ءار وقۋشىنىڭ قاجەتتىلىگىنە بەيىمدەلگەن ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلادى. بۇل ءار بالانىڭ جەكە تۇلعا رەتىندە تاۋەلسىز بولۋ سەزىمىن وياتادى. مۇعالىمدەر ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ پراكتيكاسىن مەڭگەرگەن. ولار باستاۋىش سىنىپقا بارار الدىندا وسى كىشكەنتاي بالالاردى قالاي قولداۋ كەرەكتىگىن بىلەدى.
ەڭ باستىسى, اتا-انالار مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەدە ۇلكەن ءرول اتقارادى. وسىلايشا, قولداۋ مەن باعالاۋدىڭ ماڭىزىن سەزىنەدى. بالالارعا وسىنداي جىلىلىق تانىتۋ ارقىلى جەرگىلىكتى قوعامداستىق تا جاقسارىپ, الەۋمەتتىك بىرلىك كۇشەيەدى.
ورەحوۆيتسا قالاسىنداعى باعدارلامانىڭ تيىمدىلىگى ادامنىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋى ءۇشىن تۋعاننان باستاپ بەس جاسقا دەيىنگى كەزەڭ وتە ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل بۇرىننان بار شىندىق. وسى مەرزىمدە مي تەز جەتىلەدى.
سونداي-اق كەلەشەكتە دەنساۋلىعىمىزدىڭ قانداي بولاتىنى, مەكتەپتە قانشالىقتى العىرلىق تانىتاتىنىمىز, قىزمەتىمىزدى قانشالىقتى ءتيىمدى اتقاراتىنىمىز دا وسى كەزەڭگە بايلانىستى. ومىرگە قاجەتتى داعدىلار ءدال وسى ۋاقىتتا داميدى.
جوعارى ساپالى ءبىلىمدى ەرتە باستان بەرۋ وسىنداي داعدىلاردى دامىتۋعا كومەكتەسەدى ءارى كەلەشەكتە كەرەمەت پايدا اكەلەدى. اقش زەرتتەۋشىلەرى كەيىنگى 50 جىل بويى وسىنداي باعدارلامالارعا 1960 جىلدارى قاتىسقان بالالارعا ونىڭ اسەرىن زەرتتەگەن ەكەن.
ولار ەرتە جاستان وقىتۋعا قاتىسۋ بالالاردىڭ ەنجارلىق پەن جالقاۋلىعىن تومەندەتەتىنىن, ورتا مەكتەپتى ءبىتىرۋ دەڭگەيىن 11 پايىزعا ارتتىرعانىن انىقتادى. بۇل بالالاردىڭ اراسىندا وقۋدان شەتتەتىلگەندەر وتە سيرەك. جۇمىسقا ورنالاسۋ ناتيجەلەرى مەن جالپى پسيحيكالىق ءال-اۋقاتى جاقسى. سونداي-اق قىلمىسقا بەيىمدىلىگى دە وتە تومەن.
باسقا ەلدەردە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر دە وسى پىكىردى قوستايدى. چيليدە ءتورتىنشى سىنىپ وقۋشىلارىنا جۇرگىزىلگەن تالداۋ كورسەتكەندەي, مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرگە بارعان بالالار, اسىرەسە تابىسى تومەن وتباسىنان شىققان بالالار وسىنداي باعدارلاماعا قاتىسپاعان بالدىرعاندارعا قاراعاندا وقۋ مەن ماتەماتيكانى جاقسى مەڭگەرگەن. يندونەزيادا ەرتە جاستاعى ءبىلىم كەدەي مەن باي بالالار اراسىنداعى تىلدىك, تانىمدىق دامۋ, قارىم-قاتىناس, جالپى ءبىلىم مەن الەۋمەتتىك جاقتاعى مىنەز-ق ۇلىقتاعى الشاقتىقتى ازايتقان.
يۋنەسكو-نىڭ ءبىلىم بەرۋدى باقىلاۋ جونىندەگى جاھاندىق ەسەبى – Right from the Start جاقىندا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. باعدارلامانىڭ العاشقى جىلدارداعى وسىنداي تابىسىنا قاراماستان, نەگىزىنەن كەدەي جانە تابىسى ورتاشا ەلدەردە ءاربىر بەس بالانىڭ ەكەۋى ءالى كۇنگە دەيىن مەكتەپكە دەيىنگى سىنىپتارعا قاتىسا المايدى.
مۇگەدەكتىگى, ۇلتى, ءتىلى, كەدەيلىك, كوشى-قون نەمەسە قونىس اۋدارۋ سەكىلدى سەبەپتەردىڭ سالدارىنان بالالاردىڭ مۇمكىندىگى شەكتەلگەن. سونداي-اق تاماقتان قاعىلىپ, دەنساۋلىعى ناشارلاعان. ولار مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەگە قول جەتكىزە المايدى.
باي مەن كەدەيلەردىڭ بالالارى اراسىنداعى مەكتەپكە دەيىنگى سىنىپتارعا قاتىسۋ ايىرماشىلىعى انىق بايقالادى. افريكانىڭ كەي ەلىندە بۇل كورسەتكىش 60 پايىزدان اسادى. ەتنوستىق الشاقتىق تا ۇلكەن ءرول اتقارادى. مىسالى, گرەكيادا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە تاربيەلەنۋشىلەردىڭ جالپى سانى 84 پايىزدى قۇرايدى. سولاردىڭ ىشىندە رومالىقتاردىڭ 28 پايىزى عانا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىمدى الادى.
Right from the Start بارىنە بىردەي ءبىلىم بەرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ينكليۋزيۆتى دامىتۋدا ۇلكەن ءرول اتقارۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. بارلىق بالاعا شىعۋ تەگىنە, جەكە باسىنا نەمەسە قابىلەتىنە قاراماستان, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەيىنىرەك ولاردىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتەدى. بىراق كوپتەگەن ەلدە مۇنى كەزدەيسوقتىق رەتىندە قاراستىرادى. الەم ەلدەرىنىڭ 28 پايىزى عانا بارلىق بالالار ءۇشىن مەكتەپكە دەيىنگى دايىندىقتى مىندەتتەگەن.
قولجەتىمدىلىك – ماسەلەنىڭ ءبىر بولىگى عانا. ەڭ كەدەي ەلدەردە مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردىڭ كوبى قارجىلاندىرىلمايدى جانە ساپالى ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋگە قاجەتتى قۇرالدارمەن جابدىقتالماعان. بالالار ساپالى ءبىلىم الۋى ءۇشىن قاۋىپسىز مەكتەپتەر, بەلسەندى ءارى ءتيىستى دايىندىقتان وتكەن مۇعالىمدەردىڭ كومەگى قاجەت. بىراق ەرتە ءبىلىم بەرۋدى شەكتەن تىس ارتتىرىپ جىبەرۋ دە بالالارعا زيان.
مالاۆيدە بالا كۇتىمى ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە جۇرگىزىلگەن ساۋالداماعا سۇيەنسەك, ولاردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا ءتيىستى بىلىكتىلىككە يە ەكەن. بىراق ساپا ماسەلەسى تابىسى جوعارى ەلدەردە دە بار. مىسالى, يتاليانىڭ توسكانا ايماعىندا مۇعالىمدەردىڭ شامامەن 60 پايىزى يمميگرانت, بوسقىن جانە روما وقۋشىلارىنىڭ قاجەتتىلىگىمەن تانىس ەمەس ەكەنىن ايتقان.
Covid-19 پاندەمياسى وسىنداي ءورشىپ تۇرعان تەڭسىزدىكتى ودان ءارى كۇردەلەندىردى. وسىلايشا, ءبىلىم بەرۋدى ينكليۋزيۆتى تۇردە باستاۋدى ودان ءارى كۇشەيتە ءتۇستى. ماۋسىمدا ۇلىبريتانيادا وتكەن G7 ءسامميتى كەزىندە اقش-تىڭ ءبىرىنشى لەديى دجيل بايدەن مەن كەمبريدج گەرتسوگينياسى كەترين ەرتە جاستان باستاپ كۇتىم مەن ءبىلىم بەرۋدىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە ەكپىن بەردى.
كۇش-جىگەردى كۇشەيتۋ جانە ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن ۇكىمەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار كۇزدە ءار بالانىڭ مەكتەپكە دەيىنگى سىنىپقا بارۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەرتە ءبىلىم بەرۋ بويىنشا جاڭا جاھاندىق سەرىكتەستىك ستراتەگياسىن ىسكە قوسادى.
ەلدەردىڭ ەرتە ءبىلىم بەرۋگە تيىسىنشە باسىمدىق كورسەتۋى وتە ماڭىزدى. ولار مۇعالىمدەردىڭ ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋگە دايارلىعىن جانە وقۋ باعدارلامالارىندا بالالاردىڭ ارتۇرلىلىگىن ەسكەرۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. وسى دەرەكتەردى جيناپ, ولاردى مۇقيات زەرتتەپ, ءبىراز شارۋا اتقارۋ كەرەك. ال ۇكىمەتتەر ەرتە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيانى ۇلعايتۋعا ءتيىس.
الەم كوشباسشىلارى پاندەميادان كەيىن «جاقسىراق قالپىنا كەلۋگە» بىرنەشە رەت ۋادە بەردى. ءبىلىم ماسەلەسىندە ولار ونى باسىنان باستاپ دۇرىس جاساۋعا ءتيىس.
مانوس انتونينيس,
يۋنەسكو-نىڭ ءبىلىم بەرۋدى باقىلاۋ جونىندەگى جاھاندىق ەسەبىنىڭ ديرەكتورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
