رۋحانيات • 02 تامىز، 2021

«ساتەمىر حان» كىم؟

313 رەت كورسەتىلدى

ىبىراي التىنساريننىڭ «ساتەمىر حان» دەپ اتالاتىن اڭگىمەسىندە جەتى جاسىندا جەتىم قالعان ساتەمىر دەگەن بالا دالادا ويناپ ءجۇرىپ ءبىر اياعى اقساق قۇ­مىرس­قانىڭ ءۇيدىڭ توبەسىنە قا­راي ورمەلەپ بارا جاتقانىن كو­رەدى. قۇمىرسقا ءۇيدىڭ توبەسىنە كوتەرىلگەنشە، ەكى رەت قۇلاپ تۇ­سەدى. سوعان قاراماي ول تىرمىسىپ، بار كۇشىن سالىپ ءۇشىنشى رەت ۇم­تىل­عاندا بارىپ قيسايا-ميسايا ءۇي­دىڭ توبەسىنە شىعىپ كەتەدى.

ساتەمىر «قۇداي-تاعالانىڭ جا­رات­قان جان-جانۋارلارىنىڭ ەڭ كىش­كەنتايى قۇمىرسقا دا تىنباي جۇمىس جاساپ ءجۇر; ءوزى اقساق، ءبىر تىرمىسىپ، ەكى تىرمىسىپ، جىعىلىپ، سوندا دا قويماي، اقىرىندا دەگەنىنە جەتتى. مەنىڭ جۇمىس ىستەمەي ويناپ جۇرگەنىم بەكەر ەكەن»، دەپ ويلانىپ، قالاعا بارادى. وندا ءبىر وقىمىستى ادامنىڭ ءۇيىن سىپىرۋعا جالدانىپ، تاپقان اق­شاسىنا وقىپ ءبىلىم الىپتى.

اڭگىمە «اقىرىندا سول ساتەمىر اس­قان دانىشپان، ايداي الەمگە پاتشا بولعان» دەپ تۇيىندەلەدى. «قوبىلاندى باتىر» جىرىنىڭ ەرەجەپ تىلەۋ­ما­عان­بەت ۇلى نۇسقاسىندا ساتەمىر حان قو­بىلاندى باتىردىڭ بەلىنە قارۋ بايلاپ، استىنا ۇشقان قۇسپەن تەڭ تۇل­پار مىنگەنىن، كۇش-قايراتىنىڭ تاسىپ، اق­قۇرتقاداي سۇلۋ دا اقىلدى قىزعا ۇيلەنگەنىن كورە الماي، ونى مۇلدە جوق ەتۋدى ويلايدى. ءسويتىپ نوعايلىنىڭ ەلىنەن قىرىق جىگىتتى تاڭداپ الىپ، قارۋ-جاراق بەرىپ قوبىلاندىنى ولتى­رۋگە جۇمسايدى. «ولتىرسەڭدەر بە­سە­ۋىڭ بەك بولاسىڭدار، بىرەۋىڭ قارىن­دا­سى حانسۇلۋدى الاسىڭ، بىرەۋىڭ اققۇرت­قا­داي سۇلۋعا ۇيلەنەسىڭ، قازىناعا قا­رىق بولىپ قالاسىڭدار»، دەيدى. قوبى­لاندىعا حابار جىبەرەدى. ول باتىرعا كەلىپ:

...ەلدەن قىرىق قاشقىن

قاشىپ تۇر،

پاتشا جامان ساسىپ تۇر.

حاندى قايعى باسىپ تۇر،

اقىلدارىن شاشىپ تۇر.

السىن دەپ ەدى باتىردى-اي،

قىرىق قاشقىننىڭ ارتىنان

قىرىق جىگىت ءبىر شىقتى،

بۇلار قالدى باتا الماي.

ءوزىڭ قۋىپ بارماساڭ،

پاتشاڭ جاتىر جاتا الماي، –

دەيدى.

اڭقاۋ باتىر بۇعان نانىپ، ءبىر ءوزىن مىڭعا بالاپ، قىرىق قاشقىننىڭ سوڭىنان قۋادى. قۋىپ جەتىپ ءبىرىن نايزامەن شانشىپ، ءبىرىن ساداقپەن اتىپ، جيىرماسىن ولتىرەدى. ولمەي ءتىرى قالعاندارىن ۇستاپ الىپ، مۇرىندارىن تەسىپ، كەسىپ ساتەمىر حاننىڭ الدىنان ءتىزىپ ايداپ وتەدى.

مۇنى كورگەن ساتەمىر حان ساسىپ، زارەسى ۇشىپ ونى ەندى ءوزى قاراتاۋداي، كوزى شاڭىراقتاي، مۇرتى ساباۋداي، ۇرتى شۇبار قاپتاي، تىستەرى تاستان سوققان قالاداي بارساكەلمەستەگى قوز­عالماس دەگەن ءداۋدى ولتىرۋگە جۇم­ساي­دى. «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» كىتا­بىنداعى «ەدىگە» جىرىندا ساتە­مىر قالماقتىڭ حانى. ەدىگە:

مەن كەتەرمىن، كەتەرمىن،

ساتەمىردەي قالماقتىڭ

ەلىنە ىزدەپ جەتەرمىن.

ساتەمىردىڭ ەلىندە

شۇباردى ءۇش اي باعارمىن.

وسى وتىرعان قولىڭدى

وردادا باسىن الارمىن.

ءۇش اي، توقسان كۇن بولعاندا،

وسى ورداعا جەتەرمىن،

كەلەردە حابار ەتەرمىن، –

دەيدى.

ۆەنگريا عىلىم اكادەمياسى ەتنو­گرافيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىز­مەتكەرى، دوكتور ءداۋىت قارا شومباي «دالا مەن قالا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى اق­­­ەدىل تويشان ۇلىمەن سۇحباتىندا: «مەن «ەدىگە» جىرىندا اتى اتالاتىن باس­­قا جۇرتتاردى ارنايى زەرتتەدىم، – دەي­­دى. – ماسەلەن، «قىرىمنىڭ قى­­رىق با­تىرىنداعى» ەدىگەنىڭ جاۋى قال­ماق دەپ اتالادى. بىراق تەك­سەر­سەڭىز، ال­تىن وردا داۋىرىندە قال­ماق پەن قازاق سوعىسپاعان. مىنە، قى­زىقتى جايت، ايتالىق ەدىگەنىڭ باستى قارسىلاسى ساتەمىر حاندى جىرشى قالماق دەپ تانىستىرادى. ال شىن مانىندە ساتەمىر ماڭعىت رۋىنان شىق­قان ءناسىلى تۇركى، ايگىلى قولباسشى اقساق تەمىر ەمەس پە؟! وسىنداي تۇس­قا كەلگەندە ەۋروپالىق كوپتەگەن عا­لىم­دار قاتە پىكىر ايتا­دى. قازاق ەپو­سىنداعى قالماقتى جوڭ­عارلار دەپ ۇعا­تىندار بار ارامىزدا. بۇ­كىل قازاق جىرلارىندا جاۋدىڭ بار­لىعى قالماق دەپ ايتىلادى، بۇل – شىن ما­نىسىندە فولكلورلىق ساناداعى تيپ­تىك جاۋ. تەرەڭىرەك زەر سالساڭىز جىر­لاردا نەگىزىنەن كاپىرلەر مەن ەل­دىڭ سىرتقى جاۋىنىڭ بارلىعىن قالماق دەپ اتاۋ قازاق ەپوسىنداعى فور­مۋلا­نىڭ ءبىرى بولۋ كەرەك».

ساتەمىر – اقساق تەمىر، ورتا ازيا­نىڭ بيلەۋشىسى. حالىق ءامىر تەمىر، تە­مىرلان دەگەن. ورتا ازيانى بيلەپ تۇرعان زاماندا ونى جانە ونىڭ ۇرپاق­تارىن ۇلىقتاي ءتۇسۋ ماقساتىندا سول كەز­دەگى عىلىم، ءبىلىم ءتىلى – پارسىشا ءامىر­زادا دەپ تە اتاعان. ءامىر – قا­زاق تىلىندە بۇيرىق، جارلىق، ۇكىم، بيلەۋ­شى، زادا – ءناسىلى، تۇقىمى، نەگىزى جاقسى ادام دەگەندى بىلدىرەدى. تۇركى تايپالارى ءوز تىلدەرىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا وراي، ء«امىرزادا» ءسوزىنىڭ ەكى جاعىنداعى دىبىستاردى كەلە-كەلە «جۇتىپ قويىپ» مىرزا دەگەندى عانا ايتاتىن بولعان. دۋلات تايپاسىنان شىققان قازاق گەرو­دوتى اتانعان تاريحشى عۇلاما عا­لىم، اقىن ءارى ماملەگەر/ديپلومات/ مىرزا مۇحاممەد حايداري /1499-1551/ ءوزىن مىرزا حايدار دەپ قىسقاشا اتاعاندى قالاعان. بابىر /1483-1530/ ونى حايدار مىرزا دەپ كورسەتەدى. ال مىرزا مۇ­حاممەد حايدارعا بابا­سىنىڭ ەسىمى بە­رىلىپتى. بۇدان مىرزا ءسو­زىنىڭ ءامىر تەمىر زامانىنان بەرى ايتى­لىپ كەلە جاتقانىنا كوز جەتكىزە تۇسەمىز.

1927 جىلى ق.ي.ساتباەۆتىڭ ال­عى سوزىمەن كسرو حالىقتارىنىڭ ورتا­لىق باسپاسىنان قازاق تىلىندە اراب ارپى­مەن تەرىلىپ باسىلىپ شىققان «ەدى­­گە» جىرىندا دا ساتەمىر – وزگە ەل­­دىڭ حانى.

ەدىگە ساتەمىر حاننىڭ قىزىن ىزدەپ كەلە جاتىپ ءبىر كوك شاتىرعا كەزدەسەدى. استىنداعى اتىن قاسىندا بىرگە كەلە جاتقان 17 دوسىنا قالدىرىپ شاتىرعا كەلسە، ءوزى ىزدەپ جۇرگەن ساتەمىر حاننىڭ قىزىن ءداۋدىڭ ۇلى قابانتىن الىپ كەلە جاتىر ەكەن. قىز ەدىگەگە ءداۋدىڭ ۇلى زورلىقپەن الىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ەدىگە الىپتى ءولتىرىپ، قىزىن امان-ەسەن ساتەمىر حانعا الىپ كەلەدى. ساتەمىر ۇلكەن توي جاساپ، قىزىن ەدى­گەگە قوسادى. ايى جەتىپ، كۇنى تول­عان سوڭ ول ۇل تۋادى. ونىڭ اتىن نۇرا­لىن دەپ قويادى. نۇرالىن ايباتتى دا قاي­راتتى باتىر بولىپ وسەدى. ەكەۋىنىڭ ارا­سىندا تۇسىنىسپەستىك تە بولىپ، كە­يىن اكەلى-بالالى باتىرلار ءبىر-بىرىمەن تابىسىپ، تاتۋلاسادى.

ق.ساتباەۆ وسى «ەدىگە» جىرىنىڭ العى سوزىندە ەدىگە باتىردىڭ اڭگىمە­سىن شوقان ءۋاليحانوۆ ءبىرىنشى رەت 1841 جىلى امانقاراعاي وكرۋگىندەگى «كۇر­لەۋىت قىپشاق» توبىنان شىققان جۇ­ماعۇل دەيتىن اقىننان ەستىپ، جۇما­عۇلدىڭ ايتقاندارىن تاعى دا زاتى قىپشاق ارىستانباي دەگەن اقىننىڭ سوزىمەن سالىستىرىپ، اكەسى شىڭعىس ەكەۋى 1842 جىلى قاعازعا تۇسىرگەندەرىن ايتادى.

ى.التىنسارين «ەدىگە» جىرىنىڭ بۇل نۇسقاسىن ەستىگەن دە، ءتىپتى وقىعان دا شىعار؟ ويتكەنى ەكى جىرشى دا، قىپ­شاق رۋىنان، امانقاراعايدان، رۋ­لاس، جەرلەستەرى، ىبىراي ولارمەن تا­نىس تا بولۋى مۇمكىن.

سونداي-اق ق.ساتباەۆ «جىردا كەز­­دە­سەتىن كىرمە سوزدەردىڭ ءبارى دە پى­­شىن­­دەرىن بۇزىپ قازاقشالانىپ كەت­­كەن. مىسالى: شاتەمىر-ساتەمىر» سياق­تىلار»، دەيدى.

شاد – پارسى ءتىلى، قازاقشا – قۋا­نىش، شات دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ياعني ساتەمىر ەمەس شات ءامىر - قۋا­نىش­­تى بيلەۋشى بولۋى مۇمكىن. ويت­كەنى پارسى تىلىندە تەمىردى ء«اھان» دەي­دى. تەمىر دەگەن ءسوز جوق.

عالىم «ەدىگە باتىردىڭ اڭگىمەسى XIV عاسىردىڭ ىشىندە باستالۋى كە­رەك»، دەپ ول كەزدە «قازاق» ەلى ءوز بە­تىنشە جەكە وتاۋ تىكپەگەنىن، ءبىر شەتى التاي مەن تيان-شان، ەكىنشى شەتى بال­قان تاۋلارىنىڭ شىعىس بوكتەرى ارا­لىعىنداعى ۇلان-بايتاق جەردە ءتۇر­لى تۇرىك قاۋىمدارى ەرسىلى-قارسىلى جوڭ­كىلىپ كوشىپ جۇرگەنىن، بۇل قاۋىم اق وردا، كوك وردا، التىن ورداعا بولى­نەتىنىن بايان ەتەدى. ءسويتىپ، ۇلى حان التىن وردادا تۇراتىنىن، جىرداعى توقتامىس – وسى التىن وردانىڭ ەڭ سوڭعى حانى، ساتەمىر – اتاقتى اقساق تەمىر ەكەنىن ايتادى.

ءامىر تەمىر (1336-1405) – تەمۋ­ريد­­تەر يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالا­عان ­ايتۋلى، ەرەن تۇلعا. جوعارىدا ما­جار­ستان عالىمى «ماڭعىت رۋىنان شىق­قان» دەپتى. شىندىعىندا ول بار­لاس رۋىنان شىققان. بارلاس تايپاسى­نىڭ ءبيى تاراعاي بەكتىڭ بالاسى. بارلاس رۋى تۇركى تىلدەس تايپالارعا جاتادى. ولاردىڭ ۇرپاقتارى وزبەك حالقىنىڭ قۇرامىندا. بارلاستار شىڭعىسحان جورىعى تۇسىندا موڭعوليادان ورتا ازياعا قونىس اۋدارعان. ءامىر تەمىردىڭ ارعى اتاسى – قاراجار، ودان يجيل، ودان ايلەڭگىر، ودان بەرەكەل، ودان مۇحاممەد تاراعاي، ودان ءامىر تەمىر.

تەمىر بارلاستاردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ بەگى ەدى. كەيىن وزىنە باسقا بەكتەرىن قاراتتى، شاعاتاي ۇلىسىنىڭ حاندارى – موعولستاننىڭ بيلەۋشىلەرىنە قارسى كوتەرىلىس باستاعان. تەمىر باس­قار­عان جىگىتتەر كەرۋەندەرىنە شا­بۋىل جا­ساعان، سوندىقتان ونى جاسىندا باس­­پاشى بولدى دەيدى. بەكتەردىڭ بەگى بو­لىپ، شاعاتاي ۇرپاقتارىنان تا­ۋەل­سىز مەملەكەت قۇرعان. بىراق شىڭ­عىس­حاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى بولماعان­دىقتان، ءوزىنىڭ لاۋازىمى «حان» ەمەس، ء«امىر» ەدى.

ىبىراي اڭگىمەسىندە «حان» دەلى­نەدى. بالالارعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ءارى كونە ەپوستارعا سۇيەنىپ سولاي اتا­عان بولۋى كەرەك.

اڭگىمەسىندە سۋرەتتەلگەن قۇمىرسقا اقساق. سوعان قاراعاندا، ۇلى ۇستاز اقساق تەمىر ءومىرى مەن ءىس-ارەكەتىنەن جاقسى حاباردار بولعان. ياعني اقساق تەمىردىڭ بالا كەزىنەن اقسايتىنىن بىلگەنگە ۇقسايدى.

تەمىر جايىندا اڭىز-اڭگىمەلەر دە، دەرەكتەر دە كوپ. سولاردىڭ ءبىرى يبن ارابشاحتىڭ دەرەگىندە اكەسى كەدەي ۇس­تا ەكەن، تەمىر قوي ۇرلاپ جاتقان سات­تە وعان ساداقتىڭ جەبەسى ءتيىپ جارا­لان­عاندىعى تۋرالى ايتىلادى.

م.م.گەراسيموۆتىڭ تەمىر ءمايىتىن زەرتتەۋ قورىتىندىسى بويىنشا ونىڭ بويى شامامەن 172 سم قۇراعانىن جانە فيزيكالىق جەتىلگەن وتە مىقتى تۇلعا بولعانىن، اياعى بالا كەزىندە قۇرت اۋرۋىمەن (تۋبەركۋلەز) اۋىرعاندىقتان بۇگىلمەي قالعانىن كورسەتتى.

ىبىراي شىعارماسىندا ساتە­مىر­دىڭ جاسىندا ءبىر اۋقاتتى ادامنىڭ ءۇيىن سىپىرۋعا جالدانعانى اڭگىمە بولا­دى. شىعىستانۋشى عالىم ءابساتتار دەر­بىسالى: «اتاقتى «زافارنامانىڭ» (جە­ڭىسناما) اۆتورى شاراف اد-دين يازۋي (؟-1454) اقساق تەمىردىڭ قۇرا­مىندا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ دە عيماراتى بار ارنايى قورعا (ۆاكۋف-ءا.د.) ارناپ قولحات قالدىرعانىن ايتا­دى، – دەپ جازادى. – وندا ول قور­دى «ەشقانداي» جاعدايدا ساتۋعا، جەكە­مەنشىك سەكىلدى ۇرپاقتان-ۇرپاققا قال­دى­رۋعا، قانداي بولماسىن سىلتاۋمەن بازبىرەۋگە سىي رەتىندە ۋاقىتشا نەمەسە تۇبەگەيلى بەرۋگە بولمايتىنىن قات­تى ەسكەرتكەن.

قولحاتتا قورعا تيەسىلى جەرلەر اۋ­قىمى بەلگىلەنىپ، ودان تۇسكەن تابىس­تى ءبولۋ جايلى دا ءدال ايتىلعان. كى­رىس، تابىستىڭ ءبىر بولىگىن اقساق تە­­مىر ازىرەت سۇلتانعا، ياعني قوجا اح­­مەت ياساۋيگە بەيسەنبى، دۇيسەنبى كۇن­­دەرى قۇران وقيتىن ەكى قارىعا بە­­رۋ­گە بۇيىرسا، ال كەسەنەنىڭ ءىس جۇر­­گى­زۋشىسى (مۋتاۋاللي-ءا.د) ەتىپ ۇلى اقىن ۇرپاق­تارىنىڭ ءبىرى ءمىر ءالى قوجا شاي­قىنى تاعايىنداعان. داڭق­تى قولباسشى كەسەنەنىڭ سۋ تاسۋشىسى مەن سىپىرۋشىسى، باعبان، شىراقشىلارىنىڭ مىندەتتەرى تۋرالى ايتۋدى دا ەستەن شىعارماعان».

ءامىر تەمىر وسى اماناتىندا «بۇل قاسيەتتى زيرات جانىندا جەرگىلىكتى جا­ماعات ىشىنەن سۋ تاسۋشى جانە سىپى­رۋ­شىنىڭ مىندەتىن اتقاراتىن ەكى ادام بولۋعا ءتيىس. ولار بۇل مىندەتتى قو­لىنان كەلگەنشە مۇلتىكسىز، ءمىنسىز ات­­قارىپ، ورىندارىندا دايىمى بو­لىپ، ءوز ىستەرىنە قامقورلىقپەن قا­راۋى قاجەت»، – دەسە، تاعى بىردە: «وسىن­­دا ايتىلعان شارت بويىنشا قور­­دى ايتىلمىش شايقى ءمىر ءالى قو­جا مۇقيات جانە مۇلتىكسىز باسقارىپ، ەكى قارىنىڭ كۇنكورىسى ءۇشىن جىل سا­يىن استىق ونىمىنەن 150 باتمان بي­داي­لىق ازىق-ت ۇلىك سۋشى، باعبان، سى­پىرۋشىنىڭ ارقايسىسىنىڭ كۇنكو­رىسى ءۇشىن ءبولىنسىن»، – دەپ اماناتتاۋى دا ىبىرايدىڭ «ساتەمىر جاسىندا سى­پىرۋشى بولدى» دەگەنىن راستاي تۇ­سەتىن سياقتى.

ءامىر تەمىردىڭ بۇيرىعىمەن 1396-1399 جىلدارى قوجا احمەت ياساۋي قا­بى­رىنىڭ باسىنا تۇرعىزىلعان تۇركىس­تانداعى كەسەنە – ورتاعاسىرلىق ساۋلەت ونەرى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تاماشا تۋىندىسى.

 

سەرىكباي وسپان ۇلى،

اقىن، ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • كەشە

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • كەشە

جالعىزدىق ارالى

كينو • كەشە

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • كەشە

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • كەشە

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار