الەم • 05 قىركۇيەك، 2021

سۋ داعدارىسىنان ۇنەمدەۋ عانا قۇتقارادى

554 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا ارناعان بيىل­عى جولداۋىندا سۋ تاپ­شىلىعىنا دا توق­تالعانى بەلگىلى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل ماسەلەگە ەكپىن بەرۋى بەكەر ەمەس. قازىرگى تاڭدا تۇششى سۋ بۇكىل الەمدى الاڭ­داتاتىن تۇيتكىلگە اينالىپ وتىر.

ءبىر قاراعاندا سۋ اعىل-تەگىل تەگىن جاتقان دۇنيەدەي كورىنەتىنى راس. سوندىقتان شىعار، سانا­مىز­دا ارزان زاتتى «سۋداي تەگىن» ەكەن دەپ سيپاتتاپ جاتامىز. بىراق كەيىنگى ۋاقىتتا بۇل تۇسى­نىكتەن ارىلاتىن كەز كەلدى. ويتكەنى كەلەشەكتە اۋقىمى كەڭ جانجالدار سۋ جەتىسپەگەننەن باستالۋى مۇمكىن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ مۇنى جەتە تۇسىنەتىنى انىق.

«بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى الداعى ون جىلدىڭ ىشىندە جا­ھان­­دىق دەڭگەيدە سۋ رەسۋرسى­نىڭ تاپشىلىعى بولادى دەپ بول­جام جاسادى. 2030 جىلعا قا­راي سۋ تاپشىلىعىنىڭ كولەمى 40 پا­يىزعا جەتۋى مۇمكىن. سون­دىق­تان ءبىز جاڭا تەحنولوگيالار مەن تسيفر­لاندىرۋ ارقىلى سۋدى ۇنەم­دەۋگە كوشۋىمىز كەرەك. سۋ تاپ­شى­لىعىن جويۋدىڭ باسقا جولى جوق. بۇل – اسا ماڭىزدى مىندەت»، دەگەن ەدى پرەزيدەنت ءوز سوزىندە.

بۇۇ-نىڭ بولجامىنا سەنسەك، 2050 جىلعا قاراي سۋ تاپ­شى­لىعى كۇشەيىپ، سودان كەيبىر ايماقتاعى ەلدەر ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنىڭ 6 پايىزىن جو­عالتۋى مۇمكىن. سونداي-اق بولجام بويىنشا 2030 جىلعا تامان الەم حالقىنىڭ 40 پايىزى سۋ تاپشىلىعىن قاتتى سەزىنۋى ىقتيمال. سونىڭ سالدارىنان 700 ميلليونعا جۋىق تۇرعىن بوسىپ كەتۋى مۇمكىن.

بۇل ءوز كەزەگىندە «دومينو ەففەك­تىسىن» بەرەدى. ياعني سۋ تاپ­شى­لىعىنان ءوندىرىس كولەمى ازايا­دى. ودان كەيىن حالىقتىڭ ءال-اۋ­قاتى تومەندەيدى. سوسىن تۇرعىن­داردىڭ جاپپاي كوشۋى باستالادى. اقىرىندا ولار سۋ جەتكىلىكتى وڭىرگە اعىلىپ، ول جاقتا دا سۋ تاپشىلىعى تۋىندايدى.

عالىمدار سوندىقتان وسى باستان دابىل قاعىپ جاتىر. جەر جاھان قازىردىڭ وزىندە سۋ تاپ­شىلىعىن قاتتى سەزىنىپ وتىر. ماسەلەن، 2017 جىلى شارتاراپتا «تىرشىلىك ءنارى» جەتپەگەندىكتەن گۋمانيتارلىق داعدارىس بولىپ، افريكا مەن تاياۋ شىعىستاعى 20 ميلليونعا جۋىق ادام اش قالدى.

2018 جىلى وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنداعى قۋاڭشىلىق كەزىندە كەيپتاۋندا سۋ مۇلدەم تاۋسىلۋعا شاق قالدى. بۇرىن-سوڭدى مۇندايدى كورمەگەن شا­ھار بيلىگى ونى پايدالانۋعا جاپ­پاي شەكتەۋ قويدى. قۇداي ساق­تاپ دەر كەزىندە جاڭبىر جا­ۋىپ، افريكالىقتاردى ءبىر اپاتتان امان الىپ قالعان-دى. ايتسە دە، سول جىلعى قۋاڭشىلىق سالدارىنان وڭىرگە 400 ميلليون دوللار شىعىن كەلدى.

اقش-تاعى ەڭ ۇلكەن سۋ قوي­ماسى ءميدتىڭ ارناسى تارتىلىپ بارادى. قازىرگى تاڭدا ونداعى سۋدىڭ كولەمى 36 پايىزعا دەيىن ازايعان. بۇعان دەيىن ميدتە مۇن­داي ماسەلە بولعان ەمەس. سۋ قوي­ماسى كولورادو وزەنىنىڭ بو­يىندا، اريزونا مەن نەۆادا شتات­تارىنىڭ تۇيىسكەن جەرىندە ورنالاسقان.

عالىمدار تاعى ءبىر ىستىق ءارى قۇرعاق جاز كەزىكسە، ءميدتىڭ سۋى تولارساقتان عانا كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. قازىرگى تاڭدا سۋ قويماسىنىڭ ماڭىزى زور. ول اريزونا، كاليفورنيا جانە نەۆادا شتاتتارىن سۋمەن عانا قامتاماسىز ەتىپ قويماي، سونىمەن قاتار اتالعان شتاتتار­عا قاجەتتى ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەدى.

اقش-تىڭ قۇرعاقشىلىقتى باقىلاۋ ورتالىعىنىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە سايكەس ەلدىڭ باتىس جاعالاۋىنىڭ 75 پايىزى قاتتى قۇرعاقشىلىققا تاپ كەلدى. ايتسە دە، ايماقتا ونداعان جىل بويى قۇرعاقشىلىق باسەڭدەگەن ەمەس. كليمات داعدارىسى قۋاڭ­شى­لىقتىڭ اسەرىن كۇشەيتتى. ويت­كەنى تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋى ونسىز دا سيرەك جاۋاتىن قاردى توقتاتىپ، ىلعالدى جويىپ جى­بەرگەن. اقش ىشكى ىستەر مي­­نيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىن­شا، قۇرعاقشىلىق سالدارىنان كولورادو وزەنى جۇيەسىنىڭ قۋاتى ەكى ەسە ازايعان. بۇل – ۇل­كەن قاۋىپ. ويتكەنى ءار 10 امەري­كا­لىق­تىڭ بىرەۋى كولورادو وزە­نى­­نىڭ سۋىنا تاۋەلدى.

برازيليا دا سۋ تاپشىلىعىن سەزىنىپ وتىر. ماسەلەن، سان-پاۋلۋ شتاتىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن «كانتارەيرا جۇيەسى» تارتىلا باستاعان. سونىڭ سالدارىنان بىرنەشە بوگەن جۇيەسىنىڭ كۇشى نەبارى 40 پايىزى عانا جەت­كەن. سول سەكىلدى 2015 جىلعى قۋاڭ­شىلىق كەزىندە General Motors كومپانياسىنىڭ سۋعا جۇم­سالاتىن شىعىنى 2،1 ميلليون، ەلەكتر ەنەرگياسىنا تولەيتىن قارجىسى 5،9 ميلليون دوللارعا كوبەيدى.

سونىمەن قاتار يران، يراك، ليۆان سەكىلدى ەلدەردەگى قوي­ما­لارداعى سۋ دەڭگەيى وتە تومەن. قىتاي 2015 جىلى قاعاز شى­عا­راتىن كاسىپورىنداردىڭ سۋ تۇتى­نۋىن 10 پايىزعا ازايتۋعا مىن­دەتتەگەن. كوپ ۇزاماي قاعاز­دىڭ باعاسى كوتەرىلىپ شىعا كەلدى.

ۇندىستانداعى احۋال مۇلدەم قيىن. ەلدە جۇرگىزىلگەن ەسەپتەۋلەرگە سۇيەنسەك، قازىرگى تاڭدا 21 نە­گىزگى قالا ماڭىنداعى جەراستى سۋى تاۋسىلۋعا جاقىن. دەمەك، 100 ميلليون ادام «تىرشىلىك نارىنە» مۇقتاج بولۋى مۇمكىن. سونداي-اق ۇندىستانداعى اۋدانداردىڭ تورتتەن ءۇشى، ياعني 638 ميلليون تۇرعىن سۋ تاپشىلىعىنان ءتۇرلى قيىندىقتارعا تاپ كەلمەك.

«سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» ەكەنىن جاقسى تۇسىنگەن كوپتەگەن كومپانيا قازىردىڭ وزىندە «تىرشى­لىك ءنارىن» ءتيىمدى پايدالانۋعا كىرىستى. باسسەيندەردىڭ كولەمى ءار قيلى، ءار اۋماقتا ورنالاسقانى بەلگىلى. كوپتەگەن بيزنەس وكىلى وزەندەردىڭ وسى ارتىقشىلىعىن يگىلىگىنە جاراتپاق. ماسەلەن، Apple كومپانياسى ءوزىنىڭ زاۋىت­تارىن سۋى مول وزەندەردىڭ ماڭا­يى­نا شوعىرلاندىرا باستادى.

ءبىر قىزىعى، جەر شارىنىڭ باسىم بولىگىن (71 پايىزعا جۋىق) سۋ الىپ جاتىر. دەگەنمەن سۋ مۇنشالىقتى كوپ ەكەنىنە قا­را­ماستان، تۇتىنۋعا كەلمەيدى. ويتكەنى ونىڭ 97 پايىزى تۇزدى. قالعان ءۇش پايىز عانا تۇششى. ونىڭ وزىندە، تۇششى سۋ قورىنىڭ باسىم بولىگى انتاركتيدا، ارك­تيكا سەكىلدى ماڭگى قار قۇر­سان­عان ايماقتار مەن قۇزار شىڭ­دارداعى مۇزدىقتارعا تيەسى­لى. كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە كەرەك اۋىز سۋ، ەكوجۇيەگە كەتەتىن وزەن سۋى 1 پايىزعا دا جەتپەيدى.

جىل سايىن ادامزات پايدالاناتىن تۇششى سۋدىڭ كولەمى 4،3 تريلليون شارشى مەتردى قۇرايدى ەكەن. مۇنىڭ 70 پا­يىزى اۋىل شارۋاشىلىعىنا، 19 پايىزى ونەركاسىپكە، ال قالعان 11 پايىزى كۇندەلىكتى تۇرمىس­قا جۇمسالادى. البەتتە، بۇل – الەمدەگى ورتاشا كورسەتكىش. ايت­پەسە، ءار مەملەكەتتىڭ سۋدى تۇتىنۋ مولشەرى ارقالاي ەكەنى تۇسى­نىكتى. مىسالى، اقش-تا سۋ تۇتى­نۋدىڭ 37 پايىزى وندىرىسكە، 40 پا­يىزى اۋىل شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى. ءۇندىستاندا اۋىل شارۋا­شىلىعىنا كەتەتىن سۋ مولشەرى 90 پايىزدان اسادى. قىتايدا بۇل سالاعا 65 پايىزعا جۋىعى كەتسە، 22 پايىزى وندىرىسكە جۇمسالادى.

جالپى، ازيا ء«ۇشىنشى پوليۋس» سانالادى. ويتكەنى قۇر­لىق تۇششى سۋ قورى جونىنەن ارك­تيكا مەن انتاركتيدادان كەيىن ءۇشىنشى ورىندا تۇر. ياعني مۇزدىقتار وتە كوپ. وعان قوسا، الەم حالقىنىڭ باسىم بولىگى وسىندا مەكەندەگەنىن ەسكەرسەك، ولاردىڭ ءبارى تاۋلار باسىنداعى اق جابىنعا مۇقتاج.

وكىنىشكە قاراي، كليماتتىڭ وزگەرۋى سالدارىنان ازيانىڭ شىڭدارىنداعى مۇزدىقتار جىلدام ەرىپ بارادى. كەيىنگى ون جىلدا وزەندەرگە قۇيىلعان سۋ كولەمى 16 پايىزعا ازايعان. سونىڭ كەسى­رىنەن قۇرلىقتاعى نەگىزگى 14 وزەن مەن ونىڭ الابى كەلەشەكتە سۋسىراپ قالۋى مۇمكىن. سونىڭ ۇشەۋى، اتاپ ايتساق، بالقاش سۋ الابى، سىرداريا سۋ الابى مەن ءامۋداريا سۋ الابى ورتالىق ازيادا جاتىر.

سوندىقتان سۋ ماسەلەسى ور­تا­لىق ازيانى دا اينالىپ وت­پەيدى. ونىڭ ۇستىنە، ايماقتاعى ءىرى وزەندەردىڭ بارلىعى ترانس­شە­كارالىق. ونداعان جىلدان بەرى سول ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ پايدالانۋ جايى ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن كۇردەلى پروبلەمانىڭ بىرىنە اينالدى. اسىرەسە سىرداريا مەن ءامۋداريا وزەندەرىن بىرلەسە پايدالانۋ وتە وزەكتى. سىرداريا ءوز باستاۋىن قىرعىزستاننان، ءامۋداريا تاجىكستاننان الادى. سوندىقتان ورتالىق ازيا­داعى وزگە مەملەكەتتەر قىرعىز بەن تاجىك اعايىنداردىڭ «جومارت­تىعىنا» تاۋەلدى. دالىرەك ايت­قاندا، نەگىزگى سۋ اعىنىن رەتتەۋ تەتىگى سولاردىڭ قولىندا.

قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا شەكارانى كەسىپ وتەتىن ۇلكەندى-كىشىلى 25 وزەن بار. 2001 جىلى قوس تاراپتىڭ ۇكىمەتتەرى ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىم جاساسقان. بىراق ەرتىس پەن ىلەنىڭ تاعدىرى تولىققاندى شەشىلگەن جوق. ەكى وزەننىڭ تاعدىرى قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سەبەبى ەرتىس پەن ىلەنىڭ 70 پايىز سۋى قىتاي اۋماعىنان باستاۋ الادى. وعان قوسا، بەيجىڭ بيلىگى ءوز اۋماعىندا وزەن سۋىن قولدانۋ كولەمىن جىل سايىن ارتتىرىپ وتىر.

ەندى قايتپەك كەرەك؟ پرەزي­دەنت اتاپ وتكەندەي، جاڭا تەحنولوگيالار مەن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى سۋدى ۇنەمدەۋگە كوشۋى­مىز قاجەت. بۇدان باسقا جول جوق. قانشا قالاساق تا، تيان-شان مەن الاتاۋدىڭ باسىنا قار جىل­داعى­دان كوپ تۇسپەيدى. وزەن سۋى كەنەتتەن مولايىپ كەتپەيدى. ونىڭ ۇستىنە، وزەندەردىڭ اياعىندا جاتقاندىقتان قازاقستان ءۇشىن سۋ كورشىلەس ەلدەرگە قاراعاندا وتە وزەكتى. ەندەشە، سوزدەن ىسكە كوشەتىن ءسات كەلدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

وتكەن تاۋلىكتە 187 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:40

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار