د.د.ۆاسيلەۆتىڭ پىكىرىنشە, رۋنيكالىق جازۋ ۇلگىلەرىنىڭ قاي حالىققا تيەسىلى ەكەنى تۋرالى العاشقى بولجامدار XVIII عاسىردا باستالعان. ويتكەنى ءدال سول داۋىردە رەسەي يمپەراتورى پەتر ءبىرىنشى سىبىرگە ەكسپەديتسيا اتتاندىرىپ, باتىس عىلىمىندا قۇپيا اتالعان جازۋ ۇلگىلەرى تۋرالى مالىمەت جيناتا باستاعان. 1722 جىلى سىبىردە جۇرگىزىلگەن ەكسپەديتسياعا يمپەراتوردىڭ ءوزى تاعايىنداعان د.گ.مەسسەرشميدت ەسىمدى نەمىس عالىمى جەتەكشىلىك ەتەدى. بۇل ەكسپەديتسيانىڭ جۇمىسىنا ول بۇرىنعى شۆەد ارمياسىنىڭ وفيتسەرى فيليپپ يوگان سترالەنبەرگتى دە قاتىستىرادى. ول پولتاۆا تۇبىندەگى ورىس-شۆەد سوعىسىندا تۇتقىندالىپ, رەسەي بيلىگى ونى سىبىردەگى توبول قالاسىنا جەر اۋدارادى. 13 جىل تۇتقىندا جۇرگەنىمەن, سترالەنبەرگ اتالعان ايماقتا وتە قوماقتى ەتنوگرافيالىق جانە كارتوگرافيالىق ماتەريال جيناپ الىپ, ولاردى وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ كارتاسىن جاساۋعا ءتيىمدى پايدالانادى جانە مەسسەرشميدت ەكسپەديتسياسىنا ۇلكەن ۇلەس قوسادى.
مەسسەرشميدت ءوز كۇندەلىگىندە ەنيسەي بويىنداعى قۇلپىتاستاردا بادىزدەلگەن رۋنيكالىق جازۋ ۇلگىلەرىنىڭ سولتۇستىك-باتىس ەۋروپاداعى كەلت/گوت گرافيكاسىمەن تۋىستىعى بار دەگەن بولجام جاسايدى.
د.د.ۆاسيلەۆتىڭ پىكىرىنشە, بۇل بولجامدى بريتاندىق پروفەسسور ت.بايەر دە (Professor Theophilus Siegfried Bayer) (Bayer Th.S.Vetus inscriptio prusica. Commentarii Academiiae Scientiarum Imp.Petropolitanae. Petropoli,1927.), نەمىس عالىمى پ.س.پاللاس تا (Pallas P.S.Neye Nordliche beltrage zur physikalischen und geographischen Erd-und Volkerschraibungen. T.5. St.-Pbg., 1573.) قولداعان. الايدا د.گ.مەسسەرشميدت سەكىلدى ولاردىڭ ەكەۋى دە جازۋلاردىڭ تۇركىلىك تەگىنەن مۇلدە بەيحابار بولعان.
1818 جىلى گ.ي.سپاسسكي سىبىردەگى رۋنيكالىق جازۋلاردىڭ اتلاسىن جارىققا شىعارادى. ونىمەن تانىسقان ۆ.گۋمبولدت پەن ف.ي.كرۋگ سىندى اكادەميكتەر ءوز قىزىعۋشىلىقتارىن بىردەن بىلدىرەدى. سوڭىراق اكادەميك ف.ي.كرۋگ اتلاستى لاتىن تىلىنە اۋدارىپ جاريالايدى. ءسويتىپ, ورحون-ەنيسەي جازۋلارىمەن ەندىگى جەردە شىعىستانۋشى عالىمدار دا تانىسا باستايدى. بىراق وكىنىشكە قاراي, ولار بۇل جازۋ ۇلگىلەرىن ەسكى سلاۆيان جازۋلارىنا جاتقىزۋعا تىرىسادى. الايدا شىندىق قاپ تۇبىندە جاتپايدى ەمەس پە, كەيىن ۆەنگر عالىمى ا.ۆامبەري مەن ورىس عالىمى ا.ا.شيفنەر سىبىردەگى رۋنيكالىق جازۋلاردىڭ سىبىرلىك تۇركى حالىقتارىنىڭ تامعالارىمەن ۇقساس ەكەندىگىن جاريالايدى. بۇل كوزقاراستى ن.گ.ماليتسكي مەن ن.ا.اريستوۆ تا قولداپ شىعادى. كەيىن سىبىردەگى ورحون وزەنى بويىنداعى رۋنيكالىق جازۋلاردى ن.م.يادرينتسەۆ پەن ۆ.ۆ.رادلوۆ تا, سول سياقتى ەتنوگراف, ارحەولوگ ءارى گەوگراف د.ا.كلەمەنتس تە زەرتتەي باستايدى. ول عالىمدار قۇلپىتاستاردىڭ بەتىنە بادىزدەلگەن رۋنيكالىق جازۋلاردىڭ قاسىنان قىتايشا جازىلعان مالىمەتتى انىقتاپ, ورحون جازبالارىنىڭ تۇپكى تەگى كوكتۇرىكتەرگە ءتان ەكەندىگىن ايقىندايدى.
بايىرعى تۇركى رۋنيكالىق جازۋلارى تەك ءسىبىر مەن موڭعوليا جەرىندە عانا ەمەس, قازاقستان تەرريتورياسىندا دا, اتاپ ايتقاندا, تالاس, ىلە, سىرداريا, ەرتىس جانە جايىق وزەندەرىنىڭ بويىندا دا ءجيى كەزدەسەدى. بۇعان قوسا, ونداي جازۋلار سولتۇستىك ەۋروپادا, اسىرەسە, دانيا, شۆەتسيا جانە نورۆەگيا مەملەكەتتەرىنىڭ تەرريتوريالارىندا دا كوپتەپ كەزدەسەدى. سوندىقتان دا بولار, دانيانىڭ ۇلى لينگۆيست ءارى تاريحشى عالىمى ۆيلگەلم تومسەندى ورىس عالىمى ن.يادرينتسەۆتىڭ 1889 جىلى موڭعولياعا جاساعان ەكسپەديتسياسىنىڭ ناتيجەلەرى وتە قاتتى قىزىقتىرادى. سەبەبى ن.يادرينتسەۆ موڭعول جەرىندەگى كوشو-تسايدام سايىندا ورنالاسقان ەردين-تسزۋ موناستىرىنىڭ ماڭىنان ەكى قۇلپىتاس بەتىنە بادىزدەلگەن رۋنيكالىق جازۋلارمەن قاتار, قىتاي جازبالارىندا دا كەزىگەدى. سول قۇلپىتاستاردان عالىمدار 40 جولعا جۋىق رۋنيكالىق جازۋدى كوشىرىپ الىپ, رەسەيگە قايتا ورالعان سوڭ, ولاردىڭ كوشىرمەسىن ىرگەلى عالىمدارعا تاراتىپ جىبەرەدى. ال ۆيلگەلم تومسەن بولسا, ولاردىڭ سىرىن اشۋعا بىردەن كىرىسىپ كەتەدى دە, ورحون-ەنيسەي جازۋلارىنىڭ استارلى سىرىن تۇبەگەيلى اشىپ بەرەدى. ول الگى جازۋلاردىڭ فونەتيكالىق ءمانىن دە ايقىندايدى. ءوزى اشقان عىلىمي جاڭالىقتارىنىڭ ناتيجەلەرىن ول 1893 جىلى دانيا كورولدىگىنىڭ عىلىم اكادەمياسىنا باياندايدى. بۇل جاڭالىعىن ول ءسال ەرتەرەك اكادەميك ۆ.ۆ.رادلوۆقا دا ايتىپ بەرگەن. ال رادلوۆ بولسا, ۆيلگەلم تومسەنگە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, 1894 جىلى رۋنيكالىق جازۋلاردىڭ تولىق تارجىمەسىن ۇسىنادى. سونىمەن قاتار ۆ.ۆ.رادلوۆ جوعارىداعى ەكى قۇلپىتاستىڭ بىلگە قاعان مەن ونىڭ تۋعان باۋىرى كۇلتەگىنگە باعىشتالعانىن دا انىقتايدى.
ودان كەيىنگى جىلدارى بايىرعى تۇركى جازۋلارىن زەرتتەپ-زەردەلەۋگە ورىس عالىمدارى س.ە.مالوۆ, س.گ.كلياشتورنىي ءجان ۆ.ا.لەۆشين تە ءوز ۇلەستەرىن قوسادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ورحون-ەنيسەي جازۋلارىنىڭ ەشبىر تالاسسىز تۇركى حالىقتارىنا ءتان جازۋ جۇيەسى ەكەندىگى تۇبەگەيلى دالەلدەنەدى. قازاق عالىمدارىنىڭ ىشىنەن بۇل سالانى زەرتتەۋگە قوماقتى اتسالىسقان بەلگىلى عالىمدار – ع.ايداروۆ (ايداروۆ ع., قۇرىشجانوۆ ءا.,
تومانوۆ م. كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى. الماتى. مەكتەپ, 1971.), م.جولداسبەكوۆ (جولداسبەكوۆ م. كونە تۇرك جازبا ەسكەرتكىشتەرى. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى, 2017.) جانە ق.سارتقوجا (سارتكوجاۋلى ك. گەنەزيس درەۆنەتيۋركسوگو رۋنيچەسكوگو پيسما, 2012.).
وسى ورايدا «كەيبىر ەۋروپالىق عالىمدار نەلىكتەن كونە تۇركى رۋنيكالىق جازۋلارىنىڭ تۇپكى تەگىن سكانديناۆيالىق نەمەسە سلاۆيان جازۋلارىنان تاراعان دەگەن نەگىزسىز بولجام جاساعان؟» دەگەن سۇراق تۋىنداۋى زاڭدى. وعان جاۋاپ ىزدەپ كورسەك, مىنا جايتتاردى اڭعارامىز.
بىرىنشىدەن, سكانديناۆيالىق ۆيكينگتەردىڭ رۋنيكالىق جازۋلارى مەن ەسكى تۇركى رۋنيكالىق جازۋلارىنىڭ ۇقساستىعى تايعا تاڭبا باسقانداي مەنمۇندالاپ تۇر. ول ول ما, بايىرعى ۆيكينگتەردىڭ رۋنيكالىق الىپپەسى مەن ورحون-ەنيسەي الىپپەسى دە ءبىر-بىرىنەن اينىمايدى. بۇعان كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ينتەرنەتتە تۇرعان ەكى الىپپەنىڭ رۋنيكالىق تاڭبالارىن ءبىر-بىرىمەن سالىستىرساق جەتكىلىكتى. ولاردىڭ تاڭبالارىنىڭ سىرتقى بەينەلەرى عانا ەمەس, 24 تاڭباعا تەڭەلەتىن الىپپەلەرى دە بىردەي. بىراق سولاي ەكەن دەپ, ولار كوكتۇرىكتەرگە باتىستان كەلدى دەۋگە مۇلدە قيسىن جوق. ويتكەنى ەسكى تۇركى رۋنيكالىق جازۋ ۇلگىسىنىڭ تۇركىلىك تەگىن قۇلپىتاستارداعى قىتايشا بادىزدەلگەن مالىمەتتەر دە ايعاقتادى ەمەس پە؟!
ەكىنشىدەن, ەسكى تۇركى رۋنيكالىق جازۋ ۇلگىلەرىنىڭ نەگىزىن سلاۆيانداردان ىزدەۋدىڭ استارىندا ستالين زامانىنىڭ يمپەريالىق ساياساتى جاتقانى كۇمان تۋدىرمايدى. مۇنىڭ دالەلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن تۇركولوگيا سالاسىندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن كىلت توقتاتقان ستالين جارلىعىنان دا انىق كورىنەدى. سول جارلىققا قول قويىلعان ساتتەن باستاپ, ۆيلگەلم تومسەن مەن رادلوۆقا سىلتەمە جاساعان تۇركولوگ عالىمداردىڭ جاپپاي باستارى الىنا باستادى, ال ءولىم قۇرىعىنان امان قالعاندارى كاتورگاعا ايدالدى. ول ول ما, ورحون جانە ەنيسەي وزەنىنىڭ بويىنداعى كوكتۇرىكتەردىڭ كوسەمدەرىنە قويىلعان تاس مۇسىندەردىڭ باستارى دا تۇتاستاي قاعىلىپ تاستالعان بولاتىن. بۇل تاريحي شىندىقتى بۇگىندە كۇللى الەم عالىمدارى بىلەدى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, جوعارىداعى ەكى الىپپەنىڭ ءبىر-بىرىنەن ەشبىر ايىرماشىلىعى جوق. ەندەشە, بۇل الىپپەنى باتىس الەمىنىڭ ءوزى دە كەزىندە ازيا كىندىگىندەگى كوكتۇرىكتەردىڭ جازۋ مادەنيەتىنەن العانى داۋ تۋعىزباسا كەرەك. سونداي-اق د. د. ۆاسيلەۆتىڭ مونوگرافياسىندا كەلتىرىلگەن ناقتى دەرەكتەرگە قاراعاندا, كونە تۇركى رۋنيكالىق جازۋلارى تەك قۇلپىتاستاردا عانا كەزدەسپەيدى. ولاردىڭ قولدانىلۋ اياسى وتە كەڭ بولعان, ياعني قاراپايىم حالىق ول جازۋ ۇلگىسىن كەڭىنەن پايدالانعان سىڭايلى. سەبەبى ول جازۋلار حالىقتىڭ كۇندەلىكتى پايدالانىپ جۇرگەن بۇيىمدارىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, بەلدىكتىڭ ايىلدارىنا, جىلقى ابزەلدەرىنە, ساقينا, جۇزىك, بىلەزىكتەردىڭ قىرلارىنا نەمەسە باسقا بۇيىمداردىڭ بەتتەرىنە دە بادىزدەلگەن (ۆاسيلەۆ د.د.گرافيچەسكي فوند پامياتنيكوۆ تيۋركسكوي رۋنيچەسكوي پيسمەننوستي ازياتسكوگو ارەالا. يزداتەلستۆو «ناۋكا». موسكۆا, 1983. 10-14 بەتتەر.).
ۆيكينگ كەمەلەرىنىڭ گوبۋستان پەتروگليفتەرىندەگى ىزدەرى
ادام بالاسى جىلقىنى قولعا ۇيرەتپەس بۇرىن الدىمەن وزەن-كولدەردى – ەسكەكپەن قوزعالاتىن قايىقتارمەن, ودان سوڭ جەلكەندى كەمەلەرمەن تەڭىزدەر مەن مۇحيتتاردى باعىندىرعان سىڭايلى. بۇلاي توپشىلاۋعا تولىق نەگىز بار. ويتكەنى وسىدان ءسال بۇرىن مۇنىڭ ناقتى دالەلدەرىن بايىرعى سكانديناۆيالىق ۆيكينگتەردىڭ قولدانعان الۋان ءتۇرلى قايىقتارى مەن كەمەلەرىنەن بايقاساق, ەكىنشى دالەلىن ەندى مىنە, ەستە جوق ەسكى زامانداردا بايىرعى ادامداردىڭ جارتاستارعا بادىزدەگەن كەمە بەينەلەرىنەن دە كورىپ وتىرمىز. ماسەلەن, نورۆەگيانىڭ جيھانگەز عالىمى تۋر حەيەردال كاۆكازعا جاساعان ءتورت ساپارىنىڭ بىرىندە ازەربايجان استاناسى باكۋدەن الپىس شاقىرىم جەردە ورنالاسقان گوبۋستان پەتروگليفتەرىنىڭ اراسىنان بايىرعى كەمەلەردىڭ تاسقا بادىزدەلگەن بەينەلەرىن كوزى شالىپ, شەكتەن تىس تاڭعالعان. ويتكەنى پەتروگليفتەردە بەينەلەنگەن كەمەلەر بايىرعى ۆيكينگتەردىڭ كۇنباستى كەمەلەرىنەن اينىمايتىن ەدى. مىنە, سوندىقتان دا ءبىز تومەندە گوبۋستان جارتاستارىندا بادىزدەلگەن كەمەلەردىڭ فوتوبەينەلەرىن ولاردىڭ اۆتورلارىنىڭ اعىلشىن تىلىندە تىركەلگەن سىلتەمەلەرىمەن قوسا بەرىپ وتىرمىز. پەتروگليفتەردىڭ اراسىندا ۆيكينگ داۋىرىندەگى جۇك تاسيتىن كەمەلەرمەن قاتار, الىس تەڭىز ساپارلارىنا لايىقتى ۇزىن, ءسۇيىر, ءارى جۇردەك كەمەلەردىڭ دە بەينەلەرى كەزدەسەدى. ولاردى زەرتتەگەن عالىمدار مۇنداي كەمە بەينەلەرىنىڭ مەزوليت داۋىرىندە, دالىرەك ايتقاندا, وسىدان 15000 جىل بۇرىن نەمەسە ءبىزدىڭ زامانعا دەيىنگى ونىنشى جانە سەگىزىنشى عاسىرلار اراسىندا بادىزدەلگەنىن انىقتاعان. تۋر حەيەردال ءۇشىن بۇل كەمەلەر تۋرالى اقپارات تاپتىرمايتىن ولجاعا اينالعان-دى. سەبەبى ول ۇسىنعان گيپوتەزا بويىنشا, ۆيكينگتەردىڭ قۇدايى نەمەسە ولاردىڭ ەڭ بايىرعى قولباسشىسى ودين و باستا سكانديناۆياعا كاۆكاز بەن كاسپي ماڭايىنان اتتانعان-تىن. تومەندەگى پەتروگليفتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, تۋر حەيەردال الەم وركەنيەتى بايىرعى مىسىر, مەسوپوتاميا نەمەسە ءۇندىستان مادەنيەتتەرىنەن الدەقايدا بۇرىن جەر بەتىنە تەڭىزدەر ارقىلى تارالعان دەگەن باتىل بايلامعا كەلگەن-ءتىن. 1999 جىلى ازەربايجانعا جاساعان ءۇشىشى ساپارىنان كەيىن تۋر حەيەردال گوبۋستانداعى پەتروگليفتەردە بەينەلەگەن كەمەلەر الەمدەگى ەڭ بايىرعى كەمەلەر جانە ادامزاتتىڭ ۇلى كوشى كاۆكاز ماڭايىنان باستالعان دەگەن توقتامعا كەلەدى.
ايتسا-ايتقانداي-اق, كەمەلەردىڭ جارتاسقا بادىزدەلگەن بەينەلەرى الەمنىڭ ءارتۇرلى ايماقتارىندا ۇشىراساتىن ونەر تۋىندىلارى بولىپ سانالادى. ال كاۆكاز ايماعىندا ونداي بەينەلەر تەك گوبۋستاندا عانا كەزدەسەدى. ولاردى ءجىتى زەرتتەۋ بارىسىندا عالىمدار گوبۋستان مادەنيەتىنىڭ مىڭداعان عاسىرلىق تاريحى بار دەگەن ءتۇيىن جاسايدى. سونىمەن قاتار عالىمدار گوبۋستانداعى كەمەلەردىڭ بەينەلەرىن ءۇش توپقا بولەدى. ءبىرىنشى توپقا ەكىدەن التىعا دەيىن ادام سياتىن ەڭ بايىرعى قايىقتاردى, ەكىنشى توپقا ءدىني استارى بار كۇنباستى كەمەلەردى, ءۇشىنشى توپقا كولدەنەڭ توسەمى بار ۇلگىنى جاتقىزادى. قالاي بولعاندا دا, گوبۋستان پەتروگليفتەرى تاس داۋىرىندەگى مادەني دامۋدىڭ بىرنەشە مىڭ جىلدارعا سوزىلعانىنان حابار بەرەدى. ماسەلەن, ونداعى جەر قىرتىسىنىڭ ورتاڭعى قاباتىنان تابىلعان ۇڭگىر ارتەفاكتىلەرى ءبىزدىڭ زامانعا دەيىنگى VIII جانە VII عاسىرلارعا ءتان بولسا, اكسەلەراتور ماسس-سپەكترومەتريا (Accelerator Mass-Spectrometry) ادىسىمەن جاسالعان ساراپتاما ولاردىڭ جاسىنىڭ 14 500 جىلعا تەڭ ەكەنىن كورسەتەدى. ءوز كەزەگىندە بىزگە بۇل كورسەتكىش گوبۋستاندا بادىزدەلگەن كەمەلەردىڭ جاسىن ب.ز.د. X-XIII عاسىرلارمەن بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
گوبۋستانداعى كۇنباستى كەمەلەردىڭ بەينەلەرىنەن كۇنگە تابىنعان ءدىني نانىم-سەنىمدەردىڭ استارى بايقالادى.
ءادىل احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك
سىڭىرگەن قايراتكەرى,
حالىقارالىق
جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
سۋرەتتەردە:ورحون بويىنداعى كۇلتەگىن ەسكەرتكىشى. ورحون مۋزەيى, حارحورين, موڭعوليا. بۇل كۇندە بۇل ەسكەرتكىشتىڭ كوشىرمە نۇسقاسى ەلورداداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە تۇر; گوبۋستان پەتروگليفتەرى
