ءبىلىم مازمۇنىنىڭ جاڭارۋى, جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ينتەگراتسيالىق ساباقتاسۋى, پەداگوگيكالىق تەوريانىڭ قارقىندى ءوسۋى, ءبىلىم ءۇردىسىنىڭ الەم كەڭىستىگىنە باعىتتالۋى سالاداعى وزگەرىستەردىڭ نەگىزى بولماق. ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنە ەنگەن جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى – زامان تالابىنا ساي كەلەشەك ۇرپاقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىن تىڭ باعدارلاما. وقىتۋدىڭ پاراديگماسى وزگەردى. ءبىلىم بەرۋدىڭ مازمۇنى جاڭارىپ, جاڭاشا كوزقاراس پايدا بولدى.
مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ – بۇل جالپى مادەني, ۇلتتىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە بالالاردىڭ ۇيلەسىمدى دامۋى, بالانى جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ باستاۋىش ساتىسىنا دايىنداۋ, قوعامدىق ومىرگە بەلسەندى قاتىسۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساۋ, ولاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا قۇرىلاتىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى. بالاباقشا – بالالاردى قوعامدا ءومىر سۇرۋگە ۇيرەتەتىن العاشقى الەۋمەتتىك ينستيتۋت. ءدال وسى جەردە بالانىڭ قورشاعان ادامدارمەن دەربەس بايلانىسى جۇزەگە اسادى, ول قارىم-قاتىناس جاساۋدى جانە ءوزارا ارەكەتتەسۋدى ۇيرەنەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا عىلىمي زەرتتەۋلەر سالاسىندا, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە بولىپ جاتقان وزگەرىستەر مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ الدىندا بالا تۇلعاسىن جان-جاقتى دامىتۋ, بالانى جوعارى ساپالى دەڭگەيدە تاربيەلەۋ مىندەتتەرىن قويادى. بۇل مىندەتتەردى شەشۋ جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنى ارقىلى جۇزەگە اسپاق. ءبىلىم مازمۇنىن جاڭارتۋ – ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ قۇرىلىمى مەن مازمۇنىن, وقىتۋ مەن تاربيەلەۋدىڭ ادىستەرى مەن تاسىلدەرىن قايتا قاراستىرۋ. سوندىقتان مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ءۇردىسىنىڭ مازمۇنى جاڭا ادىستەر مەن پەداگوگيكالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋمەن ەرەكشەلەنەدى.
بالاباقشادا پەداگوگيكالىق پروتسەستى ۇيىمداستىرۋدا ۇلتتىق قۇندىلىقتار جانە بالانىڭ تۇلعالىق قۇزىرەتتىلىگىن دامىتۋ ماسەلەسى نەگىزگە الىنادى. «دەنساۋلىق», «كوممۋنيكاتسيا», «تانىم», «شىعارماشىلىق», «الەۋمەت» اتتى ءبىلىم بەرۋ باعىتتارىندا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن ۇلتتىق تاربيە ۇلگىلەرى كىرىكتىرىلىپ, زاماناۋي تالاپتارعا ساي پايدالانىلادى. زاماناۋي تەنولوگيالار مەن ادىستەردى پايدالانۋ بالالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتادى. مىسالى, «شىعارماشىلىق» ءبىلىم بەرۋ باعىتى بويىنشا بالالاردىڭ شىعارماشىلىق ارەكەتىن ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا بەلسەندى ادىستەردى قولدانۋعا بولادى. اتاپ ايتساق, ميعا شaبۋىل, ديaلoگ, تoپتىق شىعارماشىلىق جۇمىس, پaزل, cينكۆeين جانە ت.ب.
مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ پەداگوگيكالىق ۇردىسىندە ءجيى قولدانىلاتىن ادىستەردىڭ ءبىرى – ويىن. ويىن – مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالا قىزمەتىنىڭ جەتەكشى ءتۇرى, ءتيىمدى ءادىسى جانە بالالاردىڭ سويلەۋ بەلسەندىلىگىن ىنتالاندىراتىن وقىتۋ مەن تاربيەلەۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. ءتىلدى دامىتۋ وتباسىندا, بالاباقشادا جانە مەكتەپتە ءارتۇرلى پاندەردىڭ ينتەگراتسيالىق بايلانىسى نەگىزىندە جۇزەگە اسادى. سويلەۋ ءتىلى مەن سوزدىك قورى مولايا باستاعان سايىن بالا اينالاداعى ادامدارمەن, قۇرداستارىمەن بەلسەندى تۇردە سوزدىك قاتىناس جاسايدى. بالانىڭ ءتىلىن دامىتۋدا ويىننىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بالانىڭ قورشاعان ورتانى تانۋى, ەڭبەككە قاتىناسى, پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى ويىن ۇستىندە قالىپتاسادى. ديداكتيكالىق ويىندار ارقىلى بالالار قورشاعان ورتاداعى زاتتارمەن تانىسىپ, قاسيەتى مەن ساپاسىن اجىراتۋعا, ءارتۇرلى قۇبىلىستاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن بىلۋگە تالپىنىس جاسايدى, وزىنە قاجەتتى كوپتەگەن مالىمەت جينايدى جانە ولاردىڭ سوزدىك قورى كەڭەيەدى. ل.ۆىگوتسكيدىڭ ايتۋىنشا, ويىن – ادامنىڭ ءومىر تانىمىنىڭ العاشقى قادامى.
بالاباقشادا لەگو-كونسترۋكتور مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر جۇمىسىندا جاڭا باعىت بولىپ تابىلادى. بۇل – تەك قانا قۇراستىرۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالاردىڭ تەحنيكالىق داعدىلارىن, ۇجىمدا جۇمىس ىستەي الۋ ىسكەرلىگىن دامىتۋ قۇرالى. قۇراستىرۋ كەزىندە ۇساق موتوريكاسىمەن بىرگە بالانىڭ ويلاۋ قابىلەتى داميدى. لەگو ارقىلى وقىتۋ ويىن تۇرىندە جۇزەگە اسادى. قۇراستىرمالار جەڭىل بولعاندىقتان ولاردى كەز كەلگەن كەڭىستىكتە پايدالانۋعا بولادى. ماسەلەن, ۇستەل ۇستىندە, كىلەمشەنىڭ ۇستىندە. بالا ءوزىن ەركىن سەزىنە وتىرىپ, قۇراستىرمالارىن جالعىز نەمەسە توپپەن دە, جۇپپەن دە قۇراي الادى. كونسترۋكتورلار بالانىڭ ۇيلەسىمدى جانە جان-جاقتى دامۋىنا كومەكتەسەدى. كونسترۋكتىلەۋ مەن روبوتوتەحنيكا – جاڭا زاماناۋي باعىت. بۇل ارەكەتتىڭ ءتۇرى بالانىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتتەرىن دامىتادى. كونسترۋكتوردىڭ كومەگىمەن بالالار قيالىن ىسكە اسىرا الادى, ءوزىنىڭ قايتالانباس الەمىن قۇرادى, كۇردەلى فيزيكالىق جانە گەومەتريالىق زاڭداردى مەڭگەرەدى, موتوريكانى, قيمىلداردى ۇيلەستىرۋدى, كوز ولشەگىشتەردى دامىتا الادى.
سونىمەن قاتار زاماناۋي ادىستەردىڭ ءبىرى – aرت-تەراپيا ءادىسى. ارت-تەراپيا جاتتىعۋلارى بالاعا ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ارت-تەراپيا بەينەلەۋ, مۇسىندەۋ, مۋزىكا ونەرىنىڭ ەلەمەنتتەرىن قولدانۋ ارقىلى ۇيىمداستىرىلادى.
بالانىڭ قورشاعان ورتاداعى شىنايىلىقتى سۋرەتتەۋى, مۇسىندەۋى, قۇراستىرۋى بەينەلەۋ ونەرى ارقىلى جۇزەگە اسادى. بالانىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتىن دامىتۋ قۇرالى رەتىندە سۋرەت سالۋدى قاراستىرىپ كورەيىك. سۋرەتتەردىڭ تاقىرىبى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. بالالار وزدەرى قىزىققان سۋرەتتەردى سالادى. پەداگوگيكالىق پروتسەستە بالالاردى سۋرەت سالۋعا ۇيرەتۋدىڭ ءارتۇرلى ادىستەرى قالىپتاسقان. ولار بىلاي توپتاستىرىلادى: قۇممەن سۋرەت سالۋ, باستىرما, ءبىر باستىرما, نۇكتە ارقىلى سۋرەت سالۋ, ءارتۇرلى زاتتاردى پايدالانۋ ارقىلى دالاپپەن سۋرەت سالۋ, سيا تامشىسىمەن سۋرەت سالۋ, جىپپەن سۋرەت سالۋ جانە ت.ب. مىسالى, سابيلەر توبىندا بالالار الاقانمەن, باستىرمامەن, ساۋساقپەن سۋرەت سالۋدى ۇيرەنسە, ەرەسەك توپتاردا قاعازدى ەكىگە بۇكتەۋ ارقىلى, تۇتىكشەمەن ۇرلەۋ, شاشىراتۋ ادىسىمەن, دالاپپەن سالۋدى جانە ءجىپتى, جاپىراقتاردى قولدانىپ سۋرەت سالۋدى ۇيرەنەدى.
قىزىقتى ادىستەردىڭ ءبىرى – قۇممەن سۋرەت سالۋ. بۇل – بۇگىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ يننوۆاتسيالىق ادىستەرىنىڭ ءبىرى. قۇمدى الاقانىمەن ۇستاعان كەزدە بالا بەلگىلى ءبىر شەكسىزدىكتى سەزىنەدى. ر.پارانيۋشكيننىڭ ايتۋىنشا, قۇم ادام بويىنداعى جاعىمسىز ەنەرگيانى تازارتادى, ادامعا ءپوزيتيۆتى پسيحولوگيالىق احۋال سىيلايدى.
سىن تۇرعىسىنان ويلاۋ تەحنولوگياسى قىزىعۋشىلىقتى وياتۋ, ماعىنانى تانۋ, وي-تولعانىس كەزەڭدەرiنەن تۇزiلەدi. وسى تەحنولوگيانى تاربيەشىلەر ءار ساباقتىڭ ەرەكشەلiگiنە قاراي قولدانۋىنا بولادى: بەس جولدى ولەڭ, ۆەنن دياگرامماسى, ەركiن جازۋ, ميعا شابۋىل جانە ت.ب. مونتەسسوري ادىستەمەسى بالاباقشانىڭ پەداگوگيكالىق پروتسەسىنىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدى.
قورىتا ايتقاندا, مەكتەپكە دەيىنگى كەزەڭدە ءبىلىم بەرۋدىڭ مازمۇنىن جاڭارتۋ – بۇل ەڭ الدىمەن «قۇزىرەتتى تۇلعا» ۇعىمىنىڭ باستى ماعىناسىن اشۋ, ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىستەرىن دۇرىس تالداۋ, ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانا ءبىلۋ.
ءدىلدايىم قالىقۇلوۆا,
«قارلىعاش» بالاباقشاسىنىڭ جوعارى ساناتتى تاربيەشىسى
تۇركىستان وبلىسى,
تۇلكىباس اۋدانى,
ساستوبە اۋىلى
