دۇبىرگە تولى دۇنيە

وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن پولشا مەملەكەتىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقارۋشى, پولشا سەيمىنىڭ توراعاسى برونيسلاۆ كوموروۆسكي كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى 20 ماۋسىمدا وتەتىنىن, ەكىنشى تۋر قاجەتتىگى تۋسا, 4 شىلدەدە وتەتىنىن جاريالادى. پولياكتار جاڭا پرەزيدەنتىن تاڭدايدى بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى كەڭىنەن حاباردار بولعان پولشا پرەزيدەنتى لەح كاچينسكيدىڭ اۆيااپاتتان قازا تابۋىنان كەيىن بۇل ەلدە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت ساي­لاۋى وتەتىن بولىپ وتىر. جالپى, كەزەكتى پرە­زيدەنت سايلاۋى دا بيىلعى كۇزدە وتۋگە ءتيىس ەدى. وعان دا دايىندىق ناۋقانى كەڭىنەن باس­تالىپ كەتىپ, كۇرەسكە تۇسەتىندەر ءتىزىمى بەلگىلەنىپ قالعانداي-تىن. بىراق كاچين­سكي­دىڭ قازاسىنان كەيىن جاعداي ءبىرشاما وزگەرگەنى بار. اڭگىمە مار­قۇمنىڭ ءوزى سول سايلاۋ ناۋقانىنا قاتىسپاق بولعاندىعى ەمەس, جاڭا ۇمىتكەرلەر پايدا بولىپ, بۇرىن­عىلاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ەكىنشى كەزەككە ىسىرىلعانداي. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا-اق بۇل ەلدەگى بەلگىلى قايراتكەرلەردىڭ قايسىسىنىڭ مۇمكىندىگى قانداي ەكەنى جونىندە ساۋالدامالار ءجۇر­گىزىلگەنى بار. العاشىندا پرەمەر-مينيستر دونالد تۋسك سايلاۋعا تۇسەر بولسا, بايگەنى شاپپاي الادى دەگەن تۇجىرىمدار جاسالعان. كوپ قايراتكەرلەر ونىمەن تايتالاسقا تۇسۋگە تايساقتاعانداي بولىپ, ءوز نيەتتەرىن بىلدىرە قويماپ ەدى. كەنەتتەن تۋسك سايلاۋعا تۇسپەي­تىنىن مالىمدەپ, سودان كەيىن ءۇمىت­كەرلەر سانى كۇرت كوبەيگەن. ارينە, جەكە قايراتكەرلەردىڭ بەدەلدەرى دە ايرىقشا ءرول اتقا­رادى. سويتسە دە سايلاۋدا پارتيا­لاردىڭ ىقپالى كۇشتى. جۇرت ءوز پارتيالارىنىڭ وكىلىنە داۋىس بەرەدى. قازىرگى ۇمىتكەرلەر اراسىندا سول بيلىكتەگى “ازاماتتىق پلات­فورما” پارتياسىنىڭ وكىلى, سەيم سپيكەرى, سونداي-اق ەل باسشىسى قىزمەتىن اتقارۋشى برونيسلاۆ كوموروۆسكيدىڭ رەيتينگى جوعارى بولىپ تۇر. ساۋالدامالارعا قارا­عان­دا, ول مارقۇم كاچينس­كيدىڭ “قۇقىق جانە ادىلەتتىلىك” پار­تياسىنىڭ وكىلىنەن ەكى جارىم ەسە داۋىستى كوپ جينايتىن كورىنەدى. اڭگىمە سول پارتيالاردا. بەلگىلى دارەجەدە “ازاماتتىق پلاتفور­مامەن” بەلدەسۋگە سول “قۇقىق جانە ادىلەتتىلىك” پارتياسى عانا قاۋ­قارلى. بىراق بۇل پارتيا دا ءباي­گەگە كىمدى قوسارىن تولىق اي­قىنداي الماي وتىر. قيسىنعا قا­را­عاندا, مارقۇم لەح كا­چين­سكيدىڭ سىڭارى, بۇرىنعى پرە­مەر-مينيستر ياروسلاۆ كا­چين­سكي لا­يىق سياق­تى. بىراق ونىڭ رەي­تينگى قازىر اي­تار­لىق­تاي جو­عا­رى ەمەس كورىنەدى. وعان دا ءوزى كىنالى ەكەن. ول ءوزىنىڭ سىڭارى – لەح كا­چينسكيدى كراكوۆتاعى كورولدەر مەن ۇلىلار قورىمىنا جەرلەۋدى تالاپ ەتىپ قاسارىسىپ وتىرىپ السا كەرەك. ال حالىقتىڭ كوپ بولىگى قاتارداعى قايراتكەر كاچينسكيدى ادام ميتسكەۆيچ, يۋزەف پيل­سۋدسكي, تادەۋش كوس­تيۋش­كومەن قاتار قويعاندى قالاماي, ەندى سونى تالاپ ەتكەن ياروسلاۆتان دا كوڭىلى قالعانداي. سوندىقتان ونىڭ سايلاۋعا ءتۇسۋى ەكىتالاي. ءسويتىپ, ءبىراز جۇرتتىڭ پىكى­رىنشە, الداعى سايلاۋدا جەڭىسكە جەتەدى دەگەن برونيسلاۆ كوموروۆ­سكيمەن كىم تايتالاسادى دەگەندە, جەكە-دارا ءبىر تۇلعا اڭعارىلا قويماي تۇر. بىراق پارتيالار, جەكە قايراتكەرلەر سايلاۋدان سىرت قالمايدى. باسقاسىن بىلاي قوي­عاندا, سپورتتىق تىلمەن ايتقاندا, جۇلدەلى ورىندار دا جامان ەمەس. سودان دا پارتيالار ءوز ادامدارىن بايگەگە قوسپاي تۇرا المايدى. كوپ پارتيالاردىڭ سايلاۋعا قاتىساتىندىعىنان دا العاشقى تۋر پولشا پرەزيدەنتىن انىقتاي قويماس, ب.كوموروۆسكيدىڭ بىردەن 50 پايىزدىق مەجەگە جەتۋى قيىنداۋ بولار. ال جەكە ءبىر اداممەن تۇسسە, ونىڭ ءجونى بولەك. “قۇقىق جانە ادىلەتتىك” پارتياسىنىڭ وكىلىنەن باسقا, كونسەرۆاتورلاردان يانۋش كورۆين-ميككە, تسەنتريستەردەن توماش نالەنچ, شارۋالار پارتيا­سىنان ۆالدەمار پاۆلياك جۇلدەلى ورىن ءۇشىن كۇرەسكە قوسىلاتىن كورىنەدى. اتاقتى “سولي­دارن­وست­تىڭ” كوسەمى لەح ۆالەنسا دا تاعى ءبىر تاۋەكەلگە بارماق ويدا دەگەن ءسوز بار. ولاردىڭ ءبارىنىڭ دە سوڭىنان ەرەتىن جۇرت بار. سوندىقتان دا پولياكتار جاڭا پرەزيدەنتىن 20 ماۋسىمدا ەمەس, 4 شىلدەدە ايقىندايتىن بولار. اياتوللا حامەنەي: يادرولىق قارۋدى يەمدەنۋ – حارام ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك سامميتىنە بالاما رەتىندە تەھراندا وتكەن “اتوم قۋاتى – جۇرتتىڭ بارىنە, يادرولىق قارۋ – ەشكىمگە” دەگەن كونفەرەنتسيادا يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ رۋحاني كوسەمى اياتوللا ءالي حامەنەي وسىلاي دەدى. ءجون ايتىلعان ءسوز, يادرولىق قارۋعا بەرىلگەن جاقسى سي­پات­تاما. وسىناۋ سي­­پاتتامانى يران­نىڭ ءوزى, ونىڭ باس­شى­لىعى ۇستانار بولسا, الەمدەگى يادرو­لىق احۋال اي­تار­لىقتاي ساۋىعار ەدى. ءسوز جۇزىندە ولاردىڭ سول اتوم قۋاتىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانامىز دەگەنمەن, ءىس جۇزىندە وعان كەرەعار ارەكەتتەرگە بارىپ وتىرعانى جۇرتتىڭ بارىنە بەلگىلى. جەكە مەملەكەتتەر ەمەس, بۇل ەلدىڭ حالىقارالىق اتوم قۋاتىن پايدالانۋ جونىندەگى اگەنتتىكپەن (ماگاتە) دە ءتىل تابىسا الماي جۇرگەنى ءمالىم. يادرولىق قارۋ ءجو­نىن­دەگى ەڭ ۇلكەن داۋدىڭ يرانعا قا­تىستى تۋىن­داعانىنا دا ءبىراز ۋاقىت بولدى. الەمنىڭ جەتەكشى ەل­دەرى ونى كە­لىسسوزگە, مامىلەگە شاقىرادى. بىراق يرانمەن كەلىسۋ قيىن. بۇل جايىندا تالاي اي­تىلعان, تالاي جازىلعان. ەندى مىناۋ تەھراندا وتكەن جي­ىنعا كەلسەك, ونىڭ دا پاراساتتى قا­دامنان گورى بۇيرەكتەن سيراق شى­عارۋ, ورتاق ىسكە قالاي دا قىر­سىق تيگىزۋ ارەكەتى ەكەنى داۋسىز. اق نيەتتى ادام, سارا ساياساتتى كوزدەگەن ەل وسىدان شامالى عانا بۇرىن وتكەن يادرولىق دەرجاۆالار باس­شى­لىعى باس قوسقان جيىنعا – يادرو­لىق قارۋدى تاراتپاۋدى ماقسات ەتكەن ۇلكەن جيىنعا قاتىسپاس پا ەدى, ءتىپتى باسقالارعا ايتار ءسوزى بول­سا, سوندا ايتپاس پا ەدى دەيسىڭ. جوق, بۇلار ويتپەيدى, الەم جۇرت­شىلىعى قولداعان يگى ىسكە توپىراق شاش­قاندى, اياقتان شالعاندى قالايدى. بۇل جەردە ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە قانداي ءسوز بولعانى, ونى الەم جۇرتشىلىعى قالاي قابىل­دا­عانى جونىندە جان-جاقتى ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىقتاۋ كورىنەدى. ول جا­يىندا كوپ ايتىلدى, ونىڭ ۇلكەن كە­زەڭدىك وقيعا بولعانىن جۇرت مو­يىندادى. بۇل يادرولىق قاۋىپتىڭ الدىن العانداي شاراعا اينالدى. وعان 47 ەلدىڭ باسشىلارى, حالىق­ارا­لىق ۇيىمداردىڭ جەتەك­شىلەرى قا­تىسقاندىعىنان دا ونىڭ شە­شى­مىنىڭ باعدارلامالىق ءمانى جوعارى. تەھرانداعى باسقوسۋعا 60 ەلدى شا­قىرعان ەكەن, ونىڭ 56-سىنان دەلەگاتسيا كەلىپتى. مەملەكەت, نە ۇكىمەت باسشىسىنان ەشكىم كەل­مە­گەن, 14 ەل سىرتقى ىستەر مي­نيس­تر­لە­رىن جىبەرسە, ەندى ءبىر 10 ەل مي­نيس­تر­دىڭ ورىن­با­سار­لارىن جىبەرىپتى. ەۋ­­روپانىڭ ەلدەرى بۇل جيىنعا قا­تىسۋدى ءجون كور­مەگەن. وسىعان قا­راپ-اق كون­فە­رەن­تسيانىڭ بەدەلى مەن دەڭگەيىن اڭعارۋعا بولعانداي. ارينە, ۆا­شينگ­تونداعى سام­ميت پەن تە­ھران­داعى جيىندى سا­لىستىرۋعا كەل­مەيتىنىن اركىم-اق اڭعارار. بىراق تەھ­ران­داعى ايقاي ءسوزدىڭ باسەڭ بول­ماي­تىنى بۇل جي­ىننىڭ ماقسا­تى­نان-اق ايقىن ەدى. يران پرەزيدەنتى ماحمۋد اح­مادينەجاد يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستىڭ جارشىلارى وزدەرى ەكەنىن, بارلىق پالە سونداي قارۋلارى بارلاردا ەكەنىن, قاۋىپ سولاردان تۋىندايتىنىن دالەلدەپ باقتى. اسىرەسە, اقش-قا قاتتى شۇيلىكتى. اتوم بومباسىن ءبىرىنشى قولدانعان سولار دەپ, ولاردى حالىق­ارا­لىق اتوم قۋاتى جونىندەگى اگەنت­تىكتەن دە شىعارىپ تاستاۋدى تالاپ ەتتى. ماقسات سولاي بولعان سوڭ, جي­ىنعا قاتىسقانداردىڭ ءبىرازى يراندى قولداپ, قولپاشتاپ ءسوي­لەدى. سيريا مەن يراك دەلە­گا­تسياسى يز­رايلدى سىناپ, يادرولىق باع­دارلاماسى ءۇشىن يرانعا قىسىم جاساۋدى ايىپتادى. يراننىڭ كۇت­كەنى رەسەي مەن قىتايدىڭ قولداۋى ەدى. رەسەي سىرتقى ىستەر مينيس­ترى­نىڭ ورىنباسارى سەرگەي ريابوۆ يران­دىقتاردى ءوز يادرولىق باع­دار­لاماسىنا حالىقارالىق قوعام­داس­تىقتىڭ سەنىمىن قالىپتاستىرۋعا شاقىردى. تەك قىتاي سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى چەن گوپيننىڭ: “يادرولىق باعدارلاماسى ءۇشىن يرانعا قوسىمشا سانكتسيا بەلگىلەۋگە پەكين قارسىلىق ءبىل­دىرەدى”, دەگەن ءسوزى ولارعا ۇناعانى داۋسىز. تەھرانداعى يادرولىق كون­فە­رەن­تسيا يراننىڭ حالىقارالىق وقشاۋ قالۋعا قارسى ارەكەتى ەكەنى بەلگىلى. سوعان جەتە الدى ما دە­گەندە, ولاردىڭ وزدەرى شىمىرىكپەي ۇلكەن تابىسقا جەتتىك دەيدى. ءتىپتى باس­قا­داي جيىن وتكىزۋدىڭ ءجونى جوق, ءار­قاشان تەھرانعا جينالۋ كەرەك دە­گەندى دە ايتىپ جىبەردى. ال يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ۇلكەن باسقوسۋ, جەتەكشى ەلدەر باس­شىلارى قاتىساتىن بەدەلدى جيىن كەرەك ەكەنىن دالەلدەپ جاتۋ ارتىق.