ەتنوساياسات كوزبوياۋشىلىق, فورماليزم, توقىراۋ مەن جاتتاندىلىقتى جاراتپايدى. ءبىر جەردە قوزعالماي تۇرىپ قالساڭ دا نەمەسە باياعى ءبىر سوقپاقپەن جۇرە بەرسەڭ دە كوشتەن قالىپ قويۋ قاۋپى تۋىندايدى. ال وعان جەڭىلتەكتىك پەن جايباراقاتتىق قوسىلسا, قوعامنىڭ بەرەكەسى كەتۋى مۇمكىن. دەمەك زامانداستارىمىزدىڭ ۇستاناتىن بۇگىنگى باستى قاعيدالارى جاۋاپكەرشىلىك پەن مۇقياتتىلىق, جاڭاشىلدىق پەن پاتريوتيزم بولۋى قاجەت.
ەلىمىزدە ەتنومادەني ورتالىقتاردىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان ماعان بۇل سالانىڭ تىنىس-تىرشىلىگى ەتەنە جاقىن, تاريحى تانىس, باعىتى مەن ماقساتتارى انىق. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ يگى باستاماسىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كوپەتنوستى قوعامنىڭ ۇيلەسىمدى تۇتاستىعىن قالىپتاستىرۋ جولىندا اتقارعان مىندەتى ەڭسەلى ەكەنى بارشاعا ءمالىم. بىراق زامان ءبىر ورنىندا تۇرمايدى عوي, قوعامىمىز ۋاقىت وتە كەلە وزگەرىستەر مەن جاڭارتۋلاردى تالاپ ەتەدى. ەگەر 90-جىلدارى قازاقستاندىقتاردىڭ الدىندا ءبىر ماقسات تۇرعان بولسا, بۇگىنگى كۇننىڭ تالاپتارى مەن سۇرانىستارى مۇلدەم باسقا. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, اتالعان سالا جۇمىسىنا دا كۇردەلى وزگەرىستەر مەن جاڭا باعىتتار ەنگىزۋىمىز قاجەت. ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس مادەنيەتىندەگى كەيبىر «ەكپىندەردى» اۋىستىرىپ, تىڭ باستامالاردى قولعا العان ءجون.
مەن نەنى مەڭزەپ وتىرمىن؟ مىسالى, ءبىز قۇرعان ەتنوبىرلەستىكتەردى الايىق (كەزىندە ۇلتتىق-مادەني ورتالىقتار دەپ اتالعان). باستاپقىدا ولار ۇلتتىق جاندانۋ پروتسەستەرىن ەڭسەرىپ, ءاربىر ەتنوس ءوز مادەني قۇندىلىقتارى مەن سالت-ءداستۇرى, ءتىلى مەن ءدىنىنىڭ دارىپتەلۋىن كوزدەدى. بۇل ماقساتتى ولار ءساتتى ىسكە اسىردى دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن قولداۋ مەن كومەك جەتكىلىكتى بولدى. وعان ءوز باسىم كۋا. شەتەلدەرگە ساپارعا شىققاندا ەلىمىزدە بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردى ايتىپ, ءاربىر ەتنوس وكىلدەرىنە كورسەتىلىپ وتىرعان قامقورلىق جايىندا اڭگىمە قوزعاساق, سۇحباتتاستارىمىزدىڭ جۇزىنەن قىزىعۋشىلىقتى بايقاپ, ەلىمىزدەگى سارا ساياساتتىڭ جەڭىستەرىمەن ماقتاناتىنبىز. بىزدە ەتنوبىرلەستىكتەر ءۇشىن ارنايى دوستىق ۇيلەرى سالىنىپ, ونىڭ جۇمىسى تىڭعىلىقتى قارجىلاندىرىلادى دەسەك, شەتەلدىكتەر سەنەر-سەنبەستەرىن بىلمەي, تاڭعالاتىن. ءالى دە سولاي.
ايتكەنمەن, ءاربىر قول جەتكەن جەتىستىك تە زامان تالابىنا ساي وزگەرىستى قاجەت ەتەدى. بۇگىندە قازاقستان وركەنيەت تورىندە ورنىن ويىپ العان ءىرى مەملەكەتكە اينالدى. دەمەك ارمان-ماقساتتارىمىز دا ىرىلىكتى قاجەت ەتەدى. بۇل باعىتتا ەتنوبىرلەستىكتەردىڭ دە العا قويعان جوبا-جوسپارلارى مەن ماقسات-مۇددەلەرى وزگەرۋگە ءتيىس. ورتاق ۇلتتىق مۇددەگە جۇمىس ىستەيتىن ۋاقىت كەلدى. ول – ۇلى دالا مۇددەسى, تۋعان جەردىڭ ءتول مادەنيەتى مەن ءتىلىن, ءتول رۋحانياتىن دارىپتەۋ مۇددەسى. ءبىز تۇتاس ەل بولىپ قالىپتاسىپ, كىندىك قانىمىز تامعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى ارتتىرىپ, قاسيەتتى توپىراعىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تولىعىمەن سەزىنۋ ءۇشىن ورتاق ءتىل – قازاق تىلىندە سويلەۋىمىز قاجەت. ۇلى دالانىڭ سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتى مەن ونەرىن دارىپتەۋىمىز قاجەت. سايىپ كەلگەندە, بۇل – ءبىزدىڭ ورتاق بورىشىمىز, ار-ۇياتىمىزعا سىن, ءتىپتى كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىزدى جەڭىلدەتەتىن فاكتور بولماق.
مىسالى, مەن تازا قازاق ورتاسىندا ءجيى بولامىن. بىراق ەشكىم مەنىڭ ۇلتىم مەن شىققان تەگىمدى سۇراپ, ەسىمە سالعان ەمەس. ۇلكەن قۇرمەت تانىتىپ, توبەلەرىنە كوتەرەدى. قازاقتارعا مەن تۋعان-تۋىستاي بولىپ كەتكەنىمە قانشا ۋاقىت بولدى. ويتكەنى مەن اينالامداعىلارمەن ءبىر تىلدە سويلەسەمىن, سالت-ءداستۇر مەن عۇرىپتى جەتىك ءبىلىپ, بەرىك ۇستانامىن. سودان كەيىن دە مەن ءوزىمدى وسى ەلدىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە سەزىنەمىن. مۇنداي سەزىمدى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ بويىنان كورۋىمىز قاجەت. بۇل قاعيدانىڭ نورماعا اينالعانى ابزال. ءبىرتۇتاس حالىق دەپ وسىنى ايتادى. ايتپەسە, ءالى دە تىلدىك, مادەني جانە باسقا دا بەلگىلەرگە بولىنگەن قوعامدا ءومىر ءسۇرۋدى جالعاستىرا بەرەرىمىز انىق.
قوزعايىن دەگەن كەلەسى ماسەلە دە ەكىجاقتى پىكىر تۋدىرارى انىق. ايتايىن دەگەنىم – ەتنوبىرلەستىكتەردىڭ جۇمىسى جايلى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا قۇرىلعان بۇل ورتالىقتاردىڭ كوزدەگەن ماقساتى ءاربىر ۇلتتىڭ مادەنيەتىن, ءتىلىن, ءدىلىن جانداندىرۋ بولدى. كەڭەستىك ورتاق ساياساتقا بايلانىپ قالعان ەتنوس وكىلدەرىنىڭ سانا-سەزىمىن وياتىپ, تاۋەلسىزدىك تارتۋ ەتكەن بوستاندىقتىڭ يگىلىگىن كورۋ بولدى. بۇل شەشىمنىڭ سول كەزدەگى قوعام دامۋىنا تيگىزگەن وڭ ىقپالى مەن وزەكتىلىگىن ۋاقىت دالەلدەدى. وسى جەتىستىكتى نەگىزگە الا وتىرىپ, ءبىز بۇگىن دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلۋىمىز قاجەت.
اتاپ ايتقاندا, ەتنوبىرلەستىكتەر اياسىنداعى تاياز تىرشىلىكتەن بىرتە-بىرتە باس تارتىپ, ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋ ارەكەتتەرىنە كوشەتىن ۋاقىت جەتتى. ءبىر شاڭىراق پەن ءبىر تۋدىڭ استىندا جىلدار بويى ءومىر ءسۇرىپ, وتانى مەن تولقۇجاتى ورتاق بولعان ادامداردىڭ مادەنيەت, ءتىل, ءدىن باعىتىندا سان سالاعا ءبولىنۋى سىرت كوزگە ەرسى كورىنىپ, بۇگىنگى سۇرانىستارعا قاراما-قايشى اسەر ەتەتىنى انىق. ەتنوس-ەتنوسقا بولىنگەن قوعامنان تۇبىندە نە قايىر بولادى؟ وسىنداي ءبولىنۋ ارقىلى ءبىر-بىرىمىزدەن الىستاپ بارا جاتقان جوقپىز با؟ ويلاناتىن, شەشىم قابىلدايتىن ۋاقىت جەتتى دەپ بىلەمىن.
اسسامبلەيانىڭ كەزەكتى سەسسياسى بولعان كەزدە جۋرناليستەر مەنەن ءجيى سۇحبات الىپ تۇرادى. سوندايدا قويىلاتىن ەڭ باستى سۇراق – «قاي ەتنوس وكىلى بولاسىز؟». «قاراقتارىم-اۋ, مەنىڭ قاي ەتنوس وكىلى ەكەنىمدى نە قىلاسىڭدار؟! ەڭ باستىسى, مەن – ءوز ەلىمنىڭ ازاماتىمىن! پاتريوتپىن! قازاقستان حالقىنىڭ وكىلىمىن! شىققان تەگىم – ول ءوز باسىمنىڭ ماسەلەسى عوي», دەپ شىر-پىر بولامىن. ابدىراپ قالعان ارىپتەستەرىمنىڭ كوڭىلىن اۋلاپ: «مەن تالدىقورعان جاقتاعى كوكسۋدىڭ جالايىرىمىن. جالايىردىڭ ىشىندە تۇسكە دەيىن انداسپىن, تۇستەن كەيىن مىرزامىن», دەپ قالجىڭعا دا بۇرىپ جىبەرەمىن.
ارينە, مەن بۇل جەردە ەتنوبىرلەستىكتەردى دەرەۋ تاراتىپ جىبەرىڭدەر دەپ وتىرعان جوقپىن. بۇل تاقىرىپ كەڭ تالقىلاۋدى قاجەت ەتەدى. كوپشىلىكتىڭ دە پىكىرىن تىڭداعانىمىز ابزال. بىراق ءوز باسىم جوعارىدا ايتىلعان ۇسىنىستارىما بەرىكپىن. ويتكەنى ومىردە جيناقتاعان تاجىريبەم دە مول, كورگەنىم دە از ەمەس. دۇرىس پەن بۇرىستى ايىراتىن جاسقا دا كەلدىم. ەسكەرەتىن جاعدايلار دا كوپ. سەبەبى ءبىز – فەدەراتيۆتىك مەملەكەت ەمەسپىز عوي, ءبىز – ءبىرتۇتاس مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان, كوپ ەتنوستان قۇرالعان ءبىرتۇتاس حالىقپىز. دەمەك ماقساتىمىز دا, مۇددەمىز دە, كوزدەگەن مۇراتىمىز دا ءبىر, سوعان اپارار جولدىڭ دا ءبىر بولعانى ابزال, بۇل باعىتتا ويلاستىرىپ قويعان ۇسىنىستارىم دا بار. تىڭدار قۇلاق بولسا.
اتاپ ايتسام, بۇگىنگى ەتنوبىرلەستىكتەردىڭ ورنىنا بالامالى قۇرىلىمدار ەنگىزۋ تۋرالى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ورنالاسقان جۇزدەگەن ەتنومادەني ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىن وڭىرلىك اسسامبلەيا مەن دوستىق ءۇيىنىڭ جانىنان ارنايى قۇرىلاتىن ەتنوستىق رۋحاني قۇندىلىقتاردى دامىتۋ سەكتورلارى الماستىرسا دەيمىن. اتقارىلاتىن مىندەتتىڭ ءمان-ماعىناسى سول باياعى – مادەني سان الۋاندىقتى ساقتاۋ بولىپ قالا بەرەدى, بىراق نىسانى وزگەرەدى: ءبىر-ءبىرىنىڭ جۇمىسىن قايتالاعان قۇرىلىمدار جويىلىپ, ءبىرتۇتاس حالىقتى ەتنوس-ەتنوسقا بولشەكتەۋ, ىدىراتۋ فاكتورى ازايادى. ەڭ باستىسى, سانامىز وزگەرەدى, بىرلىگىمىز بەن ىنتىماعىمىز ارتادى.
ايتقانىمنىڭ بارلىعى اقيقات دەۋدەن اۋلاقپىن. دەگەنمەن تاعى ءبىر وزەكتىلىگى ارتىپ تۇرعان ماسەلەنى قوزعاۋدى ءجون كوردىم. ارينە, پوليەتنوستىق تۇرعىدان قازاقستاندىق قوعام شىنىمەن دە سان الۋان. تىلدىك, دىندىك, ەتنوستىق, ت.ب. ەرەكشەلىكتەر بار. بىراق بۇگىنگى قوعام شىندىعىنا جۇگىنسەك, ىشكى جانە سىرتقى قىسىمدار مەن قاۋىپتەردى ەسكەرەتىن بولساق, ءبىزدىڭ قوعامدى بىرىكتىرەتىن, ىنتىماق پەن بەرەكەگە شاقىراتىن نەگىزگى كۇش قاجەت. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, بۇل كۇش – حالىقتىڭ رۋحاني بىرتۇتاستىعىندا. ال بۇل بيىككە شىعۋ ءۇشىن ءاربىر ەتنوس ءوزىنىڭ «ۇلتتىق ۇياشىقتارىنان» شىعىپ, ورتاق مۇددە مەن ورتاق مۇراتقا جۇمىلا جۇمىس ىستەۋى قاجەت. قازاق دالاسىنىڭ وركەندەۋىنە جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. «مەن» دەگەن پوزيتسيادان ء«بىز» دەگەن پوزيتسياعا اۋىسۋىمىز ابزال. ەڭ باستىسى, بارلىق ەتنوس وكىلدەرى ءبىر تىلدە – قازاق تىلىندە سويلەۋى كەرەك. سونىمەن قاتار قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن, ادەپ-عۇرپىن دارىپتەۋىمىز, ونەرى مەن مادەنيەتىنە ەڭبەك ءسىڭىرۋىمىز قاجەت. ۇلى دالا مادەنيەتىن مەنتالدىق, پسيحولوگيالىق تۇرعىدان تەرەڭ تانۋىمىز قاجەت. «كىمسىڭ؟» دەپ سۇراعاندا «مەن – قازاقپىن!» دەپ جاۋاپ بەرەتىن دەڭگەيگە جەتۋىمىز كەرەك. بۇل جەردە مەن شىققان تەكتى ەمەس, رۋحاني بولمىستى ايتىپ وتىرمىن. تۋعان جەرگە, ۇلى دالا حالقىنا دەگەن قۇرمەت پەن ادالدىق جايىندا ايتىپ وتىرمىن. تەك وسى بيىكتى ەڭسەرسەك قانا ءبىز بىرلىگى مىزعىماس ەلگە اينالىپ, شاڭىراعىمىزدى بەرىك ۇستايتىن حالىق بولارىمىز انىق.
ءبارىن ايت تا, ءبىرىن ايت دەمەكشى, مەنى كوپ جىلدار بويى الاڭداتىپ, تولعاندىرىپ جۇرگەن تاعى ءبىر تاقىرىپ بار. بۇل – مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى. ويتكەنى ورتاق ءتىل جوعارىدا ءسوز ەتىلگەن «بىرتۇتاستىقتىڭ» باستى كورسەتكىشى, ىرگەتاسى دەپ ايتۋعا بولادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جىلدار بويى بۇل فاكتوردىڭ ماڭىزدىلىعى جايلى ايتىپ-اق كەلە جاتىر. ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتايتىن قاسيەتتىڭ ءتىل ەكەنىن نەشە مارتە اتاپ, قازاق ءتىلىنىڭ دامىپ, وركەندەۋىنە جول اشاتىن باعدارلامالاردى دا ۇسىندى. بۇل سالا قارجىلاندىرۋدان دا كەندە ەمەس. بىراق بارلىق ماسەلە ءبىزدىڭ سانامىزدا بولىپ تۇر. ءورىستىلدى ازاماتتاردىڭ بىرجاقتىلىعىندا بولىپ تۇر. ەرتەڭ بارلىق قازاقستاندىقتار ۇيقىدان ويانىپ, ءبىر-بىرىنە قازاق تىلىندە «قايىرلى تاڭ!» دەپ سالەم بەرىپ, ۇلى ابايدىڭ تىلىندە سويلەپ كەتسە, نە بولارىن كوزگە ەلەستەتىپ كورىڭىزدەرشى. ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە تۋعان باۋىرداي جاقىن بولارىمىز ءسوزسىز. «وتانداس» ءسوزىنىڭ ءمان-ماعىناسى دا قۇلپىرىپ شىعا كەلەر ەدى. بىزگە كەرەگى دە سول عوي!
وكىنىشكە قاراي, بۇگىن ءبىز بۇل اقيقاتتان الىسپىز... تاۋەلسىزدىگىمىزگە 30 جىل تولىپ وتىرسا دا وتانداستارىمىزدىڭ 40 پايىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى يگەرمەگەن. سونىڭ سالدارىنان بۇگىنگى قوعام «قازاقتىلدى» مەن ء«ورىستىلدى» دەگەن ەكى پاراللەل الەمگە ءبولىنىپ ءجۇر. ءبىرىنشى الەم وكىلدەرى ەكىنشى الەم وكىلدەرىنە ء«تىلدى ۇيرەنبەدىڭدەر» دەپ ءمىن تاقسا, «ورىستىلدىلەردىڭ» بۇل سىنعا پىسقىرعانى بار: «يت ۇرەدى, كەرۋەن كوشەدى» قاعيداسىن ۇستانىپ, ءتىل بىلمەگەندىگىنەن ەشبىر قينالىپ جۇرمەگەندىكتەرىن العا تارتادى. شىنىمەن دە, مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەگەن ادامنىڭ «مۇرتىن بالتا شاپپاس» دەگەن جاعدايدامىز عوي – بارعان جەرىڭدە قىزمەتتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ورىس تىلىندە-اق الۋعا بولادى. باستى قاتىرىپ نە كەرەك. ول ول ما, قازاق ءتىلىن مەنسىنبەيتىندەردى ايتساڭشى...
اينالامداعىلاردىڭ «قازاق ءتىلىن نەگە ۇيرەنبەيسىڭدەر؟» دەگەن ساۋالىما ايتار جاۋاپتارى ۇنەمى بىرتەكتەس: «وعان ۋاقىت تا جوق, اقشا دا جوق», «جاقسى مۇعالىمدەر جەتكىلىكتى ەمەس, ارنايى ادىستەمەلەر جوق» نەمەسە ءتىپتى «ول ءتىلدىڭ ماعان كەرەگى بار ما؟» دەپ توبەدەن ءبىر قويعانداي كۇيگە تۇسىرەدى. وسىندايلارعا قايتارار جاۋابىم بىرەۋ: ء«تىلدى ۇيرەنۋ ءۇشىن تەك قانا نيەت كەرەك, جۇرەكتەن شىققان نيەت. تۋعان توپىراعىڭا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن ءنار الاتىن نيەت, سول توپىراقتىڭ يەسى – قازاق حالقىنا دەگەن سىيلاستىقتان تۋىندايتىن نيەت. نيەت بولسا, بارلىعىنىڭ ورنىنا كەلەرى انىق». ءسوزىمنىڭ دالەلى رەتىندە ءبىر عانا مىسال كەلتىرگىم كەلەدى.
چەشەن رەسپۋبليكاسىندا وتە تانىمال حالىق ءانشىسى بولدى. ءوزى اقىن, ءوزى كومپوزيتور ۆاليد داگاەۆ دەگەن اقساقال. وكىنىشكە قاراي, ول وسىدان ءۇش جىل بۇرىن دۇنيەدەن وزدى. چەشەن حالقى دەپورتاتسياعا ۇشىراعان 1944 جىلى ۆاليد نەبارى 4 جاستا ەكەن. تاۋقىمەتتىڭ اششى ءدامىن ارتىعىمەن تاتقان داگاەۆتار اۋلەتى اللانىڭ راحىمىمەن قازاق جەرىنە, ونىڭ ىشىندە الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنا جەر اۋدارىلادى. 1957 جىلى حالىققا تاريحي وتانىنا قايتۋعا رۇقسات بەرىلە باستاعاندا ۆاليد اعاي 17 جاسقا جاڭا تولعان بوزبالا كورىنەدى. ارادا وتكەن نەبارى 13 جىل ىشىندە داگاەۆتار اۋلەتى تازا قازاق تىلىندە سويلەپ, قازاق مەنتاليتەتىن بويلارىنا ءسىڭىرىپ ۇلگەرەدى. ۆاليد بولسا, قازاق پوەزياسىن دا تەرەڭ يگەرەدى.
اقساقالدىڭ گروزنىيدا وتكىزگەن 60 جىلدىق عۇمىرىنداعى كوزدەگەن باستى ماقساتى – قازاق ءتىلىن ۇمىتپاۋ بولىپتى. كاسىبي ءانشى كوڭىلى قۇلازىپ, جانى جۇدەگەن كەزدە رۋح بەرىپ, جۇباتقان قازاق اندەرى ارقىلى كوڭىلىن سەرگىتىپ, كوكەيىندەگى قازاق ءتىلىن جاڭعىرتىپ وتىرعان. ول كىسىنىڭ ورىنداۋىنداعى «ون التى قىز» ءانىن چەشەن حالقى ءالى كۇنگە دەيىن تاسپا ارقىلى ءسۇيىپ تىڭدايدى.
كوزى تىرىسىندە ۆاليد اقساقالمەن كەزدەسكەنىم بار. ء«تىلدى قالاي ۇمىتپاي ءجۇرسىز؟» دەگەنىمدە, قينالماستان جاۋاپ بەردى: «قازاق باۋىرلارىما دەگەن قۇرمەت پەن سىيلاستىق, قازاق جەرىنە دەگەن ىستىق ىقىلاس جۇرەگىمدە ءبىر ساتكە دە سونگەن ەمەس. قازاق اندەرى, قازاق ءتىلى ارقىلى سول جەرگە دەگەن ساعىنىشىمدى باسامىن, اۋەن مەن ءسوزدىڭ قاسيەتىن سەزىنەمىن, كۇش الامىن». سودان بەرى قازاق جەرىندە ءجۇرىپ, قازاق ءتىلىنىڭ كەرەمەتىن, قۇدىرەتىن سەزىنە الماعانداردى ايايمىن...
تۇيىندەي ايتقاندا, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىسىن جاڭا فورماتقا كوشىرۋ – زامان تالابى. بۇل تالاپتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءبىز ءوز سانامىزدى جاڭا باعىتقا بۇرىپ, جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىرىپ, جاتتاندىلىقتان ارىلۋىمىز كەرەك.
اتساليم يديگوۆ,
قازاقستان حالقى
اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى
