پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارى بولىپ, قانالىپ وتىرعان قىرعىز-قايساقتار (قازاقتار) ءۇشىن وقۋدىڭ ماڭىزى تەك سول ورىس بيلىگىنە, شەنەۋنىكتەرىنە قىزمەت ەتىپ, جەرگىلىكتى حالىقپەن اراداعى تىلماشتىق, ءىس جۇرگىزۋ قىزمەتتەرىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا عانا بولعان ەدى. مۇنىڭ الدىندا اشىلعان ورىس-قازاق مەكتەپتەرىندە وقىعان قازاق بالالارى وسىنداي قىزمەتتى اتقارىپ جاتتى. ال جاس ىبىراي دا ورىنبوردا اشىلعان ورىس-قازاق مەكتەبىن ءبىتىرىپ, اتاسى بالقوجا ءبيدىڭ ماقساتىنا لايىق نەمەرەسىنىڭ بالا وقىتىپ, پەداگوگ بولۋى ەمەس, اكىمشىلىك ورىنداردا جۇمىس ىستەپ, شەنەۋنىك, ورىسشا وقىعان «تورە» بولىپ, جۇرت اراسىنداعى بەدەلىنىڭ بولعانى كەرەك ەدى.
ىبىراي مۇنىڭ ەشقايسىسىن قالامادى. شامالى ۋاقىت ءتيىستى تىلماشتىق قىزمەتىن اتقاردى دا, ءتيىستى باسقارماعا ارىزدانا ءجۇرىپ مۇعالىم بولۋعا بەت بۇردى. ول ەلىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن ويلادى. قايتسە دە قازاق جۇرتىنىڭ وقىعانىن, ءبىلىم الىپ, ونەر, ءبىلىمى بار جۇرتتار قاتارىنا قوسۋدى ارمان-ماقسات ەتتى. جاي عانا مۇعالىمدىك قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, ءوزىن جان-جاقتى كورسەتە ءتۇستى. ءوزىن جاقتايتىن ورىستىڭ زيالى قاۋىمىن تاپتى. سونىڭ ىشىندە وسى وڭىردەگى (ورىنبور, قازان گۋبەرنيالارىنداعى) وقىمىستى عالىمدار, ءبىلىم سالاسىنىڭ قايراتكەرلەرى بولعان ن.يلمينسكي, ۆ.كاتارينسكي, ا.مازوحين, ف.سوكولوۆ, ا.ۆاسيلەۆ, ا.الەكتوروۆ سەكىلدى جانە باسقا دا ورىستىڭ زيالى قاۋىمىمەن زامانداس دوس بولدى ءارى ولارمەن اقىلداسىپ وتىردى, ولاردىڭ جوعارىداعى پاتشا شەنەۋنىكتەرىنە ىقپالىن پايدالانا ءبىلدى.
«ىبىراي قاشاندا وقۋ جۇمىسىمەن اينالىسۋدى, قازاق حالقىن اعارتۋ جۇمىسىنا اتسالىسۋدى كوكسەيتىن. بۇل وعان باقىت, راقات سياقتى كورىنەتىن», دەپ جازدى ن.يلمينسكي.
ىبىراي ءوز حالقىنىڭ ارمان-ماقساتىن ويلاستىرا ءجۇرىپ, ورىنبور وبلىستىق باسقارماسىنا ۇزبەي حات جازىپ, ماسەلەلەردى كوتەرە ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1860 جىلى ورىنبور وبلىستىق باسقارماسى ءالتىنساريننىڭ وتىنىشتەرىن قاناعاتتاندىرۋعا ءماجبۇر بولدى, قازاق بالالارى ءۇشىن ارنايى مەكتەپتەر اشۋعا رۇقساتىن بەردى. ءوزىن كەلەسى 1861 جىلى سول تورعايعا مۇعالىم ەتىپ جىبەردى. ىبىراي تورعايعا كەلىپ, مۇعالىم بولىپ, قىستا ءوزىنىڭ شاعىن جەر ۇيىندە, جاز شىعا كيىز ۇيدە ءبىرشاما بالالاردى وقىتىپ جاتتى. ونىڭ ۇستىنە بەكىنىس كومەندانتىنىڭ اۋدارماشى قىزمەتىن دە قوسا اتقارىپ ءجۇردى. جەرگىلىكتى بيلىك رۇقساتىن بەرگەنمەن قازاقتاردىڭ مەكتەپ سالىپ, بۇل ءىستى جالعاستىرا الاتىنىنا كۇمان كەلتىرگەن ەدى. «ارتىن باعىپ كورەيىك, التىنسارين نە ىستەي الار ەكەن» دەگەن دە جىمىسقى وي جاتتى ولاردىڭ ىشىندە.
ىبىراي بولسا, بۇل ىسكە «اش قاسقىرداي» كىرىستى. جەرگىلىكتى بولىستار, ءدىندارلار وسى ماڭىزدى ىسكە سۋىق قاراپ, كەدەرگى جاساۋعا تىرىستى. بالالارىمىزدى شوقىندىرىپ, دىندەرىن بۇزىپ, اتا داستۇرىمىزدەن ايىرماقشى دەگەن سىقىلدى نەبىر قارسىلىق ارەكەتتەرىن دە جاساپ باقتى. ەلدى قارسى قويدى. بيلىكتەگى شەنەۋنىكتەر بولسا, قازاقتاردى ءبىر-بىرىنە شاعىستىرىپ قويىپ, ميىعىنان ك ۇلىپ تۇردى. ىبىراي بارىنە توتەپ بەردى. حالىقتىڭ, ۇرپاقتىڭ بولاشاعى جايلى ءوزىنىڭ بار ءبىلىمىن, شەشەندىگى مەن كورەگەندىگىن سارپ ەتتى. ەلدى وزىنە قاراتتى. ونىڭ ماقساتىن تۇسىنگەن جاقتاۋشىلار دا كوبەيە ءتۇستى. العان ماقساتىنان قايتپاي الدىمەن سوناۋ شالعايداعى تورعاي كەنتىنەن جەكە مەكتەپ عيماراتىن سالۋدى ۇيعاردى. وبلىستىق باسقارمانىڭ رۇقساتى بولعانىمەن, مەكتەپ سالدىرۋعا دەگەن قاراجات جوق ەدى. ىبىراي حالىقتى وزىنە قاراتا وتىرىپ, ءوزىن قولداعان ەلدەن جىلۋ جينادى. ولاردىڭ اراسىندا, ارينە, باي-قۋاتتىلارى دا, ورتا داۋلەتتىلەرى دە, كەدەي-كەپشىكتەرى دە بارىنشا ءوز ۇلەستەرىن قوستى. ءوزىنىڭ دە, اعايىندارىنىڭ دا ءبىراز جيعان-تەرگەن قاراجاتى مەن مال-مۇلكىن سالدى. جينالعان قاراجاتقا جان-جاقتان قۇرىلىس ماتەريالدارىن جينادى, قالادان ءۇي تۇرعىزاتىن ۇستا-شەبەرلەردى شاقىردى. سوناۋ ناۋرىزىم ورمانىنان شالعايداعى تورعايعا اپتالاپ-ايلاپ ات اربامەن سۇيرەتىپ, ءبىر-ەكىدەن قاراعاي بورەنەلەردى تاسۋدىڭ دا قيامەتى قانداي ەدى. وسىلايشا, مەكتەپ قۇرىلىسىنا قىزۋ كىرىستى. باسى-قاسىندا ءوزى ءجۇرىپ, مەكتەپتىڭ ساپالى سالىنۋىنا, جابدىقتار مەن قۇرالداردى جىمقىرۋعا جول بەرمەۋگە دەيىن قاتتى قاداعالاپ وتىردى.
ارادا ءۇش جىلدان سوڭ بارىپ 1864 جىلى 8 قاڭتاردا, قىستىڭ ورتاسىندا سالىنىپ اياقتالعان مەكتەپتى سالتاناتتى تۇردە اشۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. وسى ساتتەگى ۇلى ۇستازدىڭ قۋانىشىن ايتىپ جەتكىزۋ دە ءبىر عانيبەت قوي. ىبىراي التىنسارين ءوزىنىڭ ن.يلمينسكيگە جازعان حاتىندا قۋانىشىن بىلايشا جەتكىزەدى: «8 قاڭتاردا كوپتەن كۇتكەن ارمانىم ىسكە اسىپ, مەكتەپ اشىلدى. وعان قىرعىزدىڭ (قازاقتىڭ) 14 بالاسى ءتۇستى. ءبارى دە جاقسى, زەرەك بالالار. مەن بالالاردى وقىتۋعا قىزۋ كىرىستىم».
سول كەزدەگى كوزبەن قاراعاندا, زامانىنا ساي ءزاۋلىم مەكتەپتە وقۋ ءىسىن جاڭاشا ادىستەمە بويىنشا وقىتىپ-ۇيرەتۋدى ەنگىزەدى. بيلىك تالابىنا سايكەس ورىسشا وقىتۋمەن قاتار, قازاقشا وقىتۋعا دا ايرىقشا ءمان بەرەدى. قازاقشا وقىتۋدىڭ ءوزىن جوعارى وبلىستىق باسقارماعا, بيلىك ورىندارىنا دالەلدەي وتىرىپ, رۇقساتىن الۋعا قول جەتكىزەدى. ءوز قاتارىنا مۇعالىمدىك ۋچيليششەدە وقىپ كەلگەن جاس مامانداردى قابىلداپ وتىرادى, وقۋشى بالالار سانى دا جىل وتكەن سايىن كوبەيە تۇسەدى. وسىلايشا, بۇل مەكتەپ قازاق مەكتەبىنىڭ تۇڭعىش قاراشاڭىراعىنا اينالادى.
ىبىراي مۇنىمەن توقتامادى. وسىنداي مەكتەپتەردى قازاق دالاسىندا كەڭىنەن اشۋعا بولاتىنىن دالەلدەدى. ول وسىنداي مەكتەپتەردىڭ ستراتەگياسىن, ماقساتتارىن جاساپ, مىناداي تۇردە بەلگىلەدى:
«1. مەكتەپ ءدىننىڭ ەشقانداي ىقپالىن جۇرگىزبەي, جاڭا ادامدار, جاڭا ءومىردىڭ كۇرەسشىلەرىن تاربيەلەپ شىعارۋ كەرەك.
- مەكتەپ حالىق ءۇشىن ورىس مادەنيەتىن, عىلىمىن, جالپى وتان ءتىلى – ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋدىڭ باستاماسى – الىپپەسى بولۋ كەرەك.
- مەكتەپ ارقىلى كەڭ ماعىنادا جاڭا مادەني تىرشىلىكتىڭ ۇلگىسى – جاڭا ادەت-عۇرىپقا, تارتىپتىلىك, تازالىق-دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ باستى ەرەجەلەرىنە, قولونەر كاسىپتەرىنىڭ ارتۇرىنە قازاق حالقىن باستاپ ۇيرەتۋ كەرەك.
- مەكتەپ جاستارعا كورنەكى تۇردە, پراكتيكا جۇزىندە زات تۋرالى, اينالاداعى تىرشىلىك جانە تابيعات تۋرالى ۇعىم بەرۋ كەرەك. تەك كىتاپ ءسوزىن عانا پايدالانىپ قويماي, ءتۇرلى كورنەكى قۇرالداردى, كوللەكتسيالاردى كورسەتىپ, دەمونستراتسيا جاساپ وتىرۋ كەرەك.
- مەكتەپتىڭ جانىندا تاجىريبە ەگىستىگى – باقشا, گۇل ەگىسى بولۋ كەرەك.
- اينالاداعى حالىق ءۇشىن مەكتەپتىڭ جاقسى كىتاپحاناسى بولىپ, ساۋاتتى قازاقتار كىتاپحانادان كوپشىلىك-عىلىمي كىتاپتاردى پايدالانۋلارى كەرەك.
- مەكتەپ اشۋدا الدىڭعى قاتارلى ورىس مەكتەپتەرىنىڭ تاڭدامالى تەوريالىق, پراكتيكالىق تابىستارىنىڭ ۇلگىسىن تولىق پايدالانىپ, مەكتەپتى نەعۇرلىم حالىقتىڭ ءوز ورتاسىنا ۇيىمداستىرۋ كەرەك.
- قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن تاڭدامالى, سىنالعان وقۋ قۇرالدارى مەن كىتاپتاردى قولدانىپ, وقۋشىلارعا سيستەمالى ءبىلىم ۇيرەتۋ كەرەك.
- مۇعالىم ءارى تاربيەشى بولۋى ءتيىس. ءىستىڭ تابىستى بولۋى مۇعالىمگە بايلانىستى, ونىڭ پەداگوگيكالىق ماماندىعىنا, دايىندىعىنا بايلانىستى, مۇعالىم ءوزىنىڭ قىزمەتىن مەيلىنشە سۇيەتىن ادام بولۋى ءتيىس.
- مەكتەپ قۇرۋ جۇمىسى – حالىقتىڭ ءوز جۇمىسى, مەكتەپ ءۇشىن قاراجات تا بەرەتىن حالىقتىڭ ءوزى. ۇكىمەت تەك مەكتەپ اشۋعا ەرىك بەرسىن, مەكتەپتە ەر بالالار مەن قىز بالالار بىردەي وقيتىن بولسىن».
ى.التىنسارين وسى ماقساتتارىنىڭ ءبارىن دالەلدەي وتىرىپ, جۇزەگە اسىرا باستادى. ورىس-قازاق مەكتەپتەرىنىڭ وقۋشىلارىنا ارناپ ەكى وقۋ قۇرالىن – «قىرعىز (قازاق) حرەستوماتياسى» مەن «قىرعىزدارعا (قازاقتارعا) ورىس ءتىلىن ۇيرەتۋگە العاشقى باسشىلىق» جازىپ شىقتى. ىبىرايدىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتىنىڭ باستاپقى بۇل كەزەڭدەرى بيلىكپەن دە, جەرگىلىكتى اعايىندارمەن دە ۇزاق ۋاقىت ايتىس-تارتىسپەن, ءتۇرلى جوبالار جاساۋمەن, جوعارى بيلىككە ءىسىن دالەلدەۋمەن ءوتتى.
ىبىرايدىڭ 1871 جىلعى 31 تامىزدا ن.يلمينسكيگە جازعان حاتىندا:
«...جاڭا مەكتەپتەردىڭ قانداي نەگىزدە قۇرىلاتىنىن ءبىلۋ قىزىقتى بولار ەدى: قىرعىز بالالارى ورىس بالالارىمەن بىرگە وقي ما, ولاردىڭ مەكتەپ سياقتى بولۋى ءۇشىن قارجىسى كوبەيتىلە مە, جاقسى مۇعالىمدەر بەرىلە مە, كۋرستى بىتىرگەندەرگە جانە مۇعالىمدەرگە قانداي بولسا دا ارتىق مۇمكىنشىلىك تۋعىزىلا ما؟ مۇنداي جاعداي بولماسا, ارينە, مەكتەپتەردەن ونەتىن تۇك تە جوق. مەكتەپ قىرعىزدارعا ءبىلىم بەرەتىن نەگىزگى سەرىپپە, ال دالادا قالاي بولسا سولاي سالىنعان مەكتەپتەر پايدا كەلتىرە المايدى, شىنىندا بارلىق ءۇمىت وسىلاردا, تەك وسىلاردا عانا, قىرعىز حالقىنىڭ كەلەشەگى دە تەك وسىلاردا. ارتتا قالعان حالىقتى قىزىقتىرىپ, ولاردى مەكتەپتەرگە تارتۋ ءۇشىن مەكتەپتەردە جاقسى ءبىلىم بەرىلەتىن بولسىن, كۋرستى بىتىرگەندەرگە قانداي بولسا دا ارتىقشىلىق بەرىلەتىن بولسىن, سوندا عانا وقۋشىلاردىڭ سانى وتە تەز ارادا وسەتىنى داۋسىز; ال وردادا مۇنداي وقۋشىلار كوبەيىپ, عىلىمدى بويعا سىڭىرسە, زاتقا دەگەن كوزقاراسىن تۇزەتسە, ولار بۇكىل حالىققا دا اسەر ەتەدى; سوندا ءفاناتيزمنىڭ كۇل-تالقانى شىعادى...», دەپ ونىڭ قولداۋىنا سۇيەنەدى.
بۇدان سوڭ ىبىرايدى بيلىك وكىلدەرى دە امالسىز مويىندادى, ونى 1879 جىلى تورعاي وبلىسى مەكتەپتەرىنىڭ ينسپەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندايدى. بۇل ونىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتىنىڭ ءورىس الۋىنا جانە ەلدىڭ باسقا دا وڭىرلەرىندە مەكتەپتەر اشۋىنا كەڭ مۇمكىندىكتەر بەردى. ارينە ى.التىنسارين ءۇشىن مۇنىڭ ءبارى وڭايشىلىقپەن كەلمەدى, بيلىك تاراپىنان دا, جەرگىلىكتى كەرىتارتپا قازاق زامانداستارى تاراپىنان دا تالاي كەدەرگىلەرگە ۇشىرادى.
ى.ءالتىنساريننىڭ وسى جىلدارى وبلىس گۋبەرناتورىنا جازعان بايانداۋ حاتىندا دا جاعدايدى شىرىلداپ تۇرىپ جەتكىزەدى, وندا «...ءسويتىپ وبلىس گۋبەرناتورىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا بولىستىق مەكتەپتەر سالىنباي قالايىن دەپ وتىر, قارجىنىڭ جوقتىعىنان الداعى ۋاقىتتا دا سالىنۋى ەكىتالاي. وسىنىڭ سالدارىنان بولىستىق مەكتەپتەردىڭ سالىنباۋىنان ورسك مۇعالىمدەر مەكتەبىن بىتىرگەن 12 قازاق مۇعالىمى جۇمىسسىز قالماقشى. جالعىز بۇلار عانا ەمەس, الداعى ۋاقىتتا بىتىرگەن مۇعالىمدەر دە وسىنداي جاعدايعا ۇشىراماق, ياعني جۇمىسسىز بولماق. بۇلاي بولا بەرسە, مۇعالىمدەر مەكتەبى ۇكىمەت جانە وبلىس حالقىنىڭ كۇتكەن زور پايداسىن تيگىزە المايتىن بولادى. الداعى جىلى مۇعالىمدەر قاتارى تاعى دا وسپەك. بولىستىق مەكتەپتەر بۇدان بىلاي اشىلمايتىن بولسا ولاردى قايدا جىبەرەمىز؟! ورتالىق ۋچيليششەلەردىڭ قۇرىلىسىنان جانە سوعان بايلانىستى جۇمسالاتىن قالعان قاراجاتقا 2-3 مەكتەپ سالىنعاننىڭ وزىندە, ول وڭىردەگى حالىقتىڭ مۇقتاجىن قاناعاتتاندىرا الا ما؟...» دەپ كۇيىنەدى.
تورعاي وبلىسىنداعى 300 مىڭعا جۋىق قازاقتارعا ارنالعان وقۋ ورنى نەبارى 5 ۋچيليششە (ەكى كلاستىق, 1 قولونەر) عانا ەكەنىن, ياعني وسىنشا حالىققا ارنالعان وقۋ ورنىنىڭ وتە از ەكەنىن, بۇل ۋچيليششەلەردەگى وقۋشىلار سانى 200-دەن اسپايدى دەپ اتاپ كورسەتەدى. التىنسارين بولىستىق مەكتەپتەردى قۇرۋ قاجەتتىلىگىن وسى تۇردە دالەلدەي وتىرىپ, بۇعان كەرەكتى قارجىنىڭ بار ەكەنىن, ونى قالاي تابۋ كەرەكتىگىن دە ايتادى. «باسقارۋشىلار تاراپىنان وسى جونىندە قارار بەكىتىپ, ولاردى سالۋ, مەكتەپ جۇمىسىن جۇرگىزۋ سۇرالادى» دەپ قورىتادى.
ء«بىزدىڭ زامانىمىز وتە اۋىر جانە جاۋاپتىلىعى كۇشتى زامان; بارلىق ءىستى تىڭنان باستاپ ورناتۋىمىز كەرەك, كۇشىمىز جەتكەنىنشە اياماي, وسىنداي جاڭالىقتاردى قازاق حالقى ورتاسىنا قوندىرىپ, ونىڭ يگىلىكتى, پايدالى ءىس ەكەندىگىن جۇرتقا تانىستىرۋىمىز كەرەك. ەش كەشىكتىرمەي مەكتەپ اشۋ ءىسىن قولعا الىپ, قازاق حالقىنىڭ ءوز ىشىندە – ۋەزدەردە ورتالىق 2 كلاستى مەكتەپتەر ۇيىمداستىرۋ كەرەك, مەكتەپتى ىرگەلى, ورنىقتى ەتىپ قۇرۋ كەرەك», دەپ جازادى.
اقىرى بيلىكتى كوندىرە وتىرىپ, 1879-1883 جىلدار ارالىعىندا تورعاي وبلىسىنىڭ ءتورت ۋەزىندە (تورعاي, ىرعىز, ترويتسك, اقتوبە) جاڭا مەكتەپتەر اشۋعا قول جەتكىزدى. 1887 جىلى ەلەك ۋەزىنە قاراستى بورتە بولىسىنان, قوستاناي ۋەزىنىڭ وباعان جانە جىتىقارا بولىستارىنان قازاق بالالارى ءۇشىن 25 ورىندىق ينتەرناتتارى بار ءبىر سىنىپتىق مەكتەپتەر اشىلادى. ىرعىزدا قازاق قىزدارىنا ارنالعان ينتەرناتى بار ارنايى مەكتەپ اشىلعاندا ونىڭ توبەسى كوككە جەتكەندەي بولدى. بۇدان كەيىن دە ونىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ۋچيليششەلەر جانىنان قىز بالالارعا ارنالعان بىرنەشە مەكتەپ اشىلدى. ول مەكتەپتەردىڭ جانىندا ينتەرناتى بولدى. 1886 جىلى مەكتەپ-ينتەرناتتاردا 211 قىز بالا وقىدى. قازاق تاريحىندا قىز بالالاردىڭ مەكتەپكە بارىپ وقۋى كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن ۇلى جاڭالىق ەدى. بۇل ارادا ىبىراي ۇستازىمىزدىڭ ەڭبەگى اسقان ەرلىككە پارا-پار دەپ ايتۋعا بولادى.
ىبىرايدىڭ ۋەزدىك, بولىستىق, اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ اشىلۋىمەن بىرگە كوپتەن بەرى ارمانداعان ماقساتىنىڭ ءبىرى 1883 جىلى ورسك قالاسىندا تۇڭعىش قازاق مۇعالىمدەر مەكتەبىنىڭ اشىلۋىنا قول جەتكىزۋى ەدى. وندا قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن مۇعالىمدەر دايارلاۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلدى. مۇعالىمدەردى دايارلاۋ قازاق دالاسىندا وقۋ-ءبىلىمنىڭ تارالۋىنا جول اشار قاينار كوزى بولا باستادى. اشقان مەكتەپتەرىنىڭ بارىندە ءوزىنىڭ جوعارىدا بەلگىلەگەن ستراتەگيالىق ماقسات-مىندەتتەرىن قويا ءبىلدى.
دەگەنمەن قازاق دالاسىندا ى.التىنسارين ىقپالىمەن ءبىلىم الۋعا دەگەن حالىق ساناسى وسە ءتۇستى, ولاردىڭ وسى تالپىنىسى جەڭىسكە جەتكىزىپ وتىردى. قازاق ەلىنىڭ وسىنداي ەسكىلىك داستۇردەن كوز اشپاعان ءارى ورىس وتارىندا بۇعاۋلانعان داۋىرىندە زامانىنا لايىقتى مەكتەپ اشۋ قاي ەلدە بولماسىن ۇلاعاتتى ۇلى ءىس اتانعان. ۇلى ۇستازدىڭ مەكتەپ اشۋداعى جانكەشتى ەڭبەگى وسىنىسىمەن قۇندى بولىپ قالا بەرەدى.
ەرلان كۇزەكباي,
«نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دببۇ پەداگوگيكالىق شەبەرلىك ورتالىعىنىڭ اعا مەنەدجەرى
