بالا
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «اق كەمەسى» دە بالا كەيىپكەردىڭ ەرتەگىسىنەن باستالادى. سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «جۋسان يىسىندە» بالانىڭ اجەسى ءسوز بولسا, ال «اق كەمەدە» بالا كەيىپكەردىڭ اتاسى ايتىلادى. پوۆەستىڭ «ول ەكى ەرتەگى بىلەتىن. بىرەۋى – وزىنەن باسقا ءتىرى جانعا بەلگىسىز – ءسابي قيالىنان تۋعان. ەكىنشىسىن اتاسى ايتىپ بەرگەن. كەيىن ەكەۋى دە عايىپ بولدى» دەپ باستالۋى دا سودان.
«اق كەمەدەگى» بالا كەيىپكەردىڭ جالعىزدىعى ءبىزدى بەيجاي قالدىرمايدى. ونىڭ جالعىزدىعى سول تۇستاعى قوعامنىڭ, ادامنىڭ, ۇلتتىڭ جالعىزدىعى ەدى. جازۋشىنىڭ «وزىمەن بىرگە وينايتىن دوستارى جوق بالا وسىنداي تابيعاتتىڭ ورتاسىندا وزىمەن-ءوزى بولىپ جۇرە بەرەتىن» دەۋى وقىرمانىنا بالا كەيىپكەردىڭ وڭاشا قالعانىن, ونىڭ ەندىگى ءومىرى تۋرالى تولعانىستىڭ سول وڭاشالىققا بايلانىستى بولارىن بىردەن ەسكەرتەدى. ءسىز «اق كەمەدەگى» بالانىڭ دوستارى قايدا دەۋىڭىز مۇمكىن؟ شىنىندا, ونىڭ دوستارى قايدا؟ سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «جۋسان يىسىندەگى» اياننىڭ قاسىندا توپتاسىپ, ساۋسىلداپ جۇرەتىن اۋىل بالالارى مۇندا اتىمەن جوق. سالىستىرىپ قاراساڭىز, ەكى شىعارمانىڭ الەمى ەكى باسقا, ەكى قالامگەردىڭ جازۋى دا ءبىر-بىرىنەن بولەكشە, بىراق تامىرى ورتاق, ءۇنى ەگىز سياقتى سەزىلەدى. ەكەۋى دە بالانىڭ تابيعاتىن, مىنەز-قۇلقىن, ومىرگە كوزقاراسىن, جالعىزدىعىن, ءۇمىتىن سيپاتتايدى, سول ارقىلى قوعامعا بىردەڭە ايتقىسى كەلەدى, ەگەر تىڭدار قۇلاق بولسا.
ءسىز مىنا ءبىر سويلەمگە نازار سالىڭىزشى, جازۋشى ءبۇي دەيدى: «دۇنيەجۇزىندەگى ايەل اتاۋلىنىڭ ىشىندەگى ەڭ باقىتسىزى وسى بەكەي اپاي, ويتكەنى ول ءومىرى پۇشپاعى قاناماعان, بالاسى جوق. ءىشىپ العان سايىن ورازقۇل وسى ءبىر قاسىرەتىن بەتىنە باسىپ, تاياقتان ايىرمايدى». ءيا, تاعى دا بالا تۋرالى تەرەڭ پايىم مەن پاراساتتىڭ ۇشقىنى. وسى ءبىر سويلەم ادامعا بالانىڭ نە ءۇشىن كەرەك ەكەنىن, باقىتتىڭ ولشەمى نە ەكەنىن دالەلدەپ تۇر. ول ارينە, بالا, بالا, تاعى دا بالا. «تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تارعىل توبەتتە» دە ايتماتوۆ ادامزات بالاسى سوڭىنا ۇرپاق قالدىرۋ ءۇشىن كۇيكى تىرلىك كەشەتىنىن, سونى عانا ءومىر دەپ اتايتىنىن جازىپ ەدى. بۇل شىعارماسىندا دا سول ىزگى ويىنىڭ ساۋلەسىن شاشىپ وتىر.
«اق كەمەدەگى» بالانىڭ اكەسى دە, شەشەسى دە جوق. جار دەگەندە جالعىز جاناشىرى اتاسى – مومىن. «مەكتەپكە بارعاندا, قاجەتىڭە جارار» دەپ پورتفەل الىپ بەرگەندەگى بالانىڭ كوڭىل كۇيىن, شەكسىز قۋانىشىن سەزىنۋ ءۇشىن دە قايتادان بالالىق شاققا ورالۋ كەرەك شىعار. جالعىزدىققا ەتى ۇيرەنگەن ادامنىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى وزىمەن-ءوزى سويلەسىپ, مۇڭ شاعا بەرەدى. ءسوزىمدى بىرەۋ تىڭداسا, وعان جىلى جاۋاپ قايىرسا دەپ دامەلەنبەيدى. «اق كەمەدەگى» بالا دا انە سونداي. «بالا وزىمەن-ءوزى سويلەۋگە ابدەن ەتى ۇيرەنىپ العان. بۇل جولى وزىمەن-ءوزى سويلەسۋدى قويىپ, پورتفەلگە ءتىل قاتتى. «سەن ونىڭ ايتقانىنا سەنبە, مەنىڭ اتام سەيداحمەت ايتقانداي كىسى ەمەس. ول قۋلىق دەگەنىڭدى بىلمەيدى. سوسىن جۇرتتىڭ ءبارى ونى مازاقتايدى. ول ەكەۋىمىزدى مەكتەپكە اپارىپ جۇرەدى. سەن مەكتەپتىڭ قاي جەردە ەكەنىن بىلمەيسىڭ عوي؟ بۇل جەردەن ونشا الىس ەمەس. ءوزىم كورسەتەمىن. اناۋ قاراۋىل تاۋدىڭ باسىنا شىعىپ, دۇربىمەن كورەرمىز. سوسىن مەن ساعان اق شاڭقان كەمەمدى كورسەتەمىن. بىراق الدىمەن سارايعا كىرىپ شىعۋ كەرەك. مەن ءدۇربىمدى سوندا تىعىپ قويعانمىن. ونىڭ ۇستىنە بۇزاۋ باعامىز. سول كەزدە مەن تاۋدىڭ باسىنا شىعىپ, كەمەنى كورەمىن». بالانىڭ پورتفەلىمەن العاشقى تىلدەسۋى وسىلاي باستالادى. ادامعا ايتپاعان سىرىن پورتفەلگە ءۇيىپ توگەدى.
شىعارماداعى تاعى ءبىر كەيىپكەر – ورازقۇل. ءار ۇيدە قوناقتا بولىپ, قۇرىم ەتىك كيىپ, قىمىز بەن ەتكە, اراققا تويىپ جۇرەتىن ورازقۇلدىڭ دا ءوز مۇڭى, قايعىسى بار. ونىڭ دەرتى – بالاسىنىڭ بولماۋى. «ايەلىنىڭ نەمەرەسى بولىپ كەلەتىن مۇنداي قۋ جەتىمەكتى ول نە قىلسىن؟ تاعدىردىڭ مۇنى مازاق ەتكەنى از با؟ قاسارىسقان قۇداي ءوز قاناسىنان شىققان بالا بەرمەدى. باسقالارعا تورايداي شۇبىرتىپ بەرگەندە, بۇعان كەلگەندە قۇدايدىڭ كوزى نەگە جۇمۋلى؟ ورازقۇل كەمسەڭدەپ كوزىنە جاس الدى. ايانىش پەن اشۋ-ىزا ارالاس القىمىنا تىعىلدى. بۇل ومىردەن ءىز-دەرەكسىز كەتكەنىم بە دەگەن پۇشايمان وي زىعىردانىن قايناتتى. وسى اشۋدى ەندى بەدەۋ قاتىنى بەكەيدەن الادى. بار بالە سودان. قانشا جىل بولدى, ءالى سول ءبىر قىسىر جىلان...». كوز جاسى كول بولىپ جىلاپ وتىرعان ورازقۇل الدىنان الاقايلاپ شىققان بالاعا پورتفەلى ءۇشىن ءبىر اۋىز جىلى ءسوزىن قيمايدى. اشۋ, ىزا, قايناعان كەك ونى وسى كۇيگە ءتۇسىردى, ەڭ ماڭىزدىسى, ءوز كىندىگىنەن تاراعان بالانىڭ جوقتىعى.
بالانىڭ دۇربىمەن الىسقا, كۇنگەي الاتاۋعا, ىستىقكولگە, اق كەمەسىنە, مەكتەبىنە قاراۋى ونىڭ ءۇمىتتى جانارىنىڭ بولاشاققا كوز سالۋى دەپ تۇسىنگەن ءجون. ول كەنەت مەكتەپ قاقپاسىنان پورتفەلىن قۇشاقتاپ كىرىپ بارا جاتقان ءساتىن ەلەستەتتى. ق ۇلىپتاۋلى مەكتەپ ەسىگىن كورىپ «شىركىن, سول ەسىكتىڭ ار جاعىنداعى دۇنيە قانداي ەكەن؟!» دەگەن ىزگى ويى ونى وقىرمان ساناسىندا بارعان سايىن بيىكتەتەدى. تەڭىزدەن اق كەمەنى ىزدەپ, اكەسىنىڭ ديدارىن كورۋگە ىنتىق بالا «ارمىسىڭ, اق كەمە! بۇل كەلە جاتقان مەن عوي», – دەيدى كەمەگە. وقيعا وسى تۇستا بالا قيالىنداعى عاجايىپ «ميفتەرگە» اۋىسادى. «اسسالاۋماعالەيكۋم, پاپا! مەن سەنىڭ بالاڭمىن عوي! ساعان ءجۇزىپ كەلىپ تۇرمىن», – دەيدى. ار جاعىنان «قايداعى بالامسىڭ؟ ءوزىڭنىڭ باسىڭ ادام, باسقا دەنەڭ بالىق قوي» دەگەن ءۇن شىعادى. «سەن اۋەلى مەنى كەمەڭە مىنگىز, سودان كەيىن مەن سەنىڭ كادىمگى بالاڭ بولام» دەگەن بالا ءسوزى ماحابباتتىڭ, ىزگىلىكتىڭ اقتىق ءسوزىن ايتىپ تۇرعانداي بولادى. پوۆەستى وقىپ كەلە جاتىپ, جان ۇشىرا اق كەمەنى, ودان كەيىن اكەسىن ىزدەگەن بالانى ايايسىز. بالا ومىردەگى كورگەن-بىلگەنىن قيالىنداعى اكەسىنە تۇگەل بايانداپ بەرگىسى كەلەدى, ءتىپتى ورازقۇلدىڭ بەكەي اپايىنا قول جۇمسايتىنىن, قازىرگى اجەسىنىڭ ءوز اجەسى ەمەس, باسقا كەمپىر ەكەنىن دە ايتقىسى كەلەدى, ەگەر اكەسى كەزدەسەر بولسا.
ايتماتوۆ بالانىڭ اۋزىنا ءسوز سالىپ, سول كەزدەگى قوعامدىق, ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايدى دا جارتى الەمگە جاريا ەتكىسى كەلەدى. ء«بىز ويناپ جۇرگەندە وشاقتاعى وتتار دا لاۋلايدى. وت جانعان كەزدە بۇكىل جايىلىم جاپ-جارىق بولىپ كەتەدى دەيسىڭ بە, پاپا-اۋ, مۇلدە ولاي ەمەس, وشاقتىڭ اينالاسى جارىق بولعانى بولماسا, جان-جاعى قاراڭعىلانىپ كەتەدى» دەگەن سويلەم وسى ءسوزىمىزدى ايعاقتاپ تۇر. ياعني جانىپ تۇرعان وت – سوۆەت قوعامى, ال وشاق – قىرعىز ەلى. اقىلدى بالا كەيىپكەر اكەسىنە ءبارىن ايتقىسى كەلەدى. «سودان كەيىن تاۋدىڭ ار جاعىنان اي تۋىپ كەلەدى, ايدىڭ جارىعىمەن ويناعان بارىنەن قىزىق». ايدىڭ جارىعى – بالانىڭ ءۇمىتى, ۇلكەن ماعىناسىنا العاندا ۇلتتىڭ ءۇمىتى.
ايتماتوۆتىڭ شىعارماشىلىق الەمىندە بارلىعى قامتىلىپ جاتاتىنى شىندىق. قارتتىڭ, بالانىڭ دا بەينەسى ونىڭ قالامىنان ءساتتى جاسالىپ شىعادى. ول ءتىپتى ءار شىعارماسىن حالىقتىڭ جادىندا ساقتالعان ميفتەرمەن شەندەستىرىپ جىبەرەدى. ونىسى ەسكى مەن جاڭانىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ساقتاۋعا دەگەن ۇمتىلىسى شىعار. «اق كەمەنىڭ» سوڭىنا الا بۇعى انا تۋرالى ءسوز بولادى. ەشتەڭەگە جانى اشىمايتىنداردىڭ تيپتىك وكىلى ورازقۇلداردىڭ كيەلى بۇعىنىڭ تەرىسىن سىپىرىپ, سيراعىن كەسىپ, باسىن دوپشا دومالاتقانىن كورىپ ۇرەيلەنەدى. بالا اۋىرىپ قالادى. دىردۋعا ماساتتانعان باسقالار ونى ەلەمەيدى, كورمەسكە سالىنادى. بالا ءوز ويىمەن ءوزى ابىگەر بولىپ جاتادى. ايتماتوۆتىڭ «اق كەمەسى» وڭاشالىقتىڭ, ويلىلىقتىڭ تۋىندىسى دەپ ايتۋعا بولار. ونىڭ بالاعا ءۇمىت بەرىپ وتىراتىنى – تار زاماندا قالىپ بارا جاتقان ەلىنە دەگەن جۇرەك ءسوزى شىعار. كيەلى بۇعى انانى ولتىرگەندەردەن ۇشىنعان بالا دا كوپ نارسەنىڭ باسىن اشىپ بەرەدى. بالا ارقىلى ۇلتتىڭ ماسەلەسىن كوتەرۋ دە ايتماتوۆتىڭ ادەبيەت مايدانىنداعى ماڭگىلىك ەرلىكتەرىنىڭ ءبىرى بولماق.
ايان
سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ قالامى قازاق ادەبيەتىنە كەرەمەت تۋىندىلار سىيلادى. ءار جاقسى اڭگىمەسى ءبىر-ءبىر روماننىڭ جۇگىن ارقالاپ تۇرعانداي. «جابايى الماcى» قانداي, «مەنىڭ قارىنداسىم» شە؟
ءتىپتى «باسىندا ۇشقارانىڭ» دەگەنى ءوز-وزىنەن جاتتالادى دا قالادى. قازاقتىڭ تۇنىپ تۇرعان اۋىل ءومىرىن كورىپ وسكەن قالامگەردىڭ ەندىگى جەردە جامان جازۋعا قاقىسى دا جوق ەدى. بۇگىن ءبىزدىڭ ويىمىزعا ونىڭ «جۋسان ءيىسى» ءتۇسىپ وتىر. بۇل شىعارمانى باستان-اياق وقىپ شىققانشا, جۋسان ءيىسى اڭقىپ تۇرادى. قالامنىڭ قۋاتى دەرسىز. «جۋسان يىسىندەگى» ايان قازاق بولعانى ءۇشىن ەمەس, سايىن قالامىنداعى سۇيكىمدى دە اقىلدى كەيىپكەر بولعانى ءۇشىن ەستە ۇزاق ساقتالادى. ءتىپتى وعان «بيشارا بالا-اي» دەپ ءىشىڭىز جىلىپ, جاناشىرلىق بىلدىرەسىز. ء«بىر-ەكى رەت كەيبىر شاتاققۇمار بالالار ءتيىسىپ تە كورگەن وزىنە. ايان ۇندەمەستەن قاباعىن ءتۇيىپ, وندايلاردان سىرت اينالىپ كەتىپ ءجۇردى. ءوزىنىڭ جاۋاپ قايىرا الماعانىنا نالىعانداي بوپ: − مەنىڭ كوكەم دە جوق, اپام دا جوق, سوندىقتان توبەلەسسەم اجەم ۇرسادى عوي, – دەپ قويدى ول». ايان اقىلدى ما؟ ارينە. تىم قۇرىعاندا ول ءوزىنىڭ جالعىز ەكەنىن, بارىنە دارمەنسىز ەكەنىن جاقسى بىلەدى, سەزىنەدى.
شىعارمانىڭ كوتەرگەن تاقىرىبى – سوعىس جىلدارىنداعى اۋىل ءومىرى. قام كوڭىل جۇرتتىڭ كوڭىلى مەن كوزى سوعىسقا كەتكەن ازاماتتارىندا. ءتىپتى بۇل جاعداي ويىن بالاسى اياننىڭ, ونىڭ قاسىنداعى بالالاردىڭ دا جۇرەگىن تىلگىلەيدى. «بارلىق ارىپتەردى تەزىرەك نەگە ۇيرەتپەيدى ەكەن. شىركىن, اعاما حات جازار ەدىم, – دەپ كۇڭكىلدەيتىن. ارينە, مايدانداعى اكە-اعامىزعا حات جازۋ ءبارىمىزدىڭ دە كوكەيىمىزدەگى اسىل ارمان ەدى. سونىمىزدى سەزگەندەي يمانجانوۆ تا بىزگە تەزىرەك حات تانىتۋعا بار كۇشىن سالىپ باقتى. ءسويتىپ, باس-اياعى بىرەر ايدىڭ ىشىندە ارىپتەردى تەگىس جاتتاپ, ءبىرلى-جارىم سوزدەردى قۇراپ جازا الاتىنداي حالگە جەتتىك. ال ايان بولسا كادىمگىدەي: «اسا جاننان ارتىق كورەتىن اعا...» دەپ باستاپ, حات جازاتىن بولدى. ەندىگى ونىڭ قۋانىشىندا شەك جوق ەدى. كۇندە ساباقتان كەيىن ۇيىنە كەلىسىمەن ءتور الدىنا ەتبەتىنەن ءتۇسىپ, سيالى قارىنداشتى تىلىمەن جالاپ قويىپ, بەت-اۋزىن سيا-سيا قىلىپ اعاسىنا حاتتى ءۇستى-ۇستىنە جازاتىن دا جاتاتىن. كۇنىنە ەكى-ءۇش حاتتان جازادى. كەيدە اجەسىنىڭ ايتقانىن جازسا, كەيدە ءوز بەتىنشە جازا بەرەتىن. ءبىز, باسقا بالالار ءالى دە سويلەم قۇراستىرىپ جازا المايتىنبىز». مايدان قاسىرەتى ءار وتباسىنىڭ تاعدىرىن قاق ءبولىپ, ومىرلەرىن باسقا ارناعا بۇرعانى وسى سويلەمدەردەن انىق بىلىنەدى. اياننىڭ قاسىرەتى – بۇكىل ۇلتتىڭ قاسىرەتى ەمەس پە ەكەن دەگەندى ءجيى ويلايسىز.
سايىن مۇراتبەكوۆ نە جازسا دا بىلەتىنى تۋرالى جازعان جازۋشى. ونىڭ ءار شىعارماسىنداعى كەيىپكەرلەر دە شىنايى ومىردە بار ادامدار. جازۋشىنىڭ جارى ەستەلىگىندە: «اياننىڭ ەرتەگى ايتاتىندىعى سايىننىڭ وزىنە ازداپ كەلەدى. بىراق اياننىڭ ءپروتوتيپى بار. ول – اۋىلدا توبىعى تايعاندىقتان, اياعىن قيساڭداتىپ, ءسال ىشىنە باساتىن ۇزاقباي دەگەن بالا. سول بالانىڭ تاعدىرى شىعارماعا ارقاۋ بولعان. «ەندى ءبىر ۇلكەن دۇنيە جازسام, سوعان وتىرسام», دەۋشى ەدى. ۇلگەرمەدى…», دەيدى. اياننىڭ تاۋسىلمايتىن عاجاپ ەرتەگىسى بالالاردىڭ ويىنان شىعىپ, مىنا دۇنيەدە سوعىس دەگەن زۇلماتتىڭ بار ەكەنى, ولاردىڭ اكەلەرى, اعالارى سول سوعىس مايدانىندا قان كەشىپ جۇرگەنىن ەستەرىنەن ءبىر ءسات بولسا دا شىعارادى, ۇمىتادى. ول اياننىڭ ەرتەگىلەرىن كۇيكى ءومىردىڭ الدانىشى رەتىندە پوۆەسكە كىرىستىرەدى. سول كەزەڭدەگى ءار جەتىم بالانىڭ جۇرەگىنىڭ, ويىنىڭ ءبۇتىن ەمەستىگى دە وسى شىعارمانى وقىعاندا انىق سەزىلەدى. سوعىس ءورتىنىڭ ۇشقىنى شارپىعان اۋىل بالالارى دا ءوز ومىرلەرىن ەرتەگىدەن كورگىسى كەلىپ «ايان, تاعى ءبىر ەرتەگى ايتشى», دەپ جالبارىنادى. ء«اي, مەن سەندەرگە ءبىر قىزىق ايتايىن با؟ – دەدى ول ءسۇيىنشى سۇراعانداي قۋانىشتى ۇنمەن. − مەن بۇگىن تاڭ الدىندا تۇسىمدە اعامدى كوردىم. راس ايتام. تۇندە جاتاردا اعامنىڭ پالتوسىن باسىما جاستاپ, كوپكە دەيىن ءيىسىن يىسكەپ جاتقام. اعامنىڭ ءيىسى ءسىڭىپ قاپتى. ءبىر ءتۇرلى جۋساننىڭ ءيىسى سياقتى جاقسى ءيىس. مەن ءبۇيتىپ جاعاسىنا مۇرىنىمدى تىعىپ الدىم دا ۇزاق-ۇزاق يىسكەدىم... اجەم ىلعي: «اعاڭدى اناۋ جۋساندى توبەنىڭ ۇستىندە, مال قايىرام دەپ جۇرگەندە, ايدالادا تاپقانمىن» دەيتىن... مەنىڭ اعامدا جۋساننىڭ ءيىسى سودان قالعان... ءسويتىپ جاتىپ ۇيىقتاپ ەدىم, تۇسىمە كىردى... − مەن دە ىلعي كوكەمنىڭ پالتوسىن جامىلىپ جاتامىن. مەنىڭ كوكەمنىڭ پالتوسىنان دا جۋساننىڭ ءيىسى شىعىپ تۇرادى, − دەدى ءبىر بالا. سويتكەنشە بولعان جوق, تۇس-تۇستان جامىراي دۋىلداپ سوعىستا جۇرگەن اكەلەرىمىزدىڭ, اعالارىمىزدىڭ ۇيدە قالعان كيىمدەرىن ەسكە الىپ, ولاردان شىعاتىن ءيىستى ءسوز ەتىپ كەتتىك». سوعىستا جۇرگەن كوكەلەرىن ساعىنعان بالالاردىڭ ساعىنىشى تۋرالى قالام تەربەۋ سول تۇستاعى قالامگەرلەردىڭ ءبارىنىڭ ويىندا بولعان شىعار, بىراق سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ كەيىپكەرلەرىنىكى شىنايى, نانىمدى بەينەلەنەدى. حات جازۋ, ءتۇس كورۋ, «كوكەم كەلەدى» دەپ جولىن كۇتۋمەن قانشاما بالا سارعايدى دەسەڭىزشى. سوعىس سالعان جارا – ماڭگىلىك. ول جارانىڭ ۋى دا ادام جانىن تەسىپ وتپەسە دە, ءمۇجىپ بىتەتىن «قاسيەتىمەن» ەرەكشەلەنەدى. «ەرتەدە ءبىر جەتىم بالا بولىپتى...», دەپ ەرتەگىسىن باستايتىن كەيىپكەر حالىقتىق فولكلورىمىزداعى ەرتەگىلەردىڭ كەيىپكەرى ەمەس, مۇنداعى ءومىرىمىزدىڭ كورىنىسى ەكەنىن ەسكە الساق, ءىشىمىز ۋداي اشيدى. ايان بولىپ ۇزاق ەرتەگى ايتقىڭ دا, ونىڭ قاسىنداعىلار بولىپ ەرتەگى تىڭداعىڭ دا كەلمەيدى. حالقىمىز كەشكەن ءومىر, ۋاقىت اعىسى, بالالاردىڭ قۋانىشى مەن مۇڭى, ساعىنىشى ءبارى دە سول اياننىڭ تاۋسىلمايتىن ەرتەگىسىندە سياقتى بولىپ ەلەستەيدى.
پوۆەست سوڭىندا, كەيىپكەر ايانعا كوكەسىنىڭ سوعىستان ماڭگى ورالمايتىندىعى جايىندا قارالى حات كەلىپ, ايان بالالار ۇيىنە جىبەرىلەدى. ول ەل-جۇرتپەن قوشتاسىپ «مەن ءالى بارىڭە دە حات جازىپ تۇرامىن» دەپ انت ەتەدى. «مەنەن دە جۋساننىڭ ءيىسى شىعىپ تۇرادى, اعاما تارتقانمىن. مىنە, يىسكەپ كورىڭدەرشى», دەپ ءوز ومىراۋىنا تۇمسىعىن تىعاتىن اياننىڭ جۋسان ءيىستى حاتتار جازاتىنىنا سەنگىمىز كەلەدى. مۇمكىن, ەشتەڭە دە جازباس... بىراق شىعارما سوڭى ۇمىتپەن اياقتالادى. كەيىپكەر اياندى دا, وقىرماندى دا ءۇمىت جۇباتادى, الديلەيدى.
ءامىر مەن حاسان
«باتپىراۋىق قۋعان بالا» – اۋعانستاندا تۋىپ, اقش-تا ەرجەتكەن جازۋشى حالەد حوسسەينيدىڭ تۇڭعىش رەت اعىلشىن تىلىندە باسپادان شىعارعان رومانى. جەتىمدىكتىڭ قامىتىن ەرتە كيگەن كەيىپكەر ءامىردىڭ تۋما السىزدىگى بار, سونىمەن بىرگە ول ەشقاشان اكە مەيىرىمىنە بولەنبەگەن مۇڭلى جۇرەك يەسى. ال تاعى ءبىر كەيىپكەر حاسان اقكوڭىل, ءوز ىسىنە ادال, باسىنا تونگەن قاۋىپتەن ءوزىن دە, جاقىندارىن دا قۇتقارا الاتىن اقىلدىڭ يەسى. جاستايىنان بىرگە وسكەن ەكەۋىن ءبىر رەتكى كەزدەيسوق وقيعا ەكى جاققا ايىرىپ جىبەرەدى. اتالعان روماندا كەيىپكەرلەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس پەن قوسا اۋعان تاريحىنداعى كەيبىر ءىرى وقيعالار دا نانىمدى سۋرەتتەلەدى. بالا ءامىردىڭ وتباسى مەن ءوزى اقش-قا قاشۋى, كەيىپكەردىڭ
بالا دوسى حاساننىڭ كوز جازىپ قالۋى, اۋعان حالقىنىڭ باسى اۋعان جاققا باس ساۋعالاۋى, تاليبانداردىڭ ەل بيلىگىن قولىنا الۋعا دەگەن ۇمتىلىسى تۋرالى كورىنىستەر وسى روماننىڭ وزەگىندە شىنايى بەينەلەنەدى. ءبارى ءۇشىن بوداۋ بەرگەن ءامىردىڭ وتكەن كۇنىن ەسىنە الۋى, بالالىقتاعى كورگەن قاسىرەتى مەن جاپاسى ونى ءومىر بويى مازالايدى, كەيدە ءۇمىتى بولىپ العا جەتەلەيدى, كەيدە مۇز بولىپ جۇرەگىن, جانىن قاريدى.
اۋعانستان جاعدايىن كوركەم شىعارما ارقىلى الەم وقىرمانىنا تانىستىرعان حالەد حوسسەينيدىڭ بۇل رومانى اۋعانستان حالقىنىڭ ارمانى مەن ءۇمىتىن, كىناسىز ءسابي جۇرەكتەردىڭ ءدۇرسىلىن تۇسىنۋگە, سەزىنۋگە كومەكتەسە الادى. دەمەك, ءبىز شىعارمانىڭ ايتار ويىنا نەگىزدەلىپ, بۇل روماندى اۋعان توپىراعىنداعى سوعىستىڭ شىندىعى دەۋگە حاقىلىمىز. روماننىڭ ىشكى ويى دا وسىنى مەڭزەيدى. 1975 جىلى قىس مەزگىلىندە باتپىراۋىق جارىسى كەيىپكەر ءامىردىڭ ءۇيىنىڭ ماڭىندا وتەدى. وسى جارىسقا بىرنەشە كۇن قالعاندا ءامىردىڭ اكەسى ونىڭ جۇلدەلى بولاتىنىن ايتىپ, وعان سەنىم بىلدىرەدى. انە, سول ساتتە ءامىردىڭ سان جىلدار بويى وشكەن سەنىمى قايتا مازداعانداي بولادى. سەبەبى ول اكەسىنىڭ وزىنە شىنايىلىقپەن سەنىم بىلدىرگەنىن سەزدى. شىنىندا, جارىس سوڭىندا ءامىردىڭ باتپىراۋىعى جەڭىسكە جەتەدى. اكە مەيىرىنە شولدەگەن ءامىر اكەسىنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ ءۇشىن كوپتەگەن ۇمتىلىستار جاسايدى. اكە-بالا قارىم-قاتىناسى تۋرالى ويلانۋ دا وسى شىعارمانىڭ جۇگى. روماننىڭ شارىقتاۋ شەگى ءامىردىڭ ەسەيىپ, اتا-مەكەنىنە ورالعان سوڭ, كابۋلدا بولىپ جاتقان لاڭنىڭ ۇستىنەن ءتۇسىپ, تاليبان وكىلى اسسەپكە قارسى كۇرەسۋى. شىعارما سوڭىندا ءامىر بالا دوسى ءارى تۋعان باۋىرى حاساننىڭ بالاسى سوحراپتى تاليبانداردىڭ ەزگىسىنەن قۇتقارىپ, اقش-قا الىپ كەتەدى. جازۋشى ءامىر ارقىلى ەگەر اۋعانستان ءوزىنىڭ زورلىق-زومبىلىق پەن كەمسىتۋشىلىك سىندى قاتەلىگىن جۋىپ-شايۋى كەرەك بولسا, وندا ول قۇددى وسىنداي ۇستانىم مەن قۇرباندىق بەرۋ ارقىلى عانا ءوزىن قۇتقارا الادى, بۇل اۋعانستاننىڭ قايتا قالپىنا كەلۋىنە باستايتىن جالعىز جول ەكەنىن اشىپ ايتادى.
شىعارما سوڭىندا رومان كەيىپكەرلەرىنىڭ اقش-تاعى ءومىرى تۋرالى ايتىلادى. تاليبانداردىڭ شەكسىز زورلىق-زومبىلىعى جانىنا باتقان سوحراپ تۋىس اعاسىنىڭ ۇيىندە تۇرعاندا ۇزاق ۋاقىت شومىلادى, بۇنىسى ونىڭ ءوزىن لاس سەزىنۋى. بالا جۇرەگىنە سالعان «تاليبان» سودىرىنىڭ قياناتى ونى ولىمگە دە يتەرمەلەيدى. قۇددى باسقا كەيىپكەرلەر سياقتى سوحراپ تا ءوزىنىڭ ەسكى ومىرىنە ورالعىسى كەلەدى, بىراق ول مۇمكىن ەمەس ەدى. روماننىڭ سوڭى ۇمىتپەن اياقتالادى. ۇشىپ كەلە جاتقان باتپىراۋىقتى كورىپ, ءامىر ءوزىن بالا سياقتى سەزىنەدى. باتپىراۋىق – ونىڭ بالالىق شاعى, ارمانى, الىستا قالعان وتانى. ول سول باتپىراۋىقتىڭ ارقاشان بيىك ۇشۋىن, ەش كەدەرگىگە كەزدەسپەۋىن ارماندايدى. باتپىراۋىق ونى بالا كەزىندە اكەسىمەن, دوستارىمەن, ومىرمەن بايلانىستىرعان. ەندى ونىڭ جار دەگەندە جالعىز تۋىسى سوحراپپەن جاقىنداستىرماق. كەيىپكەر ءامىر ءۇشىن بار ءۇمىتتىڭ كوزى – سوحراپ. انە, ءتىل قاتپاعانىنا نەشە كۇن بولعان سوحراپ جادىراپ, جايناپ باتپىراۋىق ۇشىرىپ ءجۇر, ول ءۇشىن سوحراپتىڭ كۇلكىسى بولاشاقتىڭ باستاۋى, وتكەننىڭ قياناتىن جۋىپ-شاياتىن قۋاتتى كۇش. ول بۇل ءساتتى بىلاي سۋرەتتەيدى: ء«بىر رەتكى جىميىپ كۇلۋدەن باسقا ەشتەڭە دە كەرەك ەمەس. وتكەن ىستەردىڭ ءبارى ورنىنا كەلە قويمادى. وسى ءبىر ساتتىك ك ۇلىمسىرەۋدىڭ ءوزى شىنىمەن ايتۋلى قۇبىلىس سياقتى. ءبىر ءسات اعاش اراسىنان پىر ەتىپ ۇشقان قۇستاردىڭ سوڭىندا باياۋ قوزعالعان جالعىز جاپىراق سەكىلدى. قالاي بولسا دا, مەن ول جاپىراقتى جىلى جانارمەن, اشىق قۇشاقپەن قارسى الامىن. ويتكەنى ول جاپىراق ءار كوكتەم سايىن قاردى ەرىتەدى. مەنىڭ الگىندە كورگەنىم ءبىر تۇيىرشىك قار ۇشقىنىنىڭ ەرۋى شىعار». ادىلەتسىزدىك پەن عاداۋاتتىق ەشكىمگە ماڭگىلىك ۇستەمدىك ەتە المايتىندىعىن, اقىرىندا ادالدىقتىڭ جەڭەتىنىن, اۋعاننان ايىرىلعان جارالى جۇرەكتەردىڭ سول ەلدىڭ بولاشاعىنا قاراپ ەمدەلەتىنىن وقىرمانعا سەزىندىرە الۋى بۇل شىعارمانىڭ ۇلكەن جەڭىسى بولماق. حالەد حوسسەيني اڭساعان بەيبىت اۋعان توپىراعىنان قاي كۇنى مىلتىقتىڭ داۋىسى ەمەس, جادىراي كۇلگەن ادامدار مەن قامسىز ۇيىقتاعان سابيلەردىڭ تىنىشتىق ءۇنى ەستىلەر ەكەن؟!
