ادەبيەت • 03 تامىز، 2021

حوسەنىڭ قوس ولەڭى

141 رەت كورسەتىلدى

2013 جىلى، ارادا ءجۇز وتىز بەس جىل وتكەن سوڭ، گۆاتەمالا مەم­لە­كەتىنە كەلگەن كۋبا ەلشىسى ەسكى قورىم­داعى ءبىر جاس قىزدىڭ بەيى­تىنە ەس­كەرتكىش تاقتا ورناتتى. وندا ال­تىن ارىپتەرمەن مىناداي ءسوز جا­زىلعان ەدى:

«سەزىنەمىن، ءسات تۋعانىن –

سىردى اشاتىن – دەرتتى ارمان:

گۆاتەمالالىق قىز تۋرالى،

عاشىقتىقتان مەرت بولعان!

مۇندا ماريا گارسيا گرانادوس جا­تىر، ول – «لا نينا دە گۆا­تەمالا».

كۋبا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى»...

القيسسا. سىرتتا – ون توعىزىنشى عاسىر، ال اق ءمارماردان قالانعان ءزاۋلىم سارايدىڭ ىشىندە – بەينە ءبىر اققۋداي شاكي باسىپ، انتەك كۇلگەن سۇلۋ بويجەتكەن ءان سالىپ، اينالا بيلەپ ءجۇر. ول ماڭگىلىك ماحاببات جايلى، ءبىر-بىرىنە ىنتىققان قوس جۇرەكتىڭ، بالكىم، ەشقاشان دا قوسىلا المايتىن قوس جۇرەكتىڭ ساعىنىشى جايلى ءان سالاتىنداي. ول – ماريا گارسيا گرانادوس ەدى. گۆاتەمالانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى، گەنەرال گارسيا گرانادوستىڭ جالعىز قىزى.

ۆ

1877 جىلى، كۋبا حالقىنىڭ ۇلت قا­ھارمانى، «كۋبا ازاتتىعىنىڭ كيەسى»، اقىن، جۋرناليست، ۇستاز حوسە مارتي-ي-پەرەس ءوز ەلىندەگى ساياسي قىسىمنان جەر اۋىپ، گۆاتەمالاعا كەلەدى. ءاردايىم ۇيىندە ساياسي ەليتا مەن ونەر ينتەلليگەنتسياسىنا ارناپ قوناقاسى بەرەتىن گەنەرال اقىندى دا شاقىرادى. ءوزىنىڭ تۋا ءبىتتى شەشەندىگى جانە كىسى باۋراپ الاتىن كوركەم مىنەزىمەن گۆاتەمالادا «دوكتور توررونتە» اتانعان حوسە مارتي بۇل شاقىرۋدان باس تارتپايدى. ماريا ءبىر كورگەننەن اقىندى ۇناتىپ قالادى. ودان كەيىن ورتالىق امەريكاداعى قىز­دار اكادەمياسىندا حوسە مارتي فيلوسوفيادان ءدارىس وقىپ جۇرەدى. ونىڭ العىر شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى – تاعى دا سول ماريا. ءبىز ءبىراز العا ۇزاپ كەتكەن سەكىل­دىمىز. كەيىن سول قوناقاسىدا بولعان م.ب.مارتينەس دەگەن كىسى وسى وقيعانى بىلايشا ەسكە الادى: «گۆاتەمالاعا كەل­گەنىنە ەكى كۇن بولعان اقىندى گەنەرال قۇرمەتتەپ ۇيىنە شاقىردى. سيقىرلى بي شەرۋىن تاماشالاپ وتىرعانىمىزدا حوسە مارتي مەنەن «مىسىرلىق حانشايىم­شا كيىنگەن اناۋ سۇلۋ قىز كىم؟» دەپ سۇرا­دى. «گەنەرالدىڭ قىزى ماريا» دەدىم. ونىڭ سۇلۋلىعى مەن بيىنە اقىننىڭ اربا­لىپ قالعانىن بىردەن اڭعاردىم». مارتي مەن ماريا اراسىنداعى سەزىم ۇشقى­نى وسىلايشا جالت ەتكەن ەدى. الايدا اقىن مەكسيكادا ءوزىنىڭ قالىڭدىعى قالىپ كەت­كەنىن دە ايتقان سىڭايلى. سەبەبى ء«سىز­­دىڭ گۆاتەمالاعا قايتىپ كەل­گەنى­ڭىز­دى ەستىدىم. الايدا مەنىمەن كەز­دەسۋگە كەل­­مەدىڭىز. نەلىكتەن؟ بىراق ماعان بولا سا­پارىڭىزدان قالماڭىز. ءسىز قالىڭ­دى­عىڭىزدىڭ بار ەكەنىن، وعان ۇيلەنۋگە مو­رالدىق مىندەتتەمە العانىڭىزدى ءار­دايىم جادىما سالۋشى ەدىڭىز. سوندا دا، تەزىرەك كەلۋىڭىزدى وتىنەمىن» دەيدى ماريا اقىنعا جازعان حاتتارىنىڭ بى­رىندە. بىراق اقىن سول ساپارىندا ءوزىنىڭ قالىڭدىعىن ەرتە كەلەدى. اقىن كەلگەن كۇنى وزەنگە شومىلۋعا كەتكەن ماريا­نىڭ ءولى ءتانى عانا تابىلادى. دارىگەر­لەر «وكپەسىنە سۋىق تيگەن» دەگەن ۇيعارىم­عا كەلەدى. جاس سۇلۋدى جەرلەۋ راسىمىنە قاتىسقان اقىن كەيىن ماريانى ماڭگىلىك ولمەس جىردىڭ مۋزاسىنا اينالدىرادى. ەندى ونىڭ الەم ادەبيەتىندەگى ەسىمى – «لا نينا دە گۆاتەمالا». اقىننىڭ وسى داڭقتى ولەڭىن وقيىق:

سەزىنەمىن، ءسات تۋعانىن –

سىردى اشاتىن – دەرتتى ارمان:

گۆاتەمالالىق قىز تۋرالى،

عاشىقتىقتان مەرت بولعان!

جاسمين مەن لالا گ ۇلى،

جانسىز ءجۇزىن كومكەردى،

باۋىرىنا الدى دالا مۇڭىن،

باۋىرىنا ونىڭ دەرت ەندى.

سۇيگەن ەدى ول... ەرتە مە ەدى؟!.

«كۇتەم» دەگەن، سەرت ەتىپ،

جىگىت... جارىن ەرتە كەلدى،

قىز سەزىمىن تارك ەتىپ.

ەل بەتكە الدى جاس قابىردى،

اۋىر تابىت كوتەرىپ،

جۇرت اعىلدى – جاس توگىلدى،

كوزدىڭ قۇنى وتەلىپ.

...كەلدى جىگىت! شەرتە كەلدى،

ارمان ءانىن، جارق ەتىپ...

بىراق جارىن ەرتە كەلدى،

قىز جۇرەگىن تارك ەتىپ!

نەگە، ساۋلەم، بۇلاي ەتتىڭ،

قوڭىراۋلاتتى-اۋ كۇي وكتەم!

...سۋىق ءجۇزىن جىلاي ءوپتىم،

سۋىعى ءوتتى سۇيەكتەن.

...ءولى ءتانىن كەتكەن سۋىپ،

وزەننەن اپ، كوپ دەدى ەل:

«وكپەسىنەن وتكەن سۋىق»،

جوق، جۇرەكتەن وتكەن ول!

نەگە، ساۋلەم، بۇلاي ەتتىڭ،

جيىپ كەپ ەم بار گۇلدى!..

قوس قولىنان جىلاي ءوپتىم،

قابىر الدى-اۋ سول گۇلدى!

مولاڭنان كەپ الىپ كەتتى

مەنى...

سەنى – الدى ءتۇن!..

جارىق كەتتى!

زارىق كەتتى!

قالىپ كەتتى جالعىز ءۇن...

(ولەڭدى اۋدارعان: ە.ءجۇنىس)

اقىن ماريانى تەك گۇلدەردىڭ اراسىندا قالعانداي ەلەستەتەتىنى ولەڭنەن انىق اڭعارىلادى. ەڭ تاڭعالارلىعى، قالالىق زيراتتىڭ قىزمەتكەرلەرى كەيبىر تۇندەردە قورىمنان ءبىر قىزدىڭ ءان سالعان داۋىسى ەستىلەتىنىن جانە «مەنىڭ زيراتىما گۇل قويىڭدارشى» دەپ جۇرەتىن اق كويلەكتى قىزدى ۇنەمى كورەتىندەرىن ايتادى. بۇل دا ءبىر قالالىق اڭىزداردىڭ ءبىرى بولار. الايدا وسى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بويى ماريانىڭ قۇلپىتاسىنان جاسمين مەن لالا گ ۇلى ۇزىلمەگەن ەكەن. قابىر باسىندا ءاردايىم جاڭا عانا جۇ­لىن­عان گۇلدەر جاتادى ەكەن.

حوسە مارتيگە قالىڭدىعى كارمەن زاياس بازان ۇل سىيلادى. اقىن ءۇشىن ماريا گرانادوس وبرازى ماحاببات مۋزاسى عانا ەمەس، رەۆوليۋتسيا جانكەشتىلىگىنىڭ بەينەسىنە اينالسا، ۇلى حوسە فرانتسيسكو – رەۆوليۋتسيا جاسامپازدىعىنىڭ جانە جەڭىسىنىڭ كۋلتىنە اينالعان سەكىلدى. اقىن­نىڭ ءوزى «يسماەللو» دەپ ەركەلەتكەن جال­عىز ۇلىنىڭ ەكى جاسقا تولعان تۋ­عان كۇنىندە جازعان ولەڭىن وقىپ كورەلىك:

جاس حانزادا قۇرمەتىنە،

بۇل مەيرامدى ويلاپ تاپتىق.

جاس حانزادا قۇرمەتىنە،

مەرەكەنىڭ وتىن جاقتىق.

ونىڭ تولقىن ءسۇمبىل شاشى،

يىنىنە توگىلەدى،

قوس جانارى سəۋلە شاشىپ،

قوس جۇلدىزداي كورىنەدى:

جالت ەتەدى تاڭعى نۇرداي،

جارق ەتەدى سونبەۋ ءۇشىن;

ول مەن ءۇشىن – جاستىعىمداي،

تəج بەن سەمسەر – ول مەن ءۇشىن!

قانقۇيلىمەن الىسقاندا،

قالت ەتپەيتىن بەرىك، بەكەم –

مەنىڭ قولىم – ول ۇستاسا،

بالاۋىزداي ەرىپ كەتەر.

قاباعى سəل تۇيىلسە ەگەر،

قاباعىنىڭ استىندامىن،

كوزىنە جاس ۇيىرسە ەگەر،

كوزىمە الام جاستىڭ ءبəرىن.

سونىڭ قانى تامىرىم مەن

تۇل بويىمدا، بىلەگىمدە،

سونىڭ عانا əمىرىمەن

سوعىپ تۇرار جۇرەگىم دە!

جاس حانزادا قۇرمەتىنە،

بۇل مەيرامدى ويلاپ تاپتىق!..

(ولەڭدى اۋدارعان: ە.ءجۇنىس)

كەيىن اقىننىڭ ۇلى حوسە فرانتسيسكو دا ۇلت ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسكەرگە اينالىپ، گەنەرال شەنىندە زەينەتكە شىققان.

لاتىن امەريكاسىنىڭ ەڭ ۇلى اقىن­دارىنىڭ ءبىرى حوسە ءمارتيدىڭ، بالكىم، ەڭ ءبىر داڭقتى، اڭىزعا اينالعان وسى ەكى ولەڭىنەن ونىڭ ءومىرىن دە، ومىرلىك ۇستانىمدارىن دا بايقاۋعا بولادى. سۇيگەن، كۇرەسكەن، بۇلقىنعان، اۋىرعان، سەنگەن جۇرەكتىڭ ءبىر بايانى وسى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ءالتىنساريننىڭ ادامي بولمىسى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:01

ۋاقىت جاراتقان ۇلى جىر

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار