وسىنداي زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ازىرلەنەتىن وقۋلىقتاردىڭ اۆتورلارى جازالاناتىن شىعار. ال بۇعان دەيىن شىعارىلىپ, ءتيىستى مينيسترلىكتەن رۇقسات الىنىپ, قازىر وقۋشىلار وقىپ جاتقان وقۋلىقتاردى قايتەمىز؟ مەكتەپتە وقىتىلاتىن كىتاپتارداعى قاتەلەردەن كوز سۇرىنەتىنى, ايتا-ايتا جاۋىر بولعان ماسەلەگە نۇكتە قويماسا, ءتۇبى قاتەلىك قالىپتى دۇنيەگە اينالۋى مۇمكىن ەكەنى بۇعان دەيىن تالاي رەت جازىلدى. سودان ءبىر ناتيجە شىققانداي, پرەزيدەنتتەن ناقتى تاپسىرما ءتۇستى, وعان قوسا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وقۋلىقتاردى ازىرلەيتىن جانە ساراپتايتىن مامانداردىڭ بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنان وتەتىنىن, حالىقارالىق كونسورتسيۋممەن بىرلەسىپ ماماندار ءۇشىن ارنايى ترەنينگتەر ۇيىمداستىرىلاتىنىن حابارلادى. الايدا ءالى دە ءتۇيىنى تارقاتىلماعان تۇيتكىلدەر بار. سونىڭ ءبىرى – باستاۋىش سىنىپتارعا ارنالعان وقۋلىققا قاتىستى.
بيىلعى ماۋسىمنىڭ 17-ءسى كۇنى ءماجىلىس وتىرىسىندا دەپۋتات ماقپال تاجماعامبەتوۆا باستاۋىش سىنىپتاردا وقىتىلاتىن اعىلشىن ءتىلى وقۋلىعىنداعى ولقىلىقتارعا قاتىستى ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان بولاتىن.
«قازىرگى كەزدە باستاۋىش سىنىپتاردا «Express Publishing» باسپاسىنىڭ اعىلشىن ءتىلى وقۋلىقتارى مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەرى (واك) وقىتىلۋدا. اعىلشىن تىلىندەگى وقۋلىقتار مەن واك وزىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ ازىرلەنگەن. وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىن باعالاۋدىڭ راسىمدەرى «وقۋلىقتاردى, واك مەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارىن ازىرلەۋ, ساراپتاما, سىناق وتكىزۋ جانە مونيتورينگ جۇرگىزۋ, باسىپ شىعارۋ جونىندەگى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن رەتتەلگەن», دەپتى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ە.توعجانوۆ وسى ساۋالعا جاۋاپ حاتىندا.
ال ماجىلىسمەن م.تاجماعامبەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, ءدال وسى «Express Publishing» باسپاسى ازىرلەگەن اعىلشىن ءتىلى وقۋلىقتارىندا وزگە ەلدىڭ يدەولوگياسىن ءسىڭىرۋ باسىم.
«وقۋلىقتىڭ مۇقاباسىندا اۋدارىلعانى جازىلعانىمەن, بۇل اۋدارما ەمەس. 2016 جىلدان بەرى اتالعان باسپانىڭ قازاقستانداعى رەسمي وكىلى «EDU Stream» كومپانياسى شىعارىپ كەلگەن. ساناسى ەندى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاس وسكىنگە ارنالعان كەز كەلگەن وقۋلىق, مەيلى اعىلشىن ءتىلى بولسىن, ۇلتتىق يدەولوگيا تۇرعىسىنان جازىلۋى كەرەك. ال بۇل كىتاپتاردىڭ ونە بويىنان قازاقتىڭ ۇلتتىق ۇعىمىنا, ءداستۇرلى تاربيەسىنە كەلمەيتىن, شەتەلدىڭ يدەولوگياسىن ناسيحاتتايتىن يلليۋستراتسيالار مەن ماتىندەردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. اتاپ ايتقاندا, 2-3 مەملەكەتتىڭ تۋىمەن, سول ەلدەرگە ءتان ەرەكشەلىكتەرمەن قويىلعان سۋرەتتەردە قازاقستاننىڭ تۋى ۇنەمى تومەنگى جاعىنا ورنالاستىرىلعان. وقۋلىقتاردا ءوز ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءرامىزى نەگە جوعارىدا تۇرمايدى؟ 2-سىنىپقا ارنالعان اعىلشىن ءتىلى وقۋلىعىندا ۇلتتىق ءداستۇردىڭ قاتارىنا پاسحا مەن ماسلەنيتسانى ەنگىزىپتى. قازاقستاندىق مەرەكە رەتىندە كورسەتسە تۇسىنۋگە بولادى, بىراق «قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارى» دەگەن تاقىرىپتا شىلدەحانا مەن بالانى قىرقىنان شىعارۋ سياقتى سالت-ءداستۇردىڭ جانىندا ءدىني مەرەكە نەگە ءجۇر؟», دەپ ساۋال تاستاعان بولاتىن ءماجىلىس دەپۋتاتى م.تاجماعامبەتوۆا.
دەپۋتاتتىڭ سالماقتى سۇراعىنا بەرىلگەن جوعارىداعى رەسمي جاۋاپ ءتيىستى ۆەدومستۆوداعى ارنايى مامانداردىڭ دەرەگىنە نەگىزدەلىپ ازىرلەنگەنى انىق. سوندىقتان ءبىز ءمان-جايعا قانىعۋ ءۇشىن ءبىلىم مازمۇنىن ساراپتاۋ رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەلدوس نۇرلانوۆقا حابارلاستىق.
«Express Publishing» باسپاسىنىڭ اعىلشىن ءتىلى وقۋلىقتارى مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا, باعدارلاماعا نەگىزدەلىپ ازىرلەندى. كىتاپتار شىعارىلعاننان كەيىن ءبىراز ەلەكتەن ءوتىپ, تەكسەرىلدى. ماسەلەن, قازاقشا اۋدارماسىن ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى قارادى. م.تاجماعامبەتوۆا اتاعان كەمشىلىكتەر ادىستەمەلىك ەمەس, ونىڭ ويىنشا, قازاقى سيپاتقا سايكەس كەلمەيتىن اسسوتسياتيۆتىك تۇسىنىك تۋعىزاتىن سۋرەتتەر مەن تاپسىرمالارعا قاتىستى. ايتالىق, 68-بەتتە ءۇش مەملەكەت – ۇلىبريتانيا, يتاليا مەن قازاقستان بالالارىنىڭ سۇيىكتى تاعامدارى (favourite food) كورسەتىلگەن: اعىلشىندىكى – بالىق پەن چيپسىلار, يتالياندىكى – پاستا, ال ۇلان ەسىمدى قازاق بالانىكى – لاعمان. ماقپال حانىمنىڭ پىكىرىنشە, بۇل تاپسىرما لاعماندى قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامى رەتىندە كورسەتىپ تۇر. شىن مانىندە, تاپسىرمادا ۇلتتىق تاعام ەمەس, بالالاردىڭ ۇناتاتىن اسى تۋرالى جازىلعان. اۆتورلاردىڭ لاعماندى تاڭداۋداعى سەبەبى – ونىڭ قۇرامىنداعى دەنساۋلىققا پايدالى كوكونىستەرگە ەرەكشە كوڭىل بولۋىندە. سول سياقتى 80-بەتتەگى kazakh traditions and customs اتتى تاپسىرماسىندا «شىلدەحانا», «قىرقىنان شىعارۋ», ء«تىلاشار» سياقتى ءتول داستۇرىمىزبەن بىرگە قازاقستانداعى وزگە ۇلت وكىلدەرى اتاپ وتەتىن پاسحا مەن ماسلەنيتسا مەرەكەلەرى قوسا بەرىلگەن. بۇل تاپسىرمادا اۆتورلار قازاقتىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇرى عانا ەمەس, جالپى قازاقستاندا كەڭىنەن تويلاناتىن مەيرامدار تۋرالى اقپارات ۇسىنۋدى كوزدەگەن. مۇنداعى «kazakh» سىن ەسىمى «قازاقستاندىق», «قازاقستان مەملەكەتىنە ءتان» دەگەن ماعىنا بەرەدى. ال الەۋمەتتىك جەلىلەردە پاسحا مەن ماسلەنيتسا قازاقتىڭ داستۇرىنە اينالىپتى دەگەن اقپارات تارادى», دەپ جاۋاپ بەردى ە.نۇرلانوۆ.
جارايدى, قازاقستاندىقتارعا ورتاق مەرەكە مەن كەيىپكەرلەردىڭ سۇيگەن اسى رەتىندە بەرىلگەن تاپسىرمانى «اقتاپ الۋعا» بولار. ال ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءرامىزى – تۋدىڭ تومەن قويىلعانىن قالاي تۇسىنەمىز؟
«اتالعان وقۋلىقتىڭ ء«بىزدىڭ الەم», ياعني «Our world» دەگەن ايدارى بار. مۇنىڭ نەگىزگى ماقساتى – اعىلشىن تىلىندە سويلەيتىن مەملەكەتتەردىڭ ايگىلى جەرلەرىن, سالتىن نەمەسە نىشاندارىن كورسەتىپ, سوڭىندا وسىنىڭ ءبارىن ءوز ەلىنىكىمەن سالىستىرۋ ارقىلى قورىتىندىلاۋ. مىنە, وسى تاپسىرما كوللاج تۇرىندە بەرىلەدى. ادىستەمەلىك تۇرعىدا اۋەلى سالىستىراتىن ەلدىڭ كورنەكتى ورنى, سالتى, بولماسا تۋ سەكىلدى نىشانى ءبىرىنشى تۇرعانى دۇرىس, سوڭىنان ءوز ەلىمەن سالىستىرۋ وقۋشىعا دا ىڭعايلى. سوعان بايلانىستى قويىلعان. ال ونى اسسوتسياتيۆتىك تۇسىنىكپەن قابىلدادى. نەگىزى وسى سىن دەگەندى ناعىز ماماندار, سول سالانىڭ قازانىندا قايناپ جۇرگەندەر ايتسا دۇرىس ەدى. «شىمشىق سويسا دا قاساپشى سويسىن» دەگەن. وسىعان قاراماستان ءبىز بۇل جونىندە وقۋلىقتى ازىرلەۋشى تاراپپەن سويلەستىك, ادىستەمەلىك جاعىنان تيىمدىلىگىن ساقتاي وتىرىپ ەلىمىزدىڭ تۋىن ورتاسىنا قويۋدى قاراستىرىپ جاتىرمىز», دەيدى ءبىلىم مازمۇنىن ساراپتاۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى.
ءيا, سىندى دا سول سالانىڭ مامانى ايتقانى ءجون. وسى رەتتە ءبىز ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قازانىندا قايناپ جۇرگەن مۇعالىمدى سوزگە تارتتىق. ول دەپۋتاتتىڭ ايتقانىنان بولەك, ە.نۇرلانوۆتىڭ ايتۋىنشا, تەكسەرىستەن وتكەن, اۋدارماسىن ينستيتۋتتىڭ ارنايى ماماندارى قاداعالاعان, مينيسترلىك ماقۇلداعان وقۋلىقتان تاعى ءبىر قاتەلىكتى بايقاعانىن جەتكىزدى. ەلورداداعى №86 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ اعىلشىن ءتىلى مۇعالىمى اينۇر الىمجانقىزى:
«شىنداپ كەلگەندە جاڭارتىلعان باعدارلامادا وقۋلىق – جاي عانا قۇرال. وقۋشىلاردىڭ وقۋلىقتاعى باعدارلامانى مەڭگەرۋى قۇرالدان بۇرىن مۇعالىمگە تىكەلەي بايلانىستى. ساباقتى قىزىقتىرىپ وتكىزۋ ءۇشىن ستاندارتتالعان وقۋلىقپەن شەكتەلىپ قالۋدىڭ قاجەتى جوق. قازىرگى مۇعالىم ۇيرەتۋشى, قايتالاتۋشى ەمەس, وقۋشىعا جول سىلتەۋشى, ىزدەنۋىنە يتەرمەلەۋشى بولا ءبىلۋى قاجەت. بۇل ءۇشىن البەتتە بالانىڭ الەمىنە تۇسۋگە تۋرا كەلەدى. كاسىبي, شەبەر, بىلىكتى پەداگوگ كەز كەلگەن تاقىرىپتى اشا الادى, بالاعا جەڭىل جەتكىزىپ, ۇعىنىقتى ەتىپ تۇسىندىرەدى. ماسەلەن, وزگەنىڭ يدەولوگياسىن ناسيحاتتاۋعا نازار اۋدارماي, وعان اكتسەنت بەرمەي, كەرىسىنشە ونىڭ ءوزىن دۇرىس, وڭ, پايدالى, جاقسى جاعىنان قولدانا بىلسە, مۇعالىم دە, وقۋشى دا, سول وقۋلىقتى جازعان اۆتورلار دا ماقساتىنا جەتەدى. ايتپەسە يدەولوگيالىق تۇرعىدا ءتىپتى دۇرىس جازىلعان وقۋلىقتاعى تاماشا تاقىرىپتىڭ ءوزى بۇرمالاپ ءتۇسىندىرىلۋى مۇمكىن. وقۋشى مۇعالىمنىڭ ايتۋىمەن عانا قابىلدايدى. اسىرەسە يدەولوگيا, ۇلتتىق قۇندىلىقتار سەكىلدى جوسپاردا جوق, كوزگە كورىنبەيتىن دۇنيەلەردى ساناعا پەداگوگ قالاي سىڭىرسە, وسكەلەڭ ۇرپاق سولاي قابىلدايدى. مامان رەتىندە اتالعان باسپانىڭ وقۋلىقتارىنان ادىستەمەلىك جاعىنان ولقىلىقتاردى بايقامادىم. دەگەنمەن ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن قاتەلىك تە بار. قاي سىنىپقا ارنالعان وقۋلىقتا ەكەنى ەسىمە تۇسپەي تۇر, سوزدىكتە اۋدارمالاردىڭ ورنى اۋىسىپ كەتكەن. وقۋشى سونىڭ كەسىرىنەن اعىلشىن تىلىندەگى بىرنەشە ءسوزدى قازاقشا قاتە ءتۇسىنىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان اۆتورلار سوزدىككە مۇقيات بولسا ەكەن», دەيدى.
قالاي دەسەك تە, وقۋلىق – وقۋشىنىڭ ءبىلىم الاتىن, باعىت بولاتىن, بەت تۇزەيتىن ايناسى. دەمەك وقۋلىقتىڭ دەڭگەيى قانداي بولسا, وقۋشى سونداي. سول سەبەپتى اسىرەسە مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ ولقىلىقسىز بولعانى ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ تاپسىرماسى ورىندالىپ, وقۋلىقتى ازىرلەۋشىلەرگە جاۋاپكەرشىلىك زاڭمەن جۇكتەلسە, بۇعان دا جەتەرمىز. وعان دەيىن قاتەلىكتەردى اشىپ ايتۋ ءلازىم, بۇل ساباق الۋ ءۇشىن كەرەك. «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى», ال جىلدار بويى ارىلا الماي كەلە جاتقان اۋرۋدان ايىعۋ ءۇشىن اۋەلى دياگنوزدى دۇرىس قويا ءبىلۋ قاجەت. دياگنوزدى دۇرىس قويۋ ءۇشىن بەلگىلەردى, ياعني كىتاپ ماسەلەسىندە قاتەلىكتەردى جاسىرماعان ءجون.
ءيا, وسى ماتەريالىمىزدا ءبىر عانا وقۋلىقتىڭ ماسەلەسىن ءسوز ەتتىك. ءالى ورتا ءبىلىم باعدارلاماسىنداعى قانشاما وقۋلىق بار... ال جوعارىداعى جايدىڭ سىنى قايسى, شىنى قايسى ەكەنىن سارالاۋدى وقىرماننىڭ وزىنە قالدىردىق.
