اسىلىندا, بۋراباي باۋرايىنداعى كۇمىس كولدەردىڭ سۋى اعىندى تەڭىز سۋلارى ءتارىزدى ەمەس, ءوزىن-ءوزى تازالايتىن كول ساناتىنا جاتادى. اتتەڭ نە كەرەك, كەشەگى كەنەرەسى تولىپ, كەمەلىنە كەلىپ تۇرعان شاعىندا كۇمىس شالقارلاردىڭ سۋىن تەحنوگەندىك لاستانۋدان ساقتاپ, كولگە قۇياتىن سانسىز بۇلاقتار مەن ارناسى كەڭ وزەندەردىڭ جولىن جاپپاي, سۋىن ىسىراپسىز پايدالانباي جاسىل الەمگە جاناشىرلىقپەن قاراپ, كەلەشەكتى ويلاپ, ساقتاۋىمىز كەرەك ەدى. ەندى مىنە عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەرتەرەكتە شاراسىنان اسىپ-تاسىپ, كۇمىس كەسەگە قۇيعانداي ءمولت-ءمولت ەتىپ جاتاتىن قايران كولدەر تابيعي قورەكتەنۋدەن اجىراپ, ەندى قايتىپ جاسارىپ جارقىراماستاي ءبىرجولا قارتايىپ كەتكەن. ونىڭ ىشىندە اسىرەسە, اۋليەكول, ايناكول, شاباقتى كولدەرىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇراتىندىعىن امالسىزدان ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتۋعا ءماجبۇرمىز. بالىعى تايداي تۋلاپ جاتاتىن وسىناۋ كولدەر سوناۋ 1956 جىلى كەشەندى زەرتتەۋدەن وتكىزىلگەن ەكەن. ودان بەرى دە بۇل تاقىرىپتى قاۋزاعان جان جوق دەسە دە بولار. عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جانى اشىماستىقتىڭ سالدارىنان جاعالاۋى جىل سايىن الىستاپ بارا جاتقان كولدەر ەلەۋلى وزگەرىسكە ۇشىراعان. ءسويتىپ, بىرتە-بىرتە سۋ كولەمى ازايدى. اسىرەسە, ايناكولدىڭ اڭعارى كەمىپ بارادى.
وسى ارادا تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ دالەل كەلتىرە كەتەلىك. ماسەلەن, 1956 جىلعى زەرتتەۋ بارىسىندا اۋليەكولدە 36,2 ملن, ايناكولدە 250 ملن, شاباقتى كولىندە 141 ملن, شورتاندى كولىندە 256 ملن تەكشە مەتر سۋ بولعان. كەيىن كولدەردىڭ تارتىلۋىنا بۇلاق كوزدەرىنىڭ جابىلۋى, وزەندەر اڭعارىنىڭ تارىلۋى سەبەپ بولدى. جاپقان جانى اشىماستاردىڭ قولىمەن سالىنعان سانسىز قۇرىلىستار. بۇرىنعى بۇرىنعى ما, قازىر ءتىپتى ەتەك الىپ بارادى.
– ەرتەرەكتە بۋراباي باۋرايى سانسىز بۇلاققا تولى ەدى عوي. كۇنى-ءتۇنى تاپ-تازا سۋ اعىپ, ءوزىنىڭ تابيعي جىلعاسىمەن كولگە قۇيىلىپ جاتاتىن. كۇننىڭ نۇرىمەن بۋعا اينالىپ, ءسال-ءپال ولقى تۇسسە, وزەن سۋى مەن كول سۋى ەسەلەي تولتىراتىن, – دەيدى ەل اعاسى ەسەي بەكبەرگەنوۆ, – وعان كوكتەمگى قار سۋى مەن جاۋىندى قوسىڭىز. كۇمىس كولدەردىڭ ءنار الاتىنى وسى سۋ كوزدەرى ەدى. كەيىن كۋرورتتى ايماققا قۇرىلىستىڭ كوپتەپ سالىنۋى سالدارىنان بۇلاق كوزدەرى جابىلىپ قالدى. كەزىندە نازار اۋدارعان ەشكىم بولمادى. ناتيجەسىندە, بۋراباي باۋرايىنداعى بارلىق كولدەردىڭ تارتىلىپ قالۋ قاۋپى تۋىپ وتىر. ال بۇل دەگەنىڭىز تابيعاتتىڭ تاماشا بايلىعى ەمەس پە؟ قازىر وسى كۇردەلى ماسەلەنى قولعا الىپ, وڭتايلى شارا قولدانباساق, وڭباي وپىق جەيتىنىمىز ايدان انىق.
وسى ارادا تاعى ءبىر سالىستىرمالى دەرەكتەردى كەلتىرە كەتەلىك. 1986 جىلعى زەرتتەۋ بارىسىندا سۋ دەڭگەيىنىڭ ءبىرشاما تومەندەۋى بايقالعان. وسى جىلدارى اۋليەكولدە 31 ملن, شورتاندى كولىندە 225 ملن تەكشە مەتر سۋ قالىپتى. ءدال سول جىلدارى كولدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتپەي تۇرعان اسا اۋىر جاعداي الدىمەن ايناكولگە, سوسىن شورتاندى كولىنە تۇسكەن. شورتاندى كولى ششۋچە قالاسىندا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىنىڭ سۋ الاتىن كوزىنە اينالعان. بۇل دا ءبىر بەرەكەسىزدىكتىڭ باستاۋ العان تۇسى. ايتپەسە, تابيعات جاناشىرى, ەكولوگيا جانە مينەرولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ينجەنەر-گيدروگەولوگ ايتقاجى قازبەكوۆتىڭ ەڭبەگىندە ششۋچە قالاسىنىڭ ماڭىندا جەراستى سۋ كوزدەرى بارلانعاندىعىن, ونىڭ مول قورى بار ەكەندىگى بەلگىلى بولعاندىعى ايتىلادى. ايتسە دە كەسىرى كوپ كەڭەس زامانىندا سول جەراستى سۋ قورلارى ءتيىمدى پايدالانىلماي, قولسوزىم جەردەگى كۇمىس كولدىڭ سۋىنا جارماسقان دا. بالكىم سۋ قۇبىرىن تارتۋ ارزان بولعان شىعار. جەردى بۇرعىلاعاننان قولسوزىم جەردەگى كولدەن تارتۋدى وڭاي دەپ ەسەپتەگەن بولار. وسىنداي بەرەكەسىزدىكتىڭ سالدارىنان جيىرما جىلدان استام كول سۋى ششۋچە قالاسىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە جۇمسالدى. ال قالاعا ورتا ەسەپپەن جىلىنا 1,2-1,3 ملن سۋ تارتىلعان. مىنە, وسىنداي جانى اشىماستىقتىڭ سالدارىنان كول باستاپقى جاعالاۋىنان 700-800 مەتردەي شەگىنىپ كەتكەن. ايناكولگە جاقىن ورنالاسقان بۋراباي كەنتى, قۇس فەرماسى دا يەن تەگىن جاتقان كول سۋىن پايدالانعان. بۇل دا جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق بولدى.
كول سۋى ارنالارىنىڭ باستاپقى قالپىنان اجىراپ, جاعالاۋدان جىلدام الىستاۋى اعىندى سۋ جينالاتىن القاپتان اجىراپ قالۋىنان بولدى. عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جىلدار بويى تولىقسىپ جاتقان كولدىڭ ءوزىنىڭ تابيعي سۋ قورىن جيناپ قۇياتىن اۋماعى بولماق. ايناكولدىڭ اينالاسىنان كوكتەم شىعىپ قىزىل سۋ جۇرگەن كەزدە ارناسىنان اسىرا ەسەلەي تولتىرار سۋ مولشەرى 1956 جىلعى دەڭگەيگە جەتە الماي وتىر. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كولدىڭ ءوزىن ءوزى تازالايتىن تابيعي سۋ قورى سارقىلعان. ادەتتەگى سۋ جينالاتىن اۋماقتار ەگىستىك ەگەمىز دەگەن ءجونسىز سەبەپپەن اياۋسىز جىرتىلعان كەزدە تابيعي سۋ كوزدەرى, ب ۇلىقسىپ اققان بۇلاقتار بىتەلىپ, قار سۋىنىڭ جولى بولىپ تۇرعان ساي-سالا, وزەكشەلەر تەگىستەلگەن. بۇعان بۋراباي باۋرايىنداعى تاس جولداردى قوسىڭىز. سول جولداردىڭ استىنا سۋ وتەتىن قۇبىر سالۋ دا ەسكەرىلە بەرمەگەن. راس, بىرەن-ساران بار, بىراق, اعىن سۋدىڭ بارلىعى بوگەتسىز وتە المايدى. مىنە, وسىنداي سەبەپتەردىڭ سالدارىنان اۋليەكولدىڭ كولەمى 1956 جىلمەن سالىستىرعاندا, 3,5 ملن تەكشە مەترگە ازايىپ كەتكەن. جاڭبىر, قار سۋىمەن تولىقتىرىلماي, بۇلاق سۋىمەن ەسەلەنبەگەننەن كەيىن جارىقتىق اۋليەكولدىڭ جاعدايى قىل ۇستىندە تۇر دەسەك تە بولار. ەندىگى امال قايسى؟! بۋراباي باۋرايىنداعى كولدەردى ساقتاپ قالىپ, بولاشاقتىڭ يگىلىگىنە جاراتامىز دەسەك, ەڭ الدىمەن بۇلاق كوزىن اشۋ پارىز. جاۋىن مەن قار سۋى اعاتىن ساي-سالانى باستاپقى قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. ونسىز كەنەرەسى كەمىگەن كول تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرا بەرمەك. عالىمداردىڭ تۇجىرىمىنشا, بۋراباي باۋرايىنداعى كولدەردىڭ ءنار الۋى تابيعات اسەرىنەن. ەڭ الدىمەن جەراستى بۇلاق كوزدەرىنىڭ اسەرى مول بولۋى كەرەك. اۋليەكولدى 1956-1958 جىلى كەشەندى تەكسەرگەن عالىم گەولوگتاردىڭ پىكىرىنشە, سول كەزدىڭ وزىندە «كارى» كولدەردىڭ قاتارىنا جاتقىزىلعان ەكەن. كىم بىلگەن, قامقورلىق بولماعان سوڭ كول دە قارتايادى ەكەن. كول تابانىن 25 پايىزعا جۋىق لاي باسقان. اسىرەسە, وڭتۇستىك-شىعىس جاعالاۋلارى قاتتى لاستانىپ كەتكەن.ونىڭ ۇستىنە كۇتىم بولماعان سوڭ سۋ شوپتەرى دە كوپ وسە باستاعان. ناتيجەسىندە, سۋ بەتىنىڭ 64,8 پايىزىن سۋ وسىمدىكتەرى باسىپ كەتكەن. زامانىندا اۋليەكولدىڭ قوس قاپتالىنان قوسىلاتىن سۋ كوزدەرى بار ەدى. ونىڭ ءبىرى – يماناي بۇلاعى. ەكىنشىسى, شىعىس جاعىنان كەلىپ قوسىلاتىن سارىبۇلاق وزەنى. بۇل كۇندە ەكپىنى باسىلىپ, سۋ ازايعان سارىبۇلاق وزەنى زامانىندا اۋليەكول مەن قوتىركولدىڭ اراسىن قوسىپ جاتاتىن. اڭعارى تارىلعان سوڭ كولگە قۇيار تۇسى مۇلدەم جىڭىشكەرىپ, رابايسىز وسكەن قوعا باسقان. ءتىپتى سارىبۇلاقتى وزەن دەپ ايتۋعا كەلمەيتىندەي. قازىر جىلامسىراپ اعاتىن جىلعاعا اينالدى. بۇل ماسەلە بۇگىن عانا كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. سوناۋ 1956-1958 جىلدارى اۋليەكولدىڭ تابانىنداعى لاي بالشىقتى تازالاپ, كول جاعالاۋىن قامىس قوعادان تازارتىپ, كۇنى-ءتۇنى مولدىرەپ اعىپ جاتاتىن سارىبۇلاق پەن يمانايدىڭ اڭعارلارىنداعى بوگەسىندەردى الىپ تاستاپ, ارناسىن كەڭەيتۋ تۋرالى پىكىرلەر ايتىلعان. مىنە, سودان بەرى قانشاما ۋاقىت ءوتتى. قانشا حالىق كول سۋىنا شومىلىپ, بوي جازىپ, تاماشا تابيعاتتىڭ تارتۋىن پايدالانعانىمەن, ەرتەڭىن ويلاپ جاتقان جوق. زامانىندا ايتۋلى گيدروگەولوگ ايتقاجى قازبەكوۆ اعامىز جەراستى, جەرۇستى سۋلارىنىڭ قورلارىن زەرتتەۋ تۋرالى سان مارتە ماسەلە كوتەرگەن. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ەڭ الدىمەن كۇمىس كولدەردى كەشەندى زەرتتەۋ كەرەك ەدى. ونىڭ ۇستىنە سۋ ايدىندارى دەڭگەيىنىڭ وزگەرۋىن ۇدايى باقىلاپ وتىراتىن گيدرومەتريالدىق جەلى سالۋدى ۇسىنعان. بۇل ارەكەتتەن دە ەشتەڭە شىقپادى.
انە ءبىر جىلدارى بۋراباي باۋرايىنداعى كولدەردى كەمەلىنە كەلتىرۋ ءۇشىن سەرگەەۆ سۋ قويماسىنان سۋ تارتۋ كەرەك دەگەن دە پىكىر ايتىلعان. عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل تۇبىرىمەن قاتە پايىم. ويتكەنى, ول سۋ باسقا ەكوجۇيەدەن وزىندىك ميكروورگانيزمدەرمەن كەلەدى. دەمەك بۋراباي كولدەرىنە كەلەتىن ەكولوگيالىق زارداپ كوپ بولۋى مۇمكىن. ەڭ الدىمەن يحتيولوگتاردىڭ تۇبەگەيلى زەرتتەۋىنەن وتكىزگەن ءجون.
تاعى ءبىر ماسەلە, كۇمىس كولدەرگە قاجەتتى سۋ قورىن جيناۋ ءۇشىن قىسقى ماۋسىمدا كول ۇستىنە قار توقتاتۋ ماسەلەسىن قاراستىرسا دا ارتىق بولماس ەدى. بۇگىنگى كۇنى ءدال وسىنداي ماسەلەلەردى ەشكىم قولعا الىپ وتىرعان جوق. كۇننەن-كۇنگە تارتىلىپ بارا جاتقان, تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان كۇمىس كولدەردىڭ كەلەشەگىن ويلايتىن كىم بار ەكەن؟!
