جەڭىس داۋىسى

قارا جەر حابار بەرمەسىن, كو­زى تىرىسىندە كورشى اتامىز ىلعي ءستا­ليندى بوقتاپ وتىراتىن. بالا بولىپ ءمان بەرمەپپىز, كەيىن كو­ڭىل تورىنە قوندى. الاساپىران قۋ­عىن-سۇرگىن اۆتورىنىڭ ادامسۇيەر قى­لىعى جوق ەكەن عوي. تاريحتا تەك جاۋىز گيتلەردى جەڭگەن جان ەسە­بىندە اداقتالدى. ءارىسى باسقا اڭگىمە. سول ءستاليننىڭ سوعىستاعى ۇلكەن ولجاسى داۋىسى جەر جارعان ديكتور يۋري لەۆيتان ەدى. ءسىز ونى تانىماۋىڭىز مۇمكىن. ەسىڭىزگە سالۋ ءۇشىن, ماقالامىزدىڭ ءتۇيىنىن ورىسشا تارقاتايىق.

«ۆنيمانيە! گوۆوريت موس­ك­ۆا!… سەگودنيا, ۆ چەتىرە چاسا ۋت­را, بەز ۆسياكوگو وبياۆلەنيا ۆوي­نى, گەرمانسكيە ۆوورۋجەن­نىە سيلى اتاكوۆالي گرانيتسى سوۆەت­سكوگو سويۋزا! ناچالاس ۆەليكايا وتەچەستۆەننايا ۆوينا! ... ناشە دەلو پراۆوە! ۆراگ بۋدەت رازبيت! پوبەدا بۋدەت زا نامي!» بۇل ترا­گەدياعا تولى اششى داۋىستى حال­قىمىز العاش 1941 جىلى 22 ماۋسىمدا ەستىدى. فاشيستىك اس­كەردىڭ كسرو-عا شابۋىلىن كە­ڭەس راديوسىنىڭ ديكتورى يۋري بو­ريسوۆيچ لەۆيتان ەلگە جەتكىزدى. ال قالعانى تاريح. ءبىز بۇگىن سول تالايلى تاريحتى قايتا كوتەرىپ كورمەكپىز.

جازدىڭ جۇپارلى جەكسەنبىسىن ادەتتەگىدەي قاربالاس قۇشاعىندا وتكىزىپ جاتقان قوعامنىڭ توبەسى­نە بىرەۋ تاس تاستاعانداي بولدى. جان تۇرشىگەرلىك جاڭالىق, بىراق شەگىنەرگە جول جوق. ۇلى مايدانعا الدىن الا دايىندالعان فاشيستىك گەرمانيا جايباراقات جاتقان كە­ڭەس وكىمەتىن وپ-وڭاي جاۋلاپ الامىز دەپ ويلادى. ايتسە دە بۇل ارە­كەتتەرى قىستى كۇنى كوك ءشوپتى اڭ­ساعان قوزىنىڭ ماڭىراعانىن­داي بولدى دا قالدى. سول ءولىارا تۇس­تا راديوحابارلاردان «كەڭەس­تىك اقپارات بيۋروسىنان» دەگەن ءسوز كۇندە سايراپ تۇردى. كەيىن بۇل فرازا ازىلگە ۇلاسىپ كەتتى. دە­گەن­مەن لەۆيتاننىڭ داۋى­سى ەكىن­­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس سيم­ۆو­لى­­نىڭ بىرىنە اينالعانى داۋسىز.

ماقالامىزدىڭ تاقىرىبىن «جە­­ڭىس داۋىسى» دەپ قويۋىمىز­دىڭ وزىندىك سەبەبى جوق ەمەس. سۇم سوعىستىڭ حابارشىسىنداي كو­رىن­گەن ديكتور لەۆيتاننىڭ ماي­دان بارىسىنداعى قايعىلى اق­پا­راتتاردى جەتكىزگەن بىردە-ءبىر داۋىسى ساقتالماعان. ەسەسىنە مۇ­راعاتتا قويۋلانعان كەڭەس اس­كەرى­نىڭ جەڭىسكە جەتكەن ءساتىن جەلپىنە ايتقان ءۇنى ءالى كۇنگە وينايدى. نەگە كەڭەستىك يدەولوگيا وسىنداي قام-قارەكەت جاسادى دەپ ويلايسىز؟ سەبەبى ماعىناسىز مايدان ەرلىك وقيعاسى رەتىندە ەل جادىنا ەنگەن جوق. سوعىستان كەيىن قاراپايىم حالىقتىڭ ءباز-باياعى قالپىنا كەلۋى ءۇشىن سونداي اۋىر ەستەلىكتەردى وشىرۋگە تىرىستى. تەك 1960 جىلدان باستاپ ۇلكەن جەتىستىك ەسەبىندە كەڭىنەن ناسيحاتتالا باستادى. سول ساتتەن باستاپ لەۆيتان كەڭەستىك اقپاراتتىق بيۋرونىڭ ەڭ ماڭىزدى اسكەري ەسەپتەرىن جازىپ وتىردى. كەيىن بۇلار كوپتەگەن راديوحاباردا, دەرەكتى جانە كوركەم فيلمدە قولدانىلدى.

ونىڭ داۋىسىنداعى رۋحتى جى­گەر ساربازداردى جەڭىسكە جەتە­لەدى. بۇل تىلسىم كۇش گيت­لەرگە ۇنا­ما­دى. ويتكەنى كەڭەس حال­قى ءۇشىن لە­ۆيتاننىڭ داۋىسى بوس­تان­دىق­تىڭ بۇلب ۇلىنداي سەزىلەتىن. فا­شيستەر مۇنى قۋاتتى اقپاراتتىق قارۋ رەتىندە قاراستىردى. ءتىپتى ء­ا, دەگەندە جەڭىسىنە سەنىمدى بول­عا­نى سونشالىق, فاشيست كوسەمى گەر­ما­نيانىڭ جەڭىسى تۋرالى اق­جول­تاي حاباردى لەۆيتاننىڭ جە­كە ءوزى حابارلاۋ كەرەك دەگەن يدەيا­نى ءبىل­دىردى. ول ديكتوردىڭ ەسەپ­تەرىن تىڭ­داي وتىرىپ, ونىڭ داۋىسىنىڭ قان­داي قورقىنىشتى كۇشكە يە ەكەنىن ءتۇسىندى. ءسويتىپ ديكتوردى ۇرلاۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. بىراق ءىس ىڭعايعا كونبەدى. كەڭەس اسكەرى گيتلەردىڭ كەدەرگىسىز جەڭىس تۋرالى ارمانىن سەيىلتىپ, جوسپارىنىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى.

قىزىقتى قاراڭىزشى, لە­ۆي­تان گيتلەردىڭ جەكە جاۋىنا اينالدى. ونىڭ باسى ءۇشىن فيۋرەر ۇلكەن سىياقى تاعايىندايدى. دە­رەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇل سوما 250-100000 ماركانى قۇرايدى. ءتىپتى نە­مىس قولباسشىلارى كەڭەس ديكتورىن قۇرتۋ ءۇشىن ديۆەرسيا جوس­پارلارىن دا قۇرعان ەكەن. مۇنى ستالين جاقسى ءتۇيسىندى. ديكتورعا كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قاراپ, ۇلت قۇندىلىعى رەتىندە قادىرلەدى, كوزدەن تاسا قىلمادى. وعان تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك ەتەتىن بىرنەشە كۇزەتشى قويدى.

1944 جىلى لەۆيتان راديو­كو­ميتەتتىڭ نەگىزگى ديكتورى بول­دى. بۇعان ەڭبەك قىزىل تۋ ور­دەنىمەن ماراپاتتاۋ ستەنوگرامماسى دالەل. تىركەلگەن سيپاتتامادا «بارلىق ماڭىزدى ماتەريال­داردى وقۋعا تاپسىرىلعان جوعارى ساناتتاعى سپيكەر» دەپ جازىلعان. سوندىقتان 1945 جىلى 9 مامىردا جەڭىستى جانە سوعىستىڭ اياقتالعانىن ءبى­رىنشى بولىپ ءوزى جاريالادى. ال­عاشقى حابارلاماسىن سول ءتۇنى تۇن­گى ساعات ەكىدە جەتكىزدى. بىراق بۇل جايدارلى جاڭالىقتى كەڭەس حالقى تەك لەۆيتاننان عانا ەستىگەن جوق. تاڭعى التىلار شاماسىندا ونىڭ ارىپتەسى ولگا ۆىسوتسكايا بەرليننىڭ كەڭەس اسكەرى قولىندا ەكەنىن ەگجەي-تەگجەيلى باياندادى. بىراق ونىڭ داۋىسىن ەل ۇمىتقالى قاشان. بىزگە لەۆيتان ىستىق!

جەڭىستەن كەيىن يۋري ءبوري­سوۆيچتىڭ راديوداعى قىزمەتى سايا­بىر­سىدى. بۇرىنعىداي كوسىلە سوي­لەيتىن كەز كەلمەسكە كەتتى. ونىڭ داۋىسى قايعىلى وقيعالارمەن تىكە­لەي بايلانىستى بولعاندىقتان كەڭەس ازاماتتارى ەستىگىسى كەلمەدى. اقىرى, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن مەز­گىل-مەزگىل تەلەديداردا ءارتۇرلى باع­دارلامالارعا قاتىسىپ, جاس تەلەجۋرناليستەرمەن جۇمىس ىستەدى. ءستاليننىڭ سۇيىكتى ديكتورى وسى­لاي ومىردەن كوشتى.