ء«تورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەتتىڭ» مۇمكىندىگى قانداي؟
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جولداۋىندا اكىمدەردى سايلاۋ تومەنگى دەڭگەيدەن باستالۋىن ەلدى دەموكراتيالاندىرۋداعى جانە جەرگىلىكتى باسقارۋ ينستيتۋتتارىن نىعايتۋداعى ماڭىزدى قادام دەپ اتاعان بولاتىن. الايدا سايلانعان اكىمدەر تالاي ۋاقىت بايلانعان ءتۇيىندى شەشۋگە قابىلەتتى مە؟ ولاردىڭ قولىندا قانداي مۇمكىندىك پەن رەسۋرس بار؟ ويتكەنى كەز كەلگەن مەنەدجەردىڭ ءىستى دوڭگەلەتىپ اكەتۋى ءۇشىن قارجىلىق ساۋاتى عانا ەمەس, قوماقتى بيۋدجەتى دە بولۋعا ءتيىس.
قۋانارلىعى, ەلىمىزدىڭ «جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ اياسىندا بۇل ماسەلە كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. ياعني جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ دەربەس بيۋدجەتىن جاساقتاۋ تاجىريبەسى 2018 جىلدان باستاپ قولدانىسقا ەنگەن بولاتىن. اۋەلگىدە 2000 تۇرعىنى بار ەلدى مەكەندەردىڭ قارجى قورجىنىن ىشكى سالىقتان تۇسكەن تابىستىڭ بەلگىلى بولىگىنەن تولىقتىرۋ ءادىسى ىسكە اسا باستادى. بۇل ء«تورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەت» دەگەن اتاۋعا يە بولىپ, وعان 6 ءتۇرلى سالىق جيىنتىعىنان الىنعان كىرىس كوزى ەنىپ وتىر.
– ارينە, سايلاناتىن اكىمدەردىڭ اتقاراتىن جۇمىسىندا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ الاتىن ورنى ماڭىزدى. 2020 جىلدان باستاپ ەلىمىزدەگى بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتىڭ دەربەس بيۋدجەتى قالىپتاستى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە 2 345 ەلدى مەكەننىڭ ءوز قارجى كوزى بار دەۋگە بولادى. جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ بيۋدجەتىنىڭ كىرىس كوزدەرىن ودان ءارى كەڭەيتۋ ماقساتىندا بيۋدجەت زاڭناماسىنا تولەمدەردىڭ تاعى 4 ءتۇرىن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ دەڭگەيىنە بەرۋدى كوزدەيتىن تۇزەتۋلەر ازىرلەندى, – دەگەن بولاتىن اۋىل اكىمىنىڭ بيۋدجەتى جايلى ايتا كەلە ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى الىشەر ابدىقادىروۆ.
وسى جەردە ءسال شەگىنىس جاساپ, 2018 جىلدىڭ 1-توقسانىنداعى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى جايىنداعى ەسەپكە ۇڭىلسەك. قارجى مينيسترلىگىنىڭ ماماندارى اينالىمعا جاڭادان قوسىلعان ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەت ءۇشىن جينالاتىن قاجەتتى سومانى ەسەپتەپ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇدەرىسى بويىنشا جاسالعان تاجىريبەنىڭ ءساتتى جۇزەگە اسقانىن مالىمدەگەن. دەمەك, باستامانىڭ العاشقى كەزەڭىندە-اق ىشكى سالىق تۇسىمدەرىن جيناۋ بويىنشا اۋىل اكىمدەرى ايتارىقتاي جۇمىس ىستەگەنى بايقالادى. دەرەككە جۇگىنسەك, 2018 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا ەلدەگى تۇرعىن سانى 2000 ادامنان اساتىن اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ ەسەپ-شوتتارىنا
28 ملرد تەڭگە سالىق تۇسىمىنەن جينالعان قاراجات تۇسكەن ەكەن. سالىق ماماندارى بۇل قارجىنىڭ تيىنىنا دەيىن ەسەپتەپ, بيۋدجەت شىعىستارى رەتىندە 22 ملرد تەڭگە جۇمسالعانىن دا انىقتاعان. ياعني ء«وزىم دەگەندە وگىز قارا كۇشىم بار» دەگەن ۇستانىممەن ىسكە كىرىسكەن اكىمدەر سالىق ءتۇسىمىن اسىرا ورىنداۋدى باستى مىندەتتەرىنە العانعا ۇقسايدى. ويتكەنى سول جىلدىڭ 1-توقسانىندا ىشكى تۇسىمدەردىڭ اسىرا ورىندالۋى 77 پايىزعا دەيىن وسكەن ەكەن. ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى سالىق تۇرلەرىنىڭ تەڭ جارتىسىنان استامىن قۇرايتىن جەكە تابىس سالىعى 119 پايىزعا جانە الەۋمەتتىك سالىق 116 پايىزعا ارتىعىمەن جينالعان كورىنەدى.
دەگەنمەن اۋىل بيۋدجەتىنىڭ كوپ بولىگى ءالى دە قىزمەتشىلەردىڭ جالاقاسىنا جۇمسالاتىنى بەلگىلى. ءبىز مۇنى اشىق دەرەككوزدەردەن الىنعان مالىمەتتەرگە قاراپ بىلدىك. ول ءۇشىن budget.egov.kz سايتىنىڭ «اشىق بيۋدجەت» بولىمىنەن بىرنەشە اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدىگىنىڭ وتكەن جىلدارداعى قارجى جۇمساۋى تۋرالى ەسەپتەرىن الىپ قاراۋ جەتكىلىكتى. مىسالعا, الماتى وبلىسى بالقاش اۋدانى «قۇيعان اۋىلدىق وكرۋگى اكىمىنىڭ اپپاراتى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ 2020 جىلدىڭ تامىز ايىنا ارنالعان بيۋدجەتتىك باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى ەسەبىنىڭ تۇسىندىرمە جازباسىن تالداۋعا تىرىسىپ كورەيىك. وكرۋگتىڭ 2020 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتى 21 928 000 تەڭگەنى قۇراسا, قارجى جۇمسالاتىن باعدارلامالار اتاۋى تومەندەگىدەي ەكەن:
1. 001 – «قالاداعى اۋدان, اۋداندىق ماڭىزى بار قالانىڭ, كەنت, اۋىل, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قىزمەتتەر»;
2. 008 – «ەلدى مەكەندەردەگى كوشەلەردى جارىقتاندىرۋ»;
3. 009 – «ەلدى مەكەندەردىڭ سانيتارياسىن قامتاماسىز ەتۋ»;
4. 011 – «ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ مەن كوگالداندىرۋ».
ال وسى اتاۋلى باعىتتار بويىنشا 2020 جىلدىڭ تامىز ايىندا قانشا قارجى بولىنگەنىن, بولجامدى تۇردە ىستەلگەن جۇمىس پەن ناقتى اتقارىلعان شارا تۋرالى سالىستىرمالى ەسەپتى تومەندەگى كەستەدەن كورۋگە بولادى.
وسى جەردە اۋىل بيۋدجەتىنىڭ شىعىس بولىگىنىڭ كوپ بولىگى 001-باعدارلاماعا, ياعني اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قىزمەتتەر بويىنشا جۇمسالاتىنى اڭعارىلادى.
بۇرىنعى باسشىلاردىڭ بىلىق-شىلىعى تۇزەتىلە مە؟
ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىگى تۋرالى ءسوز ەتكەندە, ونىڭ كولەمىنىڭ ازدىعى نەمەسە كوپتىگى اۋىل-ايماقتاعى الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولدى دەپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى جول, اۋىز سۋ, اۋىل ماڭىنداعى جايىلىمدىق جەر, كوپبالالى انالار ماسەلەسى ءالى دە تولىق شەشىلمەگەن كۇيىندە قالىپ وتىر. ەسەسىنە, بۇعان دەيىن اۋىل اكىمىنىڭ ورىنتاعىن مانساپ باسپالداعى رەتىندە نەمەسە جەكە باس پايداسى ءۇشىن پايدالانىپ كەلگەندەردىڭ دە بولعاندىعىن مويىنداۋىمىز كەرەك. وكىنىشكە قاراي, وندايلار از ەمەس. ماسەلەن, بىلتىر سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت بىرنەشە وبلىستاعى اۋىل اكىمدەرىنىڭ ۇستىنەن ونداعان قىلمىستىق ءىس قوزعاعان بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, تۇركىستان وبلىسى, كەنتاۋ قالاسىنىڭ ەسكى يقان اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جەر ۋچاسكەسىن زاڭسىز جەكەشەلەندىرۋگە جول بەرگەنى ءۇشىن 2 ملن تەڭگە سوماسىندا پارا السا, الماتى وبلىسى, ىلە اۋدانى بايسەركە اۋىلدىق وكرۋگى اكىمدىگىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى 10 گا جەر ۋچاسكەسىنىڭ نىسانالى ماقساتىن وزگەرتۋ ءۇشىن شارۋا قوجالىعى باسشىسىنان قوماقتى اقشا تالاپ ەتكەن كورىنەدى. سول سياقتى وسى وبلىستىڭ تالعار اۋدانى پانفيلوۆ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ بۇرىنعى اكىمى سۋ قورعاۋ ايماقتارى مەن يرريگاتسيالىق جەلىلەر بويىنداعى جەر ۋچاسكەلەرىن ءبولۋ كەزىندە قىزمەتتىك وكىلەتتىگىن تەرىس پايدالانعان ەكەن. بۇل مىسالداردان اۋىل اكىمدەرىنىڭ ادەپ كودەكسىنىڭ قاعيدالارىنا «پىسقىرماي», زاڭدى بەلدەن باسۋعا دەيىن بارعانىن كورۋگە بولادى.
ەكىنشىدەن, قازىر ەل بويىنشا وتە وزەكتى بولىپ تۇرعان اۋىل ماڭىنداعى جايىلىمدىق جەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە سول ايماقتاردى جىلدار بويى «بەيمارال بيلەگەن» اكىمدەردىڭ تىكەلەي قاتىسى بار. ولار جاقىن-جۇراعاتىنا, تانىس-تامىرىنا, ياكي اۋدان, وبلىستاعى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ نۇسقاۋىمەن كەزدەيسوق جاندارعا جەر پايدالانۋ قۇقىعىن بەرۋ تۋرالى قيسىندى, قيسىنسىز شەشىمدەر شىعارعانى راس. ەسەسىنە, سول جايىلىمدىق جەر مەن سۋارمالى القاپتار بەرتىنگە دەيىن ءتيىستى ماقساتقا قولدانىلماي كەلىپ, تەك ەل بويىنشا جەر تەلىمدەرىن كوسمومونيتورينگ ارقىلى تۇگەندەۋ باستالعاندا عانا ءمالىم دە بەيمالىم جەر پايدالانۋشىلاردىڭ «بۇل – مەنىكى!» دەپ اتويلاپ شىققانى دا اقيقات. قۇرعاق ءسوز بولماس ءۇشىن الماتى وبلىسىنان بىرنەشە مىسال كەلتىرەيىك. ەسكەلدى اۋدانى ماتاي بايىسوۆ اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى بيىل اۋىل ماڭىنداعى جايىلىمدىق جەردىڭ يەسى پايدا بولىپ, جۇرت مال باعاتىن ورىن تاپپاي قالعانىن ايتىپ, جۋرناليستەرگە شاعىمدانعان بولاتىن. انىعىندا, اۋىل ماڭىنداعى جەكەشەلەندىرۋگە جاتپايتىن 600 گەكتار القاپ ەكىنشى تۇلعانىڭ مەنشىگىنە ءوتىپ كەتكەن ەكەن. جەر يەسى القاپتى جىرتىپ, ەلدى مەكەننىڭ ىرگەسىنە ەگىن سالىپ تاستاعان. ونىڭ ءىس-ارەكەتىندە زاڭسىزدىق بولماعانىمەن, تۇرعىندار اۋىلدىڭ بۇرىنعى اكىمىن جەردى زاڭسىز ساتتى دەپ كىنالايدى. سول سياقتى اقسۋ اۋدانى قىزىلاعاش اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى اۋىلدىڭ ەكس-اكىمى ينۆەستورلارعا 1 420 گەكتار سۋارمالى جەردى اۋىل ادامدارىنىڭ كەلىسىمىنسىز جالعا بەردى دەگەن پىكىردە. سونىڭ كەسىرىنەن ەڭبەككەرلەر ەگىن سالاتىن جەر تاپپاي وتىرعان كورىنەدى.
ارينە, مۇنداي دەرەكتەردىڭ كۇنى كەشە سايلانعان اكىمدەرگە ەش قاتىسى جوق. الايدا «شىت جاڭا سايلانعان اكىم وزىنە دەيىنگى ورىنتاق يەسى ء«بۇلدىرىپ» كەتكەن دۇنيەنى جوندەۋگە ارەكەت ەتە مە, الدە...» دەگەن ساۋال تۋىنداپ تۇر. ەكىنشى جاعىنان, اكىمدى ءوز قالاۋىمەن تاڭداعان سايلاۋشى-تۇرعىندار ءوز اۋىلىندا قانداي دا ءبىر زاڭسىزدىققا ەندى جول بەرمەسى انىق. ياعني اۋىل اكىمىنىڭ اشىق, ادال ءارى ابىرويمەن جۇمىس ىستەۋىنە سول ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ وزدەرى دە مۇددەلى بولۋى كەرەك.
جاندى جۇمىس, تىڭ باستاما تالاپ ەتىلەدى
جاقىندا وتكەن سايلاۋدا الماتى وبلىسىندا 71 اۋىلدىق وكرۋگتە حالىق تاڭداۋى جاسالىپ, 37 اۋىلدىڭ اكىمى وزگەردى. قالعان اۋىلداردا بۇعان دەيىن قىزمەت ەتكەن باسشىلار جۇمىسىن جالعاستىرادى. جاڭادان سايلانعان اكىمدەردىڭ ورتاشا جاسى 30 جاس شاماسىندا بولسا, اراسىندا ەكى ايەل بار. مىسالعا, اقسۋ اۋدانى ويتوعان اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ۆەنەرا بەرىكوۆا مەن سارقان اۋدانى امانبوكتەر اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى شىرىنگۇل نۇرحانوۆا تۇرعىنداردىڭ سەنىمىنە يە بولسا, قاراساي اۋدانى ەلتاي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ءبىرجان ماحاتوۆ وبلىستاعى ەڭ جاس اكىم اتاندى.
– مەن بارلىق اكىمنىڭ ءومىربايانىن قاراپ شىقتىم, ءبارىنىڭ تاجىريبەسى بار, ءبىلىمدى ازاماتتار, ياعني كادرلاردىڭ ساپالىق قۇرامى جاقسى. وبلىستا جالپى سانى 742 ەلدى مەكەن بار. ونىڭ ارقايسىسىنا بارۋعا ءبىزدىڭ ۋاقىتىمىز دا, مۇمكىندىگىمىز دە بولا بەرمەيدى. سوندىقتان سول وڭىردەگى اكىمدەر جاعداي قانداي, حالىقتىڭ قانداي ءوتىنىش-تىلەگى بار, سونىڭ بارلىعىن ءبىلىپ, شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر بولسا بىزگە جەتكىزىپ, بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. وڭىرلەردەگى جۇمىسقا جاڭاشا كوزقاراس قاجەت, ءار ىستە باستاماشى بولۋ كەرەك. ايماقتاردا سۋ, جول, ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەر, باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىلىپ جاتادى. ولاردىڭ ارقايسىسىن ءجىتى زەردەلەپ, ءمان-جايدان حاباردار بولىپ, شەشىمىن قاراستىرۋ كەرەك. ەلدى مەكەندەردە تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى بەي-بەرەكەت تاستاۋعا جول بەرىلمەۋگە ءتيىس. گازداندىرۋ ىسىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. بىزدە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس كوپ, ونى دا اۋىل اكىمدەرى حالىققا جەتكىزىپ ايتۋى كەرەك. اۋىلدىق جەرلەردە شارۋاشىلىقتار سۋبسيديا الدى ما, قاي وڭىرلەرگە سەرۆيستىك دايىنداۋ ورتالىعىن قۇرۋ كەرەك, قاي ايماققا تەحنيكا قاجەت, قاي اۋىلدا جاعدايى تومەن قانشا وتباسى بار, وسىنىڭ بارلىعى اۋىل باسشىسىنىڭ ءجىتى نازارىندا بولۋى كەرەك. وكرۋگتەرگە بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتى ءتيىمدى پايدالانىلۋعا ءتيىس. ءبىز جاڭا وكرۋگ اكىمدەرىنەن جاندى جۇمىس, تىڭ باستامالار كۇتەمىز, – دەيدى وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ.
شىندىعىندا, جەتىسۋلىق جاڭا اكىمدەردىڭ جاسايتىن شارۋاسى شاش-ەتەكتەن. ماسەلەن, ەڭ جاس اكىم اتانعان ءبىرجان ماحاتوۆتىڭ اتىنا قازىردىڭ وزىندە ءوتىنىش جاۋىپ جاتىر. سولاردىڭ ءبىر توبى – ەلتاي اۋىلى استانا كوشەسىنىڭ تۇرعىندارى بىزدەن دە كومەك سۇراعان ەدى. اۋىلداعى اعايىننىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىن ءۇي سالىنعان اۋماقتا جول قاتىناسى قيىن ەكەن. استانا اتاۋىن يەلەنگەن ۇزىن كوشەمەن جاڭبىرلى كۇندى قويىپ, جاي كەزدەرى ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس كورىنەدى. جوندەۋ بىلاي تۇرسىن, تاس توسەلمەگەن كوشەمەن اۋىل بالالارى مەكتەپكە قاتىناپ, تۇرعىندار قۇرعاقتا شاڭداتىپ, جاڭبىردا باتپاقتاپ ءجۇرىپ جاتىر. جولداعى شۇڭقىر مەن جىرالاردىڭ كوپتىگىنەن بۇل اۋماققا تاكسي دە كەلمەيدى ەكەن. ءتىپتى كەيدە «جەدەل جاردەم» كولىگىنىڭ ءوزى جەتە الماي قالادى دەيدى تۇرعىندار.
– استانا كوشەسىندە قونىستانعان ۇيلەردەن 60 شاقتى وقۋشى مەكتەپكە قاتىنايدى ەكەن. دەمەك, الپىس بالا قىستا قار كەشىپ, كوكتەمدە بالشىق كەشىپ وقىپ كەلدى. مەكتەپ اسا قاشىق بولماسا دا, جۇرەر جولدىڭ جاعدايى ناشار بولسا نە شارا؟ جۇرت كىشكەنتاي بالالارىن ارقالاپ تاسيدى. ويتكەنى بالشىق كەزىندە دوڭگەلەك اتاۋلى قوزعالا الماي قالادى عوي. بارىنەن ورتالىققا جەتۋ مۇڭ. جالپى, جاڭادان سالىنعان اۋماقتاعى ەلەكتر جارىعى, اۋىز سۋ ماسەلەلەرىن تۇرعىندار ءوز قالتاسىنان اقشا جيناپ, شەشتى. ونى بۇرىنعى اۋىل اكىمى جوعارىعا ءوز قالتاسىنان قاراجات ءبولىپ جاساعانداي ەتىپ ەسەپ بەرىپ, جىل سايىن جينالىستا ماقتانىپ ايتىپ, جۇرتتى ۋادەگە قارىق قىلىپ كەتتى. بىزگە ورتالىققا دەيىنگى 4 شاقىرىم جولدى تاس توسەپ, كوتەرىپ بەرسە بولار ەدى. اكىمنەن باسى ارتىق ەشتەڭە تالاپ ەتپەيمىز, – دەيدى ەلتاي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى بوتاگوز جوكەنقىزى.
جالپى, ەلتاي اۋىلدىق وكرۋگىندە 9 اۋىل, 12 ساياجاي بار ەكەن. كوپشىلىگىندەگى جاعداي وسىنداي.
– وكرۋگكە قاراستى بەرەكە اۋىلىندا 14 كوشە بار, سونىڭ تورتەۋى عانا اسفالتتالعان. بىلتىر 2 كوشە جاسالعان. بيىل ەلتاي اۋىلىنداعى ءبىر كوشەگە, كوكوزەك اۋىلىنداعى ءبىر كوشەگە جانە جارمۇقانبەت اۋىلىنداعى ءبىر كوشەگە تاس توسەۋگە قارجى ءبولىندى. وكىنىشكە قاراي, استانا كوشەسىنە بيىل قارجى بولىنبەدى. تۇرعىنداردىڭ ءالى دە كۇتۋىنە تۋرا كەلەدى. جالپى, وكرۋگ بويىنشا جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن 60 كوشە بار. مۇنى ءبىر جىلدا جاساۋ مۇمكىن ەمەس, مەن ماسەلەنى رەتىمەن شەشۋگە ۋادە بەردىم, ورىنداۋعا كىرىسەمىن, – دەيدى اۋىل اكىمى ءبىرجان ماحاتوۆ.
الماتى وبلىسى
