ءبىلىم • 28 شىلدە، 2021

وقۋلىقتاعى ولقىلىق: سىن مەن شىن

312 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا ەلىمىزدەگى وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيتىنىن ايتقان ەدى. پرەزيدەنت اتالعان ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە كىتاپتى ازىرلەيتىن ازاماتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەپ، ساپاسىز وقۋلىق دايىنداعانداردى جاۋاپقا تارتۋدى تاپسىرعان بولاتىن.

وسىنداي زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ازىرلەنەتىن وقۋلىقتاردىڭ اۆتورلارى جازالاناتىن شىعار. ال بۇعان دەيىن شىعارىلىپ، ءتيىستى مينيسترلىكتەن رۇقسات الىنىپ، قازىر وقۋشىلار وقىپ جاتقان وقۋلىقتاردى قايتەمىز؟ مەكتەپ­تە وقىتىلاتىن كىتاپتارداعى قاتەلەردەن كوز سۇرىنەتىنى، ايتا-ايتا جاۋىر بولعان ماسەلە­گە نۇكتە قويماسا، ءتۇبى قاتەلىك قالىپتى دۇنيەگە اينالۋى مۇم­كىن ەكەنى بۇعان دەيىن تالاي رەت جازىلدى. سودان ءبىر ناتي­جە شىققانداي، پرەزيدەنتتەن ناقتى تاپسىرما ءتۇستى، وعان قوسا ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­­لىگى وقۋلىقتاردى ازىرلەيتىن جانە ساراپتايتىن مامانداردىڭ بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنان وتەتىنىن، حالىقارالىق كونسورتسيۋممەن بىرلەسىپ ماماندار ءۇشىن ارنايى ترەنينگتەر ۇيىمداستىرىلاتىنىن حابارلادى. الايدا ءالى دە ءتۇيىنى تارقاتىلماعان تۇيتكىلدەر بار. سونىڭ ءبىرى – باستاۋىش سىنىپ­تارعا ارنالعان وقۋلىققا قاتىستى.

بيىلعى ماۋسىمنىڭ 17-ءسى كۇنى ءماجىلىس وتىرىسىندا دەپۋتات ماقپال تاجما­عام­بەتوۆا باس­تاۋىش سىنىپتاردا وقىتىلاتىن اعىل­­شىن ءتىلى وقۋلىعىنداعى ول­قى­­لىق­تارعا قاتىستى ۇكىمەتكە دەپۋ­تات­تىق ساۋال جولداعان بولاتىن.

«قازىرگى كەزدە باستاۋىش سىنىپتاردا «Express Publishing» باس­پاسىنىڭ اعىلشىن ءتىلى وقۋلىقتارى مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەرى (واك) وقىتىلۋدا. اعىلشىن تىلىن­دەگى وقۋلىقتار مەن واك وزىق ەل­دەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ ازىرلەنگەن. وقۋلىقتاردىڭ سا­پا­­سىن باعالاۋدىڭ راسىمدەرى «وقۋ­لىقتاردى، واك مەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارىن ازىرلەۋ، ساراپتاما، سىناق وتكىزۋ جانە مونيتورينگ جۇرگىزۋ، باسىپ شىعارۋ جونىندەگى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بۇي­رى­عىمەن رەتتەلگەن»، دەپتى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ە.توعجانوۆ وسى ساۋالعا جاۋاپ حاتىندا.

ال ماجىلىسمەن م.تاجماعامبەتو­ۆانىڭ ايتۋىنشا، ءدال وسى «Express Publishing» باسپاسى ازىرلەگەن اعىل­شىن ءتىلى وقۋلىقتارىندا وزگە ەلدىڭ يدەولوگياسىن ءسىڭىرۋ باسىم.

«وقۋلىقتىڭ مۇقاباسىندا اۋدا­رىلعانى جازىلعانىمەن، بۇل اۋدار­ما ەمەس. 2016 جىلدان بەرى اتالعان باسپانىڭ قازاقستانداعى رەسمي وكىلى «EDU Stream» كومپانيا­سى شىعارىپ كەلگەن. ساناسى ەندى قا­لىپتاسىپ كەلە جاتقان جاس وسكىنگە ارنالعان كەز كەلگەن وقۋلىق، مەيلى اعىلشىن ءتىلى بولسىن، ۇلتتىق يدەو­لوگيا تۇرعىسىنان جازىلۋى كەرەك. ال بۇل كىتاپتاردىڭ ونە بويىنان قازاقتىڭ ۇلتتىق ۇعىمىنا، ءداستۇرلى تاربيەسىنە كەلمەيتىن، شەتەلدىڭ يدەو­لوگياسىن ناسيحاتتايتىن يلليۋسترا­تسيالار مەن ماتىندەردى كوپتەپ كەز­دەستىرۋگە بولادى. اتاپ ايتقاندا، 2-3 مەملەكەتتىڭ تۋىمەن، سول ەلدەرگە ءتان ەرەكشەلىكتەرمەن قويىلعان سۋ­رەت­تەردە قازاقستاننىڭ تۋى ۇنەمى تو­مەنگى جاعىنا ورنالاستىرىلعان. وقۋلىقتاردا ءوز ەلىمىزدىڭ مەملەكەت­تىك ءرامىزى نەگە جوعارىدا تۇرمايدى؟ 2-سىنىپقا ارنالعان اعىلشىن ءتىلى وقۋ­لىعىندا ۇلتتىق ءداستۇردىڭ قاتا­رىنا پاسحا مەن ماسلەنيتسانى ەنگىزىپتى. قازاقستاندىق مەرەكە رە­تىندە كورسەتسە تۇسىنۋگە بولادى، بى­راق «قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارى» دەگەن تاقىرىپتا شىلدەحانا مەن بالانى قىرقىنان شىعارۋ سياقتى سالت-ءداستۇردىڭ جانىندا ءدىني مەرەكە نەگە ءجۇر؟»، دەپ ساۋال تاستاعان بولاتىن ءماجىلىس دەپۋتاتى م.تاجماعامبەتوۆا.

دەپۋتاتتىڭ سالماقتى سۇراعىنا بەرىلگەن جوعارىداعى رەسمي جا­ۋاپ ءتيىستى ۆەدومستۆوداعى ارنايى ما­­مان­داردىڭ دەرەگىنە نەگىزدەلىپ ازىر­لەنگەنى انىق. سوندىقتان ءبىز ءمان-جايعا قانىعۋ ءۇشىن ءبىلىم مازمۇنىن ساراپتاۋ رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەلدوس نۇرلانوۆقا حابارلاستىق.

«Express Publishing» باسپاسىنىڭ اعىلشىن ءتىلى وقۋلىقتارى مەملەكەت­تىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا، باعدارلاماعا نەگىزدەلىپ ازىرلەندى. كىتاپتار شىعارىلعاننان كەيىن ءبىراز ەلەكتەن ءوتىپ، تەكسەرىلدى. ماسەلەن، قازاقشا اۋدارماسىن ا.باي­تۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى قارادى. م.تاجماعامبەتوۆا اتا­عان كەمشىلىكتەر ادىستەمەلىك ەمەس، ونىڭ ويىنشا، قازاقى سيپاتقا ساي­كەس كەلمەيتىن اسسوتسياتيۆتىك تۇسى­نىك تۋعىزاتىن سۋرەتتەر مەن تاپسىر­مالارعا قاتىستى. ايتالىق، 68-بەتتە ءۇش مەملەكەت – ۇلىبريتانيا، يتا­ليا مەن قازاقستان بالالارىنىڭ سۇيىك­تى تاعامدارى (favourite food) كور­سەتىلگەن: اعىلشىندىكى – بالىق پەن چيپ­سىلار، يتالياندىكى – پاستا، ال ۇلان ەسىمدى قازاق بالانىكى – لاعمان. ماقپال حانىمنىڭ پىكىرىنشە، بۇل تاپسىرما لاعماندى قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامى رەتىندە كورسەتىپ تۇر. شىن مانىندە، تاپسىرمادا ۇلتتىق تاعام ەمەس، بالالاردىڭ ۇناتاتىن اسى تۋرالى جازىلعان. اۆتورلاردىڭ لاعماندى تاڭداۋداعى سەبەبى – ونىڭ قۇرامىنداعى دەنساۋلىققا پايدالى كوكونىستەرگە ەرەكشە كوڭىل بولۋىندە. سول سياقتى 80-بەتتەگى kazakh traditions and customs اتتى تاپسىرماسىندا «شىلدەحانا»، «قىرقىنان شىعارۋ»، ء«تىلاشار» سياقتى ءتول داستۇرىمىزبەن بىرگە قازاقستانداعى وزگە ۇلت وكىلدەرى اتاپ وتەتىن پاسحا مەن ماسلەنيتسا مەرەكەلەرى قوسا بەرىلگەن. بۇل تاپسىرمادا اۆتورلار قازاقتىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇرى عانا ەمەس، جالپى قازاقستاندا كەڭىنەن تويلاناتىن مەيرامدار تۋرالى اقپارات ۇسىنۋدى كوزدەگەن. مۇنداعى «kazakh» سىن ەسىمى «قازاقستاندىق»، «قازاقستان مەملەكەتىنە ءتان» دەگەن ماعىنا بەرەدى. ال الەۋمەتتىك جەلىلەردە پاسحا مەن ماسلەنيتسا قازاقتىڭ داستۇرىنە اينالىپتى دەگەن اقپارات تارادى»، دەپ جاۋاپ بەردى ە.نۇرلانوۆ.

جارايدى، قازاقستاندىقتارعا ورتاق مەرەكە مەن كەيىپكەرلەردىڭ سۇيگەن اسى رەتىندە بەرىلگەن تاپسىر­مانى «اقتاپ الۋعا» بولار. ال ەلى­مىزدىڭ مەملەكەتتىك ءرامىزى – تۋدىڭ تومەن قويىلعانىن قالاي تۇسىنەمىز؟

«اتالعان وقۋلىقتىڭ ء«بىزدىڭ الەم»، ياعني «Our world» دەگەن ايدارى بار. مۇنىڭ نەگىزگى ماقساتى – اعىلشىن تىلىندە سويلەيتىن مەم­­لەكەتتەردىڭ ايگىلى جەرلەرىن، سالتىن نەمەسە نىشاندارىن كور­سەتىپ، سوڭىندا وسىنىڭ ءبارىن ءوز ەلىنىكىمەن سالىستىرۋ ارقىلى قورى­تىندىلاۋ. مىنە، وسى تاپسىرما كوللاج تۇ­رىندە بەرىلەدى. ادىستەمەلىك تۇر­عىدا اۋەلى سالىستىراتىن ەلدىڭ كور­نەكتى ورنى، سالتى، بولماسا تۋ سەكىلدى نىشانى ءبىرىنشى تۇرعانى دۇرىس، سوڭىنان ءوز ەلىمەن سالىس­تىرۋ وقۋشىعا دا ىڭعايلى. سوعان بايلانىستى قويىلعان. ال ونى اسسو­تسياتيۆتىك تۇسىنىكپەن قابىلدادى. نە­گىزى وسى سىن دەگەندى ناعىز ماماندار، سول سالانىڭ قازانىندا قاي­ناپ جۇرگەندەر ايتسا دۇرىس ەدى. «شىمشىق سويسا دا قاساپشى سويسىن» دەگەن. وسىعان قاراماستان ءبىز بۇل جونىندە وقۋلىقتى ازىرلەۋشى تاراپپەن سويلەستىك، ادىستەمەلىك جاعىنان تيىمدىلىگىن ساقتاي وتىرىپ ەلىمىزدىڭ تۋىن ورتاسىنا قويۋدى قاراس­­تىرىپ جاتىرمىز»، دەيدى ءبىلىم مازمۇنىن ساراپتاۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى.

ءيا، سىندى دا سول سالانىڭ مامانى ايتقانى ءجون. وسى رەتتە ءبىز ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قازانىندا قايناپ جۇرگەن مۇعالىمدى سوزگە تارتتىق. ول دەپۋتاتتىڭ ايت­قا­نىنان بولەك، ە.نۇرلانوۆتىڭ ايتۋىنشا، تەكسەرىستەن وتكەن، اۋدار­ماسىن ينستيتۋتتىڭ ارنايى ماماندارى قاداعالاعان، مي­نيستر­لىك ماقۇلداعان وقۋلىقتان تاعى ءبىر قاتەلىكتى باي­قاعانىن جەت­كىزدى. ەلور­داداعى №86 مەكتەپ-گيم­نا­زيا­­سىنىڭ اعىل­شىن ءتىلى مۇعالىمى اينۇر الىم­جان­قىزى:

«شىنداپ كەلگەندە جاڭارتىلعان باعدارلامادا وقۋلىق – جاي عانا قۇرال. وقۋشىلاردىڭ وقۋلىقتاعى باعدارلامانى مەڭگەرۋى قۇرالدان بۇرىن مۇعالىمگە تىكەلەي بايلانىس­تى. ساباقتى قىزىقتىرىپ وتكىزۋ ءۇشىن ستاندارتتالعان وقۋلىقپەن شەكتەلىپ قالۋدىڭ قاجەتى جوق. قازىرگى مۇعالىم ۇيرەتۋشى، قاي­تالاتۋشى ەمەس، وقۋ­شىعا جول سىلتەۋشى، ىزدەنۋىنە يتەر­مەلەۋشى بولا ءبىلۋى قاجەت. بۇل ءۇشىن البەتتە بالانىڭ الەمىنە تۇسۋگە تۋرا كەلەدى. كاسىبي، شەبەر، بىلىكتى پەداگوگ كەز كەلگەن تاقىرىپتى اشا الادى، بالاعا جەڭىل جەتكىزىپ، ۇعىنىقتى ەتىپ تۇسىندىرەدى. ماسەلەن، وزگەنىڭ يدەو­لوگياسىن ناسيحاتتاۋعا نازار اۋدار­ماي، وعان اكتسەنت بەرمەي، كەرى­سىنشە ونىڭ ءوزىن دۇرىس، وڭ، پايدالى، جاقسى جاعىنان قولدانا بىلسە، مۇعالىم دە، وقۋشى دا، سول وقۋلىقتى جاز­عان اۆتورلار دا ماقساتىنا جەتە­دى. ايتپەسە يدەولوگيالىق تۇر­عى­دا ءتىپتى دۇرىس جازىلعان وقۋ­لىق­تاعى تاماشا تاقىرىپتىڭ ءوزى بۇر­ما­لاپ ءتۇسىندىرىلۋى مۇمكىن. وقۋ­شى مۇ­عا­لىمنىڭ ايتۋىمەن عانا قابىل­دايدى. اسىرەسە يدەولوگيا، ۇلتتىق قۇندى­لىقتار سەكىلدى جوسپاردا جوق، كوزگە كورىن­بەيتىن دۇنيەلەردى ساناعا پەداگوگ قالاي سىڭىرسە، وسكەلەڭ ۇرپاق سولاي قابىلدايدى. مامان رەتىندە اتالعان باسپانىڭ وقۋلىقتارىنان ادىستەمەلىك جاعىنان ولقىلىقتاردى بايقامادىم. دەگەنمەن ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن قاتەلىك تە بار. قاي سىنىپقا ارنالعان وقۋلىقتا ەكەنى ەسىمە تۇسپەي تۇر، سوزدىكتە اۋدارما­لاردىڭ ورنى اۋىسىپ كەتكەن. وقۋشى سونىڭ كەسىرىنەن اعىلشىن تىلىندەگى بىرنەشە ءسوزدى قازاقشا قاتە ءتۇسىنىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان اۆتورلار سوز­دىككە مۇقيات بولسا ەكەن»، دەيدى.

قالاي دەسەك تە، وقۋلىق – وقۋشى­نىڭ ءبىلىم الاتىن، باعىت بولاتىن، بەت تۇزەيتىن ايناسى. دەمەك وقۋلىق­تىڭ دەڭگەيى قانداي بولسا، وقۋشى سون­داي. سول سەبەپتى اسىرەسە مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ ولقىلىقسىز بول­عانى ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ تاپسىر­ماسى ورىندالىپ، وقۋلىقتى ازىر­لەۋشىلەرگە جاۋاپكەرشىلىك زاڭمەن جۇكتەلسە، بۇعان دا جەتەرمىز. وعان دەيىن قاتە­لىكتەردى اشىپ ايتۋ ءلازىم، بۇل ساباق الۋ ءۇشىن كەرەك. «اۋرۋىن جاسىر­عان ولەدى»، ال جىلدار بويى ارىلا ال­ماي كەلە جاتقان اۋرۋدان ايىعۋ ءۇشىن اۋەلى دياگنوزدى دۇرىس قويا ءبىلۋ قاجەت. دياگنوزدى دۇرىس قويۋ ءۇشىن بەل­گىلەردى، ياعني كىتاپ ماسەلە­سىندە قاتەلىكتەردى جاسىرماعان ءجون.

ءيا، وسى ماتەريالىمىزدا ءبىر عا­نا وقۋ­­لىقتىڭ ماسەلەسىن ءسوز ەتتىك. ءالى ورتا ءبىلىم باعدارلاماسىنداعى قان­شا­ما وقۋلىق بار... ال جوعارى­داعى جاي­­دىڭ سىنى قايسى، شىنى قاي­سى ەكە­نىن سارالاۋدى وقىرماننىڭ وزىنە قالدىردىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

شەرحان مۇرتازانىڭ ءۇيى

ادەبيەت • كەشە

«جاسىل» ايماقتا ەكى ءوڭىر

كوروناۆيرۋس • كەشە

بۇگىن - انالار كۇنى

قازاقستان • كەشە

الماتىدا تەگىن ءدارى-دارمەك قاتارى ارتتى

مەديتسينا • 18 قىركۇيەك، 2021

الەمدە ەپيداحۋال قانداي؟

الەم • 18 قىركۇيەك، 2021

توكيو مارافونى 2022 جىلعا شەگەرىلدى

سپورت • 18 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا تاۋ بوكتەرى ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • 18 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار