قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ «بوزوق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۇراجاي-قورىعى «قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەر» بيۋدجەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەر بايقاۋىنا قاتىستى. بايقاۋدا «بوزوق كونە قونىسىنىڭ ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى نەگىزىندە اشىق اسپان استىندا ۇلتتىق ساياباق قۇرۋ» جوباسى ۇسىنىلدى.
قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى بوتاعاي ەسكەرتكىشى تۋرالى «ورتاعاسىرلىق تەڭىز-قورعالجىن ويپاتىنداعى تۇرعىن ءۇي ارحيتەكتۋراسىنىڭ ءداستۇرلى تۇرلەرى: ەۆوليۋتسيانىڭ شىعۋ تەگى مەن ەرەكشەلىكتەرى» تاقىرىبىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قولداۋ تانىتتى.
مينيسترلىك تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىن زەرتتەۋ ءۇشىن مۇراجاي-قورىقتاردىڭ عىلىمي, عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالارعا قاتىسۋىنا جاعداي جاساپ وتىر. جوبالار ءۇش جىلعا ەسەپتەلگەن.
بەلگىلى ارحەولوگ مارات سەمبي جانە ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى فيليالىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى سەرعازى ساكەنوۆ باستاعان «بوزوق» مۋزەي-قورىعىنىڭ ءبىر توپ عىلىمي قىزمەتكەرى ارحەولوگيالىق-ساۋلەت ەسكەرتكىشى – بوتاعاي قالاشىعىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلدى. دالا جۇمىستارىنا قورعالجىن اۋىلىنىڭ جاستارى دا قاتىستى.
ء«بىز ورتاعاسىرلىق بوتاعاي قونىسىن زەرتتەدىك. ول تۋرالى ورىس دەرەككوزدەرىنەن دە بەلگىلى, الكەي مارعۇلان شىعارمالارىندا دا بار. بۇل قونىس قورعالجىن اۋىلىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان. قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ورتاعاسىرلىق قونىستى زەرتتەۋگە گرانتتىق قارجىلاندىرۋ ءبولدى. ارحەولوگيالىق مالىمەتتەرگە قاراعاندا, بۇل XIV-XV عاسىرلاردا دامىعان ورتاعاسىرلىق قونىس بولعان. ول وندىرىستىك بلوكتاردان تۇردى. كەرۋەن سارايى بار. ءبىز ءبىر وندىرىستىك بلوكتى تولىق زەرتتەدىك, وندا كىرپىش كۇيدىرىلگەن, گلازۋر جاسالعان, ياعني شىنى كىرپىش شىعارىلعان بولمە تابىلدى. بولمەدە باسپالداقتار بار. بارلىق كىرپىشتەر وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. ءتىپتى ەدەن مەن قابىرعالار كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن قالانعان», دەيدى ارحەولوگ.
وسىلايشا, ارحەولوگتار بۇل جەردە شيكىزات ءوندىرىسى باسىنان باستاپ سوڭعى ونىمگە دەيىن جەتكىزىلەتىن تولىق وندىرىستىك تسيكل بولعانىن انىقتادى. شيكىزات دايىندالعان بولمەدە ديىرمەن تاستارى دا تابىلدى.
«سونىمەن قاتار بىرنەشە گلازۋر پەشىن تاپتىق. ءبىر پەش كىرپىش كۇيدىرۋگە ارنالعان. ياعني, مۇندا كىرپىش ءوندىرۋدىڭ تولىق تسيكلى ازىرلەندى. ءارتۇرلى پىشىندەگى ورنەگى بار تەرراكوتالىق كىرپىشتەردى تاپقانىمىز وتە ماڭىزدى. جىلتىراتىلعان كىرپىشتىڭ بىرنەشە مىسالى بار. گلازۋر ارحەولوگيا عىلىمىندا ايگىلى تيمۋر گلازۋرى رەتىندە بەلگىلى. ول سامارقاندا, بۇحارادا وتە تانىمال بولدى. مۇنداي ءوندىرىس ورتالىعى سولتۇستىكتىڭ ەڭ شەتىندە - سارىارقادا تابىلدى. بۇل XIV-XV عاسىرلاردا قونىستىڭ قالا مادەنيەتىنىڭ دامۋىندا ۇلكەن وندىرىستىك, الەۋمەتتىك جانە ساياسي ءرول اتقارعانىن كورسەتەدى. ياعني, بۇل جادىگەرلەر مۇندا قالا مادەنيەتى شىنىمەن دامىعانىن دالەلدەيدى», دەيدى سەرعازى ساكەنوۆ.
ارحەولوگتار وسى زەرتتەۋلەردىڭ ارقاسىندا ەجەلگى دەرەككوزدەردە جازىلعان ورتاعاسىرلىق قونىستى تاپقانى تۋرالى سەنىمدى تۇردە ايتا الادى. عالىمدار زەرتتەۋدى جالعاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. قونىستى جوعارىدان باقىلاۋ كەزىندە كەرۋەن ساراي ورنالاسقان بەكىنىس قابىرعالارى تابىلدى.
«ەڭ قىزىعى - ىشىندە سۇيىقتىق ساقتالعان ىدىس تاپتىق. ونىڭ بيىكتىگى 40 سم جانە اۋزى قاقپاقپەن تىعىز جابىلعان. ىشىندەگى سۇيىقتىقتىڭ ءتۇسى قارا جانە قويمالجىڭ. مۇنداي سۇيىقتىقتىڭ تابىلۋى - ارحەولوگياداعى ەڭ ۇلكەن ولجا. ءتىپتى سامارقاندتا, بۇحارادا, تۇركىستاندا مۇنداي ىدىس تابىلمادى. ءبىز قازىر بۇل سۇيىقتىققا بيوحيميالىق تالداۋ جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ەگەر ەسكەرتكىشتى XIV-XV عاسىرلارعا جاتقىزساق, بۇل ىدىس 600-700 جىل بويى ساقتالعان دەگەن ءسوز. ىشىندەگى سۇيىقتىقتىڭ وسى كۇنگە دەيىن جەتكەنى تاڭعالارلىق. مەنىڭ ويىمشا, بىرنەشە ايدان كەيىن ءبىز بۇل سۇيىقتىقتىڭ قۇرامىن, نە ەكەنىن, نە ءۇشىن قولدانىلعانىن بىلەمىز», دەپ ءبولىستى ارحەولوگ.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ولجا - كونە بەيىتتەر. ارحەولوگتىڭ ايتۋىنشا, ءوندىرىس ورتالىقتارىنىڭ جانىندا ادامدار جەرلەنگەن. وسى ارقىلى ەسكەرتكىشتىڭ ناقتى حرونولوگيالىق جاسىن انىقتاۋعا بولادى.
ارحەولوگتىڭ ايتۋىنشا, بوتاعاي قونىسى جىبەك جولىنىڭ بويىندا پايدا بولعان, ياعني كەرۋەن جولدارى وسى جەردەن وتكەن.
«مۇمكىن, قونىس كەرۋەن جولىندا پايدا بولعان شىعار, ويتكەنى ونىڭ اينالاسىنان كەرۋەن سارايىنىڭ ءىزىن كەزدەستىردىك. ارحەولوگيالىق دەرەكتەر قالانىڭ كەم دەگەندە وسى جەردە قالىپتاسىپ, دامىعانىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەگەر ول جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعىندا ورنالاسقان بولسا, تابىلعان ىدىستاعى سۇيىقتىق يمپورتتىق مۇناي بولۋى مۇمكىن. بىراق بۇل تەك بولجام. ناقتى دەرەكتەردى بيوحيميالىق ساراپتامادان كەيىن الامىز», دەپ ءتۇسىندىردى سەرعازى ساكەنوۆ.
ورتاعاسىرلىق بوتاعاي قونىسى قازاقستان مەن ورتا ازيا اۋماعىندا قالا مادەنيەتى جاقسى دامىعانىن دالەلدەيدى.
حيميالىق اناليزدەن كەيىن عالىمدار ىدىستى مۇراجايعا قويۋدى جوسپارلاپ وتىر. سەرعازى ساكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل وتە سيرەك كەزدەسەتىن ەكسپونات.
