«باسىڭنان اينالدىم سەنىڭ, فارحاد» دەدى «قۇلاگەردىڭ» رەجيسسەرى فارحاد مولداعاليعا داۋىسى دىرىلدەي, جاساۋراعان كوزبەن ەلجىرەي قاراپ. ريزا بولعانى عوي. تالانتتى تانىپ تۇرىپ, ىشىندەگىسىن ىرىكپەي, ءىرى مىنەزبەن ءبىر اۋىز باعاسىن وسىلاي بەردى. ۇلكەن باعا.
فارحاد مولداعالي – قازاقستاندىق رەجيسسەرلەردىڭ جاڭا تولقىنىنىڭ جارقىن وكىلى. «100 جاڭا ەسىمدى» تولىقتىرعان تالانتتى جاس وڭىردە ءجۇرىپ تە بيىك ونەر تۋدىرىپ ەلگە كەڭ تانىلدى. وبلىستىق تەاتردا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جەرىنەن الماتىعا جەتەلەپ اكەلگەن دە ونىڭ وسى تالانتى. ونەر ورتالىعىنا كەلىسىمەن «تيۋز» اتالىپ كەتكەن الماتىداعى ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى بولىپ تاعايىندالدى. «تەاتر ايماقتىق نەمەسە اكادەميالىق دەپ بولىنبەيدى. تەاتر نە ءولى نە ءتىرى بولادى» دەپ باستادى اڭگىمەسىن فارحاد.
– فارحاد, ءسابيت مۇقانوۆ اتىنداعى پەتروپاۆل وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جەرىڭىزدەن ونەر مەن مادەنيەتتىڭ ورداسى الماتىعا اتتاي قالاپ شاقىرىلۋىڭىزدىڭ ءوزى ءسىز تۋرالى اقپاراتتى ايقىنداي تۇسۋگە ابدەن جاراپ تۇر. بالۋانعا وڭى مەن سولى بىردەي بولار, دەگەنمەن سىزگە قانداي تاقىرىپتاعى پەسالاردى قويۋ قيىندىق تۋدىرادى؟
–مەن ءۇشىن قاراپايىم تۇرمىستىق تاقىرىپتاعى پەسالاردى قويۋدان اسقان قيىن ەشنارسە جوق. ساحناعا ۇستەل, ورىندىق, ديۆان شىقتى دەگەنشە, مەننەن دەگبىر قاشتى دەي بەرىڭىز. قينالاتىن سەبەبىم, دەكوراتسيا مۇمكىندىگىڭدى, شەشىمىڭدى شەكتەپ تاستايتىن سياقتى تىم تار شەڭبەر ىشىنە سالىپ قويادى. ساحنادا ۇستەل تۇرعان سوڭ ونىڭ جانىنا بارۋ كەرەك, ونى اينالۋ كەرەك, ورىندىق تۇرسا, وعان وتىرۋ كەرەك, اۋدارىپ-توڭكەرۋ كەرەك, ديۆان قويىلسا, وعان جاتۋ كەرەك, وسىنداي ۇساق-تۇيەك نارسە مەنىڭ كوركەمدىك وي-قيالىمدى قالىپقا سالىپ, شەڭبەردەن شىعارماي, ادىمىمدى اشتىرماي تۇرعانداي قاراداي قينالىپ, قارا تەرگە تۇسەمىن. ال ۇستەلدىڭ ۇستىنە شىنى-اياق قويىلسا, بۇل ءتىپتى قورقىنىشتى. مەن ءۇشىن ساحنادا نەعۇرلىم مينيماليزم سالتانات قۇرسا, بوس كەڭىستىكتە قالاعانىڭشا قيالىڭا ەرىك بەرەسىڭ, ەشنارسە سەنى قۇرساۋلامايدى, كەرىسىنشە, ەركىن سامعاۋعا مۇمكىندىك بار. كەڭىستىك قيالىڭدى وياتادى, ارى قاراي ارەكەت ەتۋگە جەتەلەيدى.
– ءسىز ساحنالاعان امەريكا دراماتۋرگى ۆينا دەلماردىڭ «بايانسىز باق» سپەكتاكلى – تەاتردىڭ ءىرى تابىسى. قاي زامان, قاي عاسىر بولسا دا, اكەلەر مەن بالالاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا تۇسىنبەستىك تۋاتىنى, ءبىرىن-ءبىرى تەرىستەپ, كۇردەلەنە تۇسەتىنى ءبىر وتباسىنىڭ مىسالىمەن ادەمى تارقاتىلدى. راسىندا دا, اكە مەن بالا اراسىن سالقىنداتاتىن تارتىس-تالاستىڭ تۋى قالىپتى جاعداي ما, الدە مۇنىڭ سەبەبى تەرەڭدە جاتىر ما؟
– «بايانسىز باقتى» ساحنالاۋ بارىسىندا بايقالمايتىن سىنعا كوپ ۇشىرادىم. شارتتى تۇردەگى كەڭىستىكتە قويىلعان «قۇلاگەر» مەن «قاراگوزدەن» كەيىن بىردەن الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق سيپاتتاعى «بايانسىز باق» سپەكتاكلىن قويعانىما ارىپتەستەرىم سەنەر-سەنبەسىن بىلمەدى. ساحناعا ۇلكەن دەكوراتسيا قۇرىلا باستاعاننان-اق ارىپتەستەرىم اڭتارىلىپ قاراي باستادى. ومىرىمدە العاش رەت ساحناعا ۇستەل, ورىندىق, ديۆان شىعاردىم. ساحناعا ون عاسىر بۇرىنعى وقيعاعا قۇرىلعان كلاسسيكالىق شىعارما قويىلسا دا, ول بۇگىنگى كەزەڭنىڭ ماسەلەسىن تولعايدى. بولەك جانردا جازىلعان, تابيعاتىما ءتان ەمەس پەسانى تاڭداۋىما نە سەبەپ؟ باستى سەبەبى, رەجيسسەر جان-جاقتى بولۋى كەرەك. اكەلەر مەن بالالاردىڭ اراسىنداعى تاعدىردى بەينەلەگەن دەلماردىڭ پەساسى بۇگىنگى قازاق قوعامىنا ابدەن لايىق. بۇل ءبىر وتباسىنىڭ تاعدىرى. وكىنىشى, وكپەسى, مۇڭى بار. بىراق قىزىق بولعاندا, كوز جاسى جوق. جىلاۋ جوق. ايعايلاپ, وكىرىپ, ءبىرىن-ءبىرى قارعاپ جاتقان ادامدار جوق. «باسقا ءتۇستى, امال نە, وسىلاي بولۋى كەرەك» دەگەن وي عانا باسىمدىققا يە. تۋىستار اراسىندا تابيعي تۇردە بولاتىن مەيىرىم سەلت ەتپەيتىن سالقىنقاندىلىقپەن الماسقان. بۇل وتكەن عاسىر باسىنداعى امەريكانىڭ باسىنداعى جاعداي, ال بىزدە, قازاقستاندا قازىر بۇدان زورعىسى بولىپ جاتىر. وتباسى شەڭبەرىنەن شىعىپ, اسقىنىپ, قوعامدىق دەرتكە اينالدى. جازىلماعان دالا زاڭىنىڭ ىشىندە وتباسى قۇندىلىعىن بيىك ۇستاۋ ءداستۇرى قىلاۋ تۇسپەگەن كۇيى ءبىزدىڭ ۇرپاققا امان-ساۋ جەتىپ ەدى, ال قازىر قارتايعان اتا-انانى باعايىن, قاس-قاباعىنا قارايىن دەگەن بالا جوق. بۇرىن ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ داستۇرىندە «اكە-شەشە بالامەن, اسىرەسە, كەنجە بالامەن بىرگە تۇرۋى كەرەك» دەيتىن وزگەرمەيتىن قاعيدا بار بولاتىن. قازىر اتا-اناسىنا سالقىن تارتقان مەرەز بالالار كوبەيىپ بارادى,
«جو-و-ق, ولار نەگە بىزبەن بىرگە تۇرۋى كەرەك» دەگەن وي قالىپتى جاعدايعا جەتكەن. ءومىردىڭ ىستىق-سۋىعىن بىرگە كورىپ, قىرىق, ەلۋ جىل بىرگە وتاسقان اكە-شەشەسىن قارتايعان شاعىندا اجىراتىپ, قىزى شەشەسىن, ۇلى اكەسىن ءبولىپ اكەتەتىنى قالىپتى جاعدايعا اينالعان. اتا-انانى قارتتار ۇيىنە وتكىزۋ – قالىپتى جاعداي. ولاردان جاستايىنان ىرگەنى اۋلاق سالۋ – قالىپتى جاعداي. ال وتباسى قۇندىلىعى قۇلدىراپ ءبارى دە «قالىپتى جاعدايعا» اينالعان كەزدە كورەرمەندى تەاترعا شاقىرىپ الىپ مورال وقۋ – ابسۋرد.
– ءسىزدىڭ اڭگىمەڭىزدەن تەاتردىڭ تاربيەلىك ءمانىن جوققا شىعارۋ يشاراسى بايقالادى. سوندا ءسىز تەاتردىڭ قاي مىندەتىن الدىعا شىعارعان بولار ەدىڭىز؟
–تەاتر تاربيەلەمەيدى. تەاتر – وي سالاتىن ورىن. پەسادان اسەر, اسەردەن وي تۋادى, كورەرمەن وسى ويدى ءىلىپ الىپ, ساناسىندا دامىتىپ, وزىنشە ءتۇيىن جاساۋى كەرەك. ءبىز سپەكتاكل تاماشالاپ وتىرىپ «ساحنادا اكتەرلەر جاقسى ويناپ جاتىر, جاقسى جۇمىس ىستەپ جاتىر» دەپ ويلايمىز. اسىلىندا, تەاترعا, سپەكتاكلگە كەلگەننەن كەيىن جۇمىس ىستەيتىن اكتەر ەمەس – كورەرمەن. راس, ساحنادا بۋىرقانعان وقيعا ءجۇرىپ جاتىر, كەيىپكەرلەر عاشىق بولادى, ءبىرىن-ءبىرى سۇيەدى, اتادى, شابادى, ساحنانىڭ استىنان, ۇستىنەن ءتۇتىن جىبەرىپ, مۋزىكامەن سەزىمىنە بويلاي تۇسەدى, ال كورەرمەن بولسا, تىپ-تىنىش, سىلەيىپ قالعان. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, وقيعا ساحنادا ەمەس, كورەرمەننىڭ ءوز ىشىندە, جارىلىس ساناسىندا بولىپ جاتىر. كورەرمەن ساحنادان ءوزىن كورىپ وتىر, دوسىن, تۋىسىن تانىپ وتىر. استاڭ-كەستەڭ جاساعان سەزىم, جانى اشۋ, جەك كورۋ, وسىنىڭ ءبارى وي سالادى. قازاق دراماتۋرگتەرىنىڭ دە «بايانسىز باق» وقيعاسىنا ۇقساس پەسالارى كوپ. اكە-شەشەسىن تاستاپ كەتۋ, قارتتار ۇيىنە وتكىزىپ جىبەرۋ, كوشەگە, كۇرەسىنگە لاقتىرىپ تاستاۋ, جىلاپ-ەڭىرەۋ. بىراق ۆينا دەلمار وسى تاعدىر تاۋقىمەتىن, وتباسى تراگەدياسىن وتە نازىك, ساۋاتتى جەتكىزەدى. كەيىپكەرلەرىن جىلاتپاي-اق قايعىنىڭ ءوزىن ءتاتتى ەتىپ باياندايدى. وسىدان ءجۇز جىل بۇرىنعى امەريكادا بولعان وقيعانىڭ قازاقستاننىڭ قازىرگى جاعدايىمەن ۇندەستىگىن پايدالانىپ كەيىپكەرلەرىن قازاق جاساپ, قازاق وتباسىنىڭ باسىنداعى جاعداي سياقتى كورسەتۋگە بولار ەدى. بىراق كورەرمەن ويلانۋى كەرەك. «وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا امەريكادا بولعان وقيعا بىزگە دە جەتكەن ەكەن, ەندى وتىز جىلدان كەيىن قازاق وتباسى قانداي بولۋى مۇمكىن؟» ويلاناتىن ساۋال.
– «ونەر – ونەر ءۇشىن» دەيمىز. وتىرىك. مەملەكەتتىك تاپسىرىس ورىنداۋدىڭ ەڭ باسىندا وسى ونەرىمىز تۇر. «پاتريوتيزم مەن وتانشىلدىققا تاربيەلەۋ» دەيتىن يدەولوگيا جوسپارىنا ونەر باياعىدا-اق جەگىلىپ كەتكەن. قاپتاعان مەرەيتوي, بىتپەيتىن اتاۋلى كۇندەر مىندەتتەيتىن تاپسىرىستاردى ەلگە ادەمى ءارى پايدالى ەتىپ ۇسىنۋدىڭ قانداي جولى بار؟
– رەجيسسەر قوعاممەن بىرگە ءجۇرۋى كەرەك. الايدا تەاتردىڭ قوعامنان جيىرما جىل كەيىن جۇرەتىنى وكىنىشتى. قازىر, مىنە, كوروناۆيرۋس بۇكىل الەمدى شەڭگەلىندە ۇستاپ وتىر. ال وسى وقشاۋ ءومىردىڭ بار شىندىعى مەن قۇپياسى جيىرما جىلدان كەيىن عانا ساحنادا كورىنىس تابا باستايدى. بىراق تەاتر قوعاممەن بىرگە اينالۋى كەرەك ەدى. سول سەبەپتى وزگەنىڭ جاساعانىن كۇتىپ وتىرماي, ءبىرىنشى بولىپ ۇلگەرۋگە تىرىسىپ جاتىرمىز. سول ءۇشىن جاڭا دراماتۋرگتەر ىزدەپ, جاڭا باعىتتاعى درامالار قويۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
قازىر بايقاساق, «قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 550 جىل» دەگەن تاقىرىپ قىزىق ەمەس. ءتورت-بەس جىل بۇرىن حاندىقتىڭ قۇرىلۋىنىڭ 550 جىلدىعى اتالىپ وتكەن كەزدە, بۇگىنگى جاستاردىڭ تىلىمەن ايتقاندا, بۇل تاقىرىپتىڭ «تىزەسىن شىعارىپ» جىبەردىك. سول ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ءار تەاتر ساحنالاۋىندا نەشە ءتۇرلى كەرەي مەن جانىبەكتەردى كوردىك. ساحنادا الۋان ءتۇرلى ابىلاي حان اتوي سالدى. كەلسىن-كەلمەسىن, تاريحي تاقىرىپتاردى بۇرقىراتىپ جازۋدان دراماتۋرگتەر دە, رەجيسسەرلەر دە ايانىپ قالعان جوق. الايدا مۇنىڭ ءبارىن اقشا تابۋدىڭ امالى عانا دەپ ويلايمىن. «ايت» دەسە, اتىرىلىپ شاباتىن ناۋقانشىلدىققا كوزسىز كىرەتىن مىنەزدەن ارىلماي-اق قويدىق. سول جىلى حالىقتىڭ ەسى شىعىپ, ەڭ سوڭىندا جالىعىپ كەتتى. مەملەكەتتىك تاپسىرىس ەكەنىن تۇسىنەمىز, ماقۇل, بىراق قۇرىعاندا, ساپا بولۋى كەرەك ەدى عوي. ماسەلە سوندا – سول سپەكتاكلدەردىڭ كوپشىلىگىندە ساپا دا بولعان جوق. قازاقستاننىڭ ۇلكەن-كىشى تەاترلارى كەرەي مەن جانىبەك تۋرالى سپەكتاكلدەردى جارىسىپ كەلىپ قويدى, ال قانەكەي, قايدا سولار قازىر؟ ەرىنبەگەن ادام جاي قىزىق ءۇشىن سول سپەكتاكلدەردى تەاتر رەپەرتۋارىنان ىزدەپ كورسىنشى, تابا الار ما ەكەن؟ قىرۋار اقشاعا قويىلعان سپەكتاكلدەر قايدا كەتتى قازىر؟ جوق! سەبەبى 550 جىلدىق ناۋقانى ءوتىپ كەتتى. ەندى ولاردى 560 جىلدىقتىڭ قارساڭىندا قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن الاقاندارىن ىسقىلاپ وتىرعان بولار. اششىلاۋ ايتقانىم اسىلىق بولىپ جاتسا كوپشىلىك ايىپقا بۇيىرماسىن, بىلتىر ابايدىڭ 175 جىلدىعىندا كارانتين باستالىپ كەتىپ, ۇلى اقىننىڭ «جانى» قالدى. ايتپەسە اباي دا كەرەي مەن جانىبەكتىڭ كۇيىن كەشەر مە ەدى. ابايدىڭ وبرازى شىعا ما, شىقپاي ما, ساحنادا اباي بار ما, جوق پا, ءبىزدىڭ رەجيسسەرلەرىمىز وعان قاراپ جاتقان جوق. مەيلى, ول تاپسىرما بولسىن دەيىك. بىراق ادامدا, اسىرەسە, ساحنا سۋرەتكەرىندە تالعام بولۋى كەرەك ەمەس پە؟
مەنىڭ ارمانىم – ۇستازىم مامان بايسەركەن ۇلىنىڭ قۇرمەتىنە «ابىلاي حاننىڭ اقىرعى كۇندەرىن» قايتا ساحنالاۋ. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەاتردىڭ ساحناسىندا قويىلعان بۇل سپەكتاكلدى كەزىندە ەلباسىمىزدىڭ ءوزى كەلىپ كوردى, رەپەرتۋاردان ۇزاق جىلدار تۇسپەدى. وسى سپەكتاكلدى قايتا جاڭعىرتۋدى كۇنى-ءتۇنى ويلايمىن. بىراق قاي ساحنادا قويۋ كەرەگىن بىلمەيمىن. سەبەبى ابىلاي حاندى وينايتىن اكتەردى ءالى تابا الماي كەلەمىن. ابىلاي حان كىم؟ ول قاي تەاتردىڭ اكتەرى؟ بۇقار كىم؟ ول قايدا ءجۇر؟ بىلمەيمىن...
– ءسىز سپەكتاكلدى قويماس بۇرىن الدىمەن اكتەردى كوزدەيسىز بە؟ اكتەر تابىلعاننان كەيىن عانا سپەكتاكل قويۋعا كىرىسەتىن بولىپ تۇرسىز عوي, شاماسى...
– يا, الدىمەن اكتەردى تاۋىپ الۋىم كەرەك جانە سول تەاتردىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتى مەن مۇمكىندىگىن شامالاۋىم كەرەك. كەيدە «مەنى قازاقستاننىڭ جارتى تەاترىنىڭ وكىلدەرى ۇناتپايدى-اۋ وسى» دەگەن وي كەلەدى. سەبەبى سپەكتاكل قويۋعا قولقا سالىپ, شاقىراتىن تەاترلار وتە كوپ. بىراق بارىنە بىردەي بارا المايمىن. مەنى داندايسىپ كەتكەن بىرەۋ دەپ ويلاپ وتىرعاندارىنا ەش كۇمانىم جوق. سىپايى قارسىلىق بىلدىرە بەرۋدەن ءوزىم دە كەيدە قىسىلامىن. «كەلىپ سپەكتاكل قويىپ بەر» دەپ تەاتر باسشىلارى تەلەفون سوعادى. «دايىن ەمەسپىن» دەيمىن. «قالاي دايىن ەمەسسىڭ, كەل دە قويىپ بەرە سال». بىراق ونىڭ ترۋپپاسىن كورمەسەم, ول اكتەرلەردىڭ مۇمكىندىگىنە لايىق سپەكتاكل ۇسىنا الماسام, ءوزىم بىلمەيتىن تەاترعا بارىپ, قالاي قويىپ بەرە سالامىن؟ ونەردىڭ وسالدىعى وسىدان كەلىپ شىعادى. پەسانى تاڭداپ العان سوڭ ىشتەي ءپىسىرىپ, ساناڭدا جەتىلدىرىپ, تالاي كۇندەر تولعانىپ, دايىندالۋىڭ كەرەك. ال شاقىرعان تەاترلاردىڭ بارىنە بارىپ, اسىعىپ-اپتىعىپ ءجۇرىپ شالا-شارپى سپەكتاكلدەر ازىرلەپ بەرسەم, ەكى جىلدا تولىقتاي جاعدايىمدى جاساپ الار ما ەدىم؟ بىراق دەڭگەي دەگەن بولادى. ونى ۇدايى وسىرمەسەڭ, حالتۋراعا سالىنىپ, وشىرگەنىڭ قيانات بولادى. قاي تەاترعا بارسام دا, ۇلى مارتەبەلى اكتەردىڭ الدىنا بارعاندا مەن ساقاداي-ساي دايىن بولىپ بارۋىم كەرەك. مەن ءۇشىن ءاردايىم باستى ورىندا اكتەر تۇرادى. ءار اكتەر راحاتتانىپ وينايتىن پەسانى ازىرلەۋ – رەجيسسەر مىندەتى. شىعارماشىلىقتى قيناپ, قينالىپ تۋدىرۋعا بولمايدى. ع.مۇسىرەپوۆ تەاترىنا دا بىردەن كەلىسىپ كەلە سالعام جوق. الدىمەن «قۇلاگەر» سپەكتاكلىن قويىپ, اكتەرلەرمەن جەتە تانىسقاننان كەيىن عانا كەلۋگە شەشىم قابىلدادىم. ال قىزىلجار بۋىنىمدى بەكىتىپ, قاناتتاندىرىپ, قياعا سامعاتقان ىستىق ۇيا, التىن مەكتەبىم بولىپ قالادى. ونەر اكادەمياسىندا ءجۇرىپ العان ءبىلىمىم ورتا سەكىلدى كورىنىپ, كوڭىلىم ولقى تارتىپ جۇرگەندە, قىزىلجار تەاترى لابوراتوريالىق ورتالىق سەكىلدى سول ۆاكۋمدى تولتىرعانداي بولدى. ۇيرەنۋگە ءتيىس, رەجيسسەر ءبىلۋى ءتيىس بارلىق قۇپيا-قاتپاردى قىزىلجار تەاترىندا ءجۇرىپ مەڭگەرىپ شىقتىم. شىعارماشىلىقپەن الاڭسىز اينالىسۋىما مۇمكىندىك بەرگەن تەاتر ديرەكتورى ءبىرجان جالعاسباەۆقا بۇل ءۇشىن اركەز العىس ايتىپ وتىرامىن.
– ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى دراما تەاترى قازاقستان تەاترلارىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ چەحوۆ فەستيۆالىنە قاتىسۋعا شاقىرتۋ الىپ وتىر. بيىك دارەجەلى «ا» ساناتىنداعى حالىقارالىق فەستيۆال قاي قىرىمەن قۇندى؟
– دۇنيەجۇزىلىك ولشەممەن العاندا, تەاترلار اراسىندا وتەتىن بايگە كوپ, بىراق «ا» ساناتىنداعى بايقاۋ بولىپ سانالاتىن, باسەكەسى جوعارى حالىقارالىق چەحوۆ فەستيۆالىنىڭ ورنى بارىنەن بولەك, ارينە. مەنىڭ «قۇلاگەرىم» ولاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزا الادى دەپ ويلايمىن. «قۇلاگەر» – تازا قازاقتىڭ دۇنيەسى. ۇلتتىق ءتولتۋما تۋىندى. ءبىزدىڭ فولكلور, ءبىزدىڭ داۋىس, ءبىزدىڭ دالامىزدىڭ ءيىسى. بۇل سپەكتاكل ولارعا سونىسىمەن قىزىق. ءبىز انگلياعا بارساق, شەكسپيردى, رەسەيگە بارساق, چەحوۆتى اپارۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىز. جوق. ءبىز تەك ءتولتۋما تۋىندى ارقىلى عانا جاتتىڭ جۇرەگىنە جول تابا الامىز. بۇل فەستيۆالگە ىلگەرىدە ورتا ازيادان تەك قىرعىز تەاترى عانا قاتىسۋعا مۇمكىندىك الدى. سەبەبى ول پەسادان قىرعىزدىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇردى. ال «قۇلاگەر» نەسىمەن قىزىق بولادى؟ شىعارما وزەگىندەگى جىلقى, بايگە دەگەن ۇعىم – قازاقتىڭ ءوز بولمىسىمەن بىتە قايناسقان ارحەتيپ ۇعىم. جىلقى مەن قازاق – ەگىز. ەندەشە ول قالاي دا باسقانىڭ نازارىن وزىنە اۋدارا الادى.
– ءسىز قويعان «قاراگوز» سپەكتاكلى تالدىقورعان قالاسىندا وتكەن ورتا ازيا تەاترلارىنىڭ حالىقارالىق فەستيۆالىنە قاتىسقاننان كەيىن ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارىنىڭ بىرىندە قاتال سىنعا ۇشىرادى. سول «قاراگوزدى» تيۋز-گە اكەلىپ قايتالاپ قويعالى وتىرعان كورىنەسىز, ءبىر جاساعان دۇنيەگە قايتا ورالۋدىڭ نە ءمانى بار؟
–بىرىنشىدەن, «قاراگوز» ءبىر-اق ادامنىڭ سىنىنا ۇشىرادى. «م.اۋەزوۆتىڭ شىعارماسىن ءدال فارحاد مولداعاليداي قۇرتقان رەجيسسەر جوق شىعار, ءسىرا» دەپ جازدى. بىراق سولاي بولا تۇرا, جالپى قازاق تەاتر ونەرىنە فارحادتى تانىستىرعان «قاراگوز» بولاتىن. بۇكىل تەاتر قاۋىمى, ونەر وكىلدەرى, قاراپايىم كورەرمەن تەگىس تاماشالادى. سىن, بالكىم, ستيلىنە بايلانىستى ايتىلعان بولار, بىراق سپەكتاكلدىڭ مازمۇنى, يدەياسى بيىكتە بەلگىلەنگەن ۇلتتىق قۇندىلىق پەن ءداستۇردىڭ ورنىن تومەندەتىپ المايىق دەگەن ويدان تۋعان ەدى. «جەتى اتاسىنا دەيىن قىز الىسپاعان قازاقتىڭ ءومىر سالتى تازا كۇيىندە ساقتالسا» دەگەن نيەتتەن تۋعان. بۇگىندە سانگە اينالعان «ۇلتتىق كود» دەگەن ۇعىمنىڭ ناعىز سالتانات قۇرعان جەرى سول سپەكتاكل ەدى. ءداستۇرىمىزدى, ءدىلىمىزدى, نانىم-سەنىمىمىزدى الدىعا الىپ شىعاتىن وسى دۇنيەمدى راسىندا مەن ۇزاق تولعاتىپ, تىلسىم كۇشتىڭ كومەگىمەن دۇنيەگە اكەلگەن ەدىم. سىن جازىپ وتىرعان ادامعا سىرىم مەن قاراگوزدىڭ ءبىر قابات كيىمىن شەشكەنى ەرسى كورىنگەن بولار. بىراق ولار جالاڭاش قالعان جوق. ەندى جيىرما جىلدان كەيىن بىرەۋ ماعان: «سەن قازاق تەاترى ءۇشىن نە ىستەدىڭ؟» دەپ سۇراق قويسا, ويلانباستان كوزىنە تۋرا قاراپ تۇرىپ «قاراگوزدى» قويدىم» دەر ەدىم. مەن ءۇشىن وتە قىمبات سپەكتاكل. پەتروپاۆلداعى تەاتردان مەن كەتكەن سوڭ باستى رولدە وينايتىن اكتەرلەر دە جۇمىستان كەتتى. سپەكتاكل سىرتتا جەتى-اق رەت وينالدى. تيۋز-عا كەلگەننەن كەيىن تەاتر ديرەكتورى ازامات ساتىبالدى دا «قاراگوزدى» قايتالاپ قويۋىمدى قالادى. سپەكتاكلدىڭ اماناتى دەگەن بولادى. عۇمىرى ەكى-اق جىلعا سوزىلعان ەل ۇناتقان سپەكتاكلگە جاڭا ءومىر سىيلاعىم كەلدى. بۇل سپەكتاكلگە اقشا بولىنبەيدى, پرەمەرا جاسالمايدى. «قاراگوزگە» جاڭالىق ەنگىزبەيمىن, وزگەرتپەيمىن, تولىقتىرمايمىن, قىزىلجار تەاترىندا قالاي قويىلسا, سولاي قالپىنا كەلتىرەمىن. سەبەبى سىرىم مەن قاراگوزدى, نارشانى تيۋز-ءدىڭ ارتىستەرى ەمەس, قىزىلجار تەاترىنان كەتىپ قالعان ارتىستەر وزدەرى وينايدى. سپەكتاكلدىڭ ەڭ باستى جاڭالىعى دا, سول.
– قازاق تەاترلارىنىڭ ساحناسىندا تىيىم سالىنعان تابۋ تاقىرىپتار بار ما؟ ونەردىڭ ساياساتتان قانشالىقتى الىس بولعانى ءجون؟
– جالپى العاندا, تسەنزۋرا جوق. ءبىزدى قۋانتاتىنى – وسى. قالاساڭ, ساياساتتىڭ ەڭ كۇيىپ تۇرعان كۇردەلى ماسەلەسىن ال دا, ساحنالا. مارحابات, ەشكىم قولىڭنان قاقپايدى. كەرىسىنشە, تەاتر بۇكىل شىندىقتى ايتۋعا مۇمكىندىك سىيلايتىن جالعىز ورىن. بىراق جەتكىزۋدىڭ ءجونىن ءبىل, ءتاسىلىن تاپ. قاسقا ماڭدايدى قاقىراتىپ, قوس قولداپ ۇرعانداي قارابايىر ادىسپەن ەمەس, كوركەم بوياۋىن كەلىستىرىپ ايتا بىلسەڭ, كەز كەلگەن شىندىعىڭ جۇتىنىپ شىعا كەلەدى. سولاي بولا تۇرا, سىرتتان تسەنزۋرا بولماعانىمەن, كوركەمدىك جەتەكشىنىڭ ىشىندە ءوز تسەنزۋراسى بولۋى كەرەك. ول – قازاقتىڭ دىلىنە جات, ۇلتتىق ۇستانىمىنا قايشى, مۇددەسىنە كەرەعار, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى مەن تاتۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن تاقىرىپ ەشقاشان ساحنادان كورىنىس تاپپاۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. سپەكتاكلدىڭ يدەياسى كەرەمەت بولسا دا, ول ۇياتتان اتتاماۋى كەرەك.
– ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «ماحاببات, قىزىق, مول جىلدار» پوۆەسىن پەساعا اينالدىرۋىڭىزدىڭ سەبەبىن بىلگىمىز كەلەدى. ەربول مەن مەڭتايدىڭ اراسىنداعى ءمولدىر ماحابباتقا جاڭا زاماننىڭ جاستارى سەنە مە؟ شىعارمانىڭ وقيعاسى تىم ەسكى تارتىپ كەتكەن جوق پا, نەسىمەن وزەكتى بولدى؟
– ساحنا ونەرىنە ادەبي شىعارمالاردىڭ ارالاسا باستاۋى دراماتۋرگيا تاپشىلىعىن بىلدىرمەيدى. اسىرەسە, تەاترلاردا جاس دراماتۋرگتەردىڭ پەسالارى كوبىرەك قويىلۋى كەرەك دەپ سانايمىن. ويتكەنى ونسىز دا دراماتۋرگتەر تاپشى كەزدە, جاس دراماتۋرگتەر رەجيسسەرلەرمەن, تەاترمەن قاناتتاسىپ بىرگە جۇرمەسە, ەرتەڭگى كۇنى ولار رومان, كينوستسەناري جازىپ كەتەدى نەمەسە كوڭىلى قالعاندارى قولىن ءبىر سىلتەپ, ونەر ورتاسىنان ءبىرجولا بەزىپ قالادى. سوندىقتان تەاتر ۋاقىتقا ىلەستىرىپ, ولاردى وزىمەن بىرگە الىپ ءجۇرۋى كەرەك. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا قارىمدى, تالانتتى جاس دراماتۋرگتەردىڭ تەگەۋرىندى تولقىنى كەلدى. مىسالى, «ماحاببات, قىزىق, مول جىلداردى» ساحنالاۋ ءۇشىن الدىمەن سپەكتاكلدىڭ التى نۇسقاسىن جاسادىم. بىراق العاشقى نۇسقاسىنان ارتىعى بولمادى. «ەربول مەن مەڭتايدىڭ ماحابباتىنا سەنە مە؟» دەيسىز. ءبىزدىڭ تەاترىمىزدىڭ باستى كورەرمەنى جاستار عوي – سەندى. سەبەبى ءبىز ءوزىمىز, اكتەرلەر ترۋپپاسى, سەنىپ جۇمىس ىستەدىك. ارينە, ءبىز سوعىسقا, 1960 جىلدارعا قايتىپ بارعان جوقپىز, پوۆەست وقيعاسىن قىسقارتىپ, كەي ساتتەردىڭ ورنىن اۋىستىرا وتىرىپ, كومپوزيتسيانى وسى كەزەڭگە لايىقتاپ قۇردىق, بىراق ج ۇلىن-جۇيەسىندەگى باستى نارسە – تازالىقتى ساقتادىق. ومىردە ءبارى وزگەرۋى مۇمكىن, بىراق ادامنىڭ سەزىمى وزگەرمەيدى, سوندىقتان بولار, ەربولدىڭ تازالىعىن, مەڭتايدىڭ ادالدىعىن بۇگىنگى جاسقا ۇلگى ەتكىمىز كەلدى, جاستاردىڭ وتە جاقسى قابىلداعانىن كوردىك. ءبىز قازىر كۇردەلى ءومىردى باستان وتكەرىپ وتىرمىز. الەۋمەتتىك جەلىنى اشقاندا الدەكىمنىڭ سۋرەتىن كورسەك زارە قۇتىمىز قالماي, سوڭىنا دەيىن وقىپ شىققانشا جۇرەگىمىز اتقاقتاپ, اۋزىمىزدان شىعىپ كەتە جازدايدى. جۇرتتىڭ جۇيكەسى توزعان, شىبىق تيمەس شىڭق ەتەر مىنەزبەن ءبىرىن-ءبىرى ايايىن دەپ تۇرعان جوق. ارەڭ جۇرگەن ادامدارعا تاعى ءبىر تراگەديانى ۇسىنساق, ودان ارى توزدىرىپ, قيناپ جىبەرمەيمىز بە؟ كۇندەلىكتى تىرشىلىك قاجىتقان, ءوڭى سىنىق, شارشاپ جۇرگەن ادامدارعا ءمولدىر دۇنيە ۇسىنعىمىز كەلگەنى دە سوندىقتان. وقيعاسى ەسكى كورىنەتىن ادەبي شىعارمانى جاڭاشا ادىپتەۋ تاجىريبەسى بىزگە نەنى كورسەتتى؟ تەاترعا تازالانۋ ءۇشىن كەلەتىن بۇگىنگى كورەرمەن ادامگەرشىلىككە, شىندىققا, ادالدىققا سۋساپ وتىر ەكەن, وسىنى تۇسىندىك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
