە تارتتى, الماتىداعى كوركەم سۋرەت ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ كەلىپ, ونەرمەن ەلگە تانىلدى. سوعىس كەزىندە بىزگە جەر اۋىپ كەلگەن يدا مەن ابرام دەيتىن نەمىس كورشىلەرىمىز ونى ەرەكەشە باعالاپ, يدا قۇربىم گەرمانياعا كوشىپ كەتسە دە, رەتىن تاۋىپ جاڭبىربايعا ءتۇرلى بوياۋلار سالىپ تۇردى. ال ابىزبايى جاسىنان وتە زەرەك, زەيىندى ەدى. سول بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ ارقاسىندا الماتىدان جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەلىپ, ەل اۋزىنا ىلىگىپ, وبلىسىمىزدىڭ بىرنەشە اۋداندارىندا قانشاما باسشىلىق قىزمەتتەردى اتقاردى. ونىڭ ويدا جوقتا 70 جاسىنا جەتپەي, ومىردەن ءوتىپ كەتكەنى وكىنىشتى-اق», - دەپ ايتىپ وتىرادى انامىز.
وكىنگەنمەن بولا ما. بىراق ابىزباي ناعاشىمنىڭ ەرتىس وڭىرىندە باسقان ءىزى سايراپ جاتىر. ول 1975 جىلى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن اياقتاعان سوڭ پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەرتىس اۋدانىنداعى «نوۆويۆانوۆسكي» كەڭشارىنىڭ باس ەكونوميستىگىنە تاعايىندالادى. العاشقىدان ءوز جۇمىسىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەرتىس اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى, «زاپادنىي» كەڭشارىنىڭ پارتكوم حاتشىسى, اۋداندىق اگرووندىرىستىك بىرلەستىكتىڭ ەكونوميكالىق جوسپارلاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەگەن ونى 1987 جىلى «سىلەتى» كەڭشارىنا ديرەكتور ەتىپ بەكىتەدى. مۇندا مال باسى امان ساقتالىپ, ەگىننەن مول ءونىم الىنىپ, قۇرىلىس جۇمىسى قارقىن الىپ, الەۋمەتتىك-مادەني تۇرمىستىق نىساندار, جىلىجاي, تەلەستۋديا, شۇجىق تسەحى, باسقا دا وبەكتىلەر ىسكە قوسىلدى. جالاقى تولەۋدىڭ جاڭا پروگرەسسيۆتى ادىستەرى قولدانىلدى. ا.اداموۆتىڭ وسىنداي ەڭبەگى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن كورگەن وبلىس باسشىلارى ونى اۋداندىق اۋىلشارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتىنە بەكىتتى. ال 2002 جىلى ەرتىس اۋدانىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالعان ابىزباي ادام ۇلى بۇل لاۋازىمدى 2007 جىلعا دەيىن اتقاردى. بۇل جىلدارى اۋدان بويىنشا كوپتەگەن يگىلىكتى ءىس تىندىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, جۇمىسپەن قامتۋعا ارنالعان 100 كۇندىك باعدارلاما ورىندالىپ, اۋدان ىشىندە اۆتوبۋس ءجۇرىپ, مونشا, مەشىت اشىلىپ, سۋ قۇبىرى ىسكە قوسىلىپ, باسپانا ماسەلەسى شەشىلىپ, اۋىل بالالارىن اۋداندىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ قولعا الىندى. اۋىل-اۋىلدا مەشىت سالۋ ۇيىمداستىرىلدى. وسىنىڭ ءبارىنىڭ باسى-قاسىندا ابىزباي ناعاشىم ءجۇردى. سوندىقتان دا 2011 جىلعى جازدا ونىڭ اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ شەشىمىمەن «ەرتىس اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتانۋى دا زاڭدى. اسىل ازاماتتىڭ بۇدان باسقا دا اتاقتارى مەن ماراپاتتارى جەتەرلىك. 2003 جىلى قازاق قۇقىقتانۋ جانە حالىقارالىق قاتىناس ينستيتۋتىن سىرتتاي تامامداعان ول ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, «قۇرمەت» وردەنى مەن بەس مەدالدىڭ, «وبلىس الدىندا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» بەلگىسىنىڭ يەگەرى اتاندى.
اۋدان اكىمى قىزمەتىندە ابىرويلى بولعان ابىزباي اداموۆ بۇدان سوڭ پاۆلودار وبلىستىق جىلجىمايتىن م ۇلىك ورتالىعىن باسقارىپ, سول جەردەن زەينەت دەمالىسىنا شىقتى. سوندا دا وتىرماي, مەيرامحانا بيزنەسىن اشتى. وسى كاسىبىندە «سۇڭقارداي» جەمىن شاشىپ جەيتىن جومارت, ءمارت مىنەزىمەن اۋدان, وبلىس كولەمىندەگى قانشا يگى شارالارعا ايانباي اتسالىستى. اسىرەسە, اقتوعايدا جانداربەك قوجا مەشىتىنىڭ سالىنىپ, اشىلۋىنا بارىنشا ۇلەس قوسقان جانداردىڭ ءبىرى. ونىڭ تۋعان ەلگە, جەرگە دەگەن ماحابباتى ەرەكشە ەدى. كوبىنەسە ءبىزدىڭ باسىمىزدى وسىنداي ساۋاپتى شارۋالارداعى ورتاق ماقسات-مۇددە بىرىكتىرەتىن. ءبىر-ءبىرىمىزدى بىردەن تۇسىنەتىنبىز.
ال تۋىستىعىمىزدىڭ ءجونى بولەك-ءتىن. ۇلكەندەرىمىز توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسسا, ات جالىن تارتىپ, ازامات بولعالى مەن دە ابىزباي ناعاشىممەن اعالى-ىنىدەي قارىم-قاتىناستا بولدىم. ءتىپتى تۇڭعىشى شىناردىڭ ۇزاتىلۋ تويىن اقىن دوسىم سابىرجان احمەتوۆپەن بىرگە باسقارىسىپ, دۇركىرەتىپ وتكىزگەنبىز. ەندى ءوزىنىڭ 70-جىلدىق مەرەيتويىندا ءبىر شالقيمىز دەپ ويلاپ-ەك. امال نە, قاسكوي ءولىم ول ويىمىزدى تاس-تالقان ەتىپ, ابىزبايداي ابزال ناعاشىمىزدى ارامىزدان الىپ كەتتى. سونىڭ الدىندا, ياعني ورازا ايت باستالعان 13 مامىر كۇنى ءوزى تەلەفون سوعىپ, حابارلاسقان ەدى.
- سۇلتان, ءبىر كەلىپ قايتسايشى. مەرەيتويىم جاقىنداپ كەلەدى عوي. سوعان دەيىن كىتاپ جازىپ, كينو ءتۇسىرىپ جاتىرمىن. سونىڭ ءبارىن كەڭ وتىرىپ, سويلەسەيىك, - دەگەن ول سوندا.
بۇل ءبىزدىڭ سوڭعى تىلدەسۋىمىز بولدى. قوشتاسقانى ما, كىم ءبىلسىن... ارادا ءبىر اپتا وتكەن سوڭ جول-كولىك اپاتىنا ۇشىراعانى جونىندە سۋماڭداعان سۋىق حابار جەتتى. سول سوققىدان ءبىر ايداي ەس جيماعان كۇيدە ول دا دۇنيەدەن ءوتتى. ارتىندا اڭىراپ انار جەڭگەمىز, بالا-شاعاسى, اعايىن-تۋىسى, قالىڭ ەلى قالدى.
جالپى, انار تاتەمىز جايلى ءسوز ەرەكشە. قاراعاندى وبلىسى اقتوعاي اۋدانىنىڭ شۇبارتاۋ اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن ول دا ارمان ىزدەپ الماتىعا بارعاندا, ابىزباي اعامىزبەن تابىسىپ, باس قوسىپ, 1972 جىلى وتاۋ قۇرادى. ۇيلەنۋ تويلارىن اۋەلى استانادا, سوسىن ەلگە كەلىپ تويلايدى. مەنىڭ اكە-شەشەم سول سالتاناتتىڭ قىزىعىنا كۋا بولىپتى. مىنە, سودان بەرگى 49 جىلدا انار جەڭگەمىز ابىزباي ناعاشىما ادال جار, ومىرلىك سەرىك, اقىلشى, كەڭەسشى بولا ءبىلدى.
كىشىپەيىلدىلىگى, قوناقجايلىلىعى, پاراساتتىلىعىمەن ابىزبايداي ازاماتىنىڭ ەل الدىنداعى ابىرويىن ارتتىرا ءتۇستى. اللانىڭ ىسىنە نە شارا. ايتپەسە ەكەۋى كەلەر جىلى التىن تويلارىن تويلاۋشى ەدى.
شۇكىر, ناعاشىم مەن اسىل جەڭەشەم شىنار, مارات, بەرىك سياقتى التىنداي ۇل-قىز ءوسىرىپ, ولاردان نەمەرە-شوبەرە ءسۇيدى. ەندى سول ۇرپاقتارىنا اماندىق-ساۋلىق تىلەگەننەن باسقا امال جوق. «جازمىشتان وزمىش جوك», - دەگەندەي, ناعاشىمنىڭ مەرەيتويىندا تىلەك ايتامىن دەپ جۇرگەن مەن دە, ەسكە الۋ جازۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرمىن.
ابىزبايداي اياۋلى ناعاشىمنىڭ ارۋاعى ريزا بولسىن!
جيەنى سۇلتان ءمۇرسالىموۆ
