اقسۋاتتاعى «قاراجال بانداسى» كوتەرىلىسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى, جەتەكشiسi تɵلەۋباي بەيسەنبi ۇلى بولدى. تɵلەۋباي ارىسى زايسان, بەرiسi اياكɵز, كɵكپەكتi ɵڭiرلەرiنiڭ نارازى جۇرتتارىمەن بايلانىسىپ, ماڭىنا 3 مىڭداي ادامدى توپتاستىرىپ, بيلiككە قارسى قارۋلى كɵتەرiلiس باستايدى. 1929 جىلدىڭ كۇزىندە كوتەرىلىس شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ جەڭىلىسكە ۇشىراپ, كوتەرىلىسشىلەر قىتاي اسىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. (تاريحقا تولى تارباعاتاي. ع.ىرگەباەۆ)
سوڭىندا اڭىزى دا, دەرەگى دە مولىنان قالعان «قاراجال بانداسى» كوتەرىلىسى بولعان نەگىزگى وشاق ورنى «قيسىقتىڭ قاراجالى» تاۋ بوكتەرىندەگى قاندى قىرعىن ءالى دە عىلىمي تۇردە تەرەڭ زەرتتەلىپ, ءوز باعاسىن تولىقتاي الماي وتىرعاندىعى شىندىق. سول وقيعاعا قاتىستى قولعا تۇسكەن ارحيۆ قۇجاتى نەگىزىندە جىلدار قويناۋىندا كونەرگەن تاريح بەتتەرىنەن دەرەك كەلتىرۋدى ءجون كوردىك.
«كوشپەلى قازاق حالقىن جەرگە وتىرىقشىلاندىرۋ تۋرالى ەرەجە» – 1924 جىلى 17 ساۋىردەگى بۇكىلرەسەيلىك واك مەن ركفسر حك كەڭەسىنىڭ كوشپەلى, جارتىلاي كوشپەلى جانە وتىرىقشىلانا باستاعان قازاق شارۋالارىن جەرگە ورنالاستىرۋ ءتارتىبىن دايەكتەپ كورسەتكەن قۇجاتى. «ەرەجە» بويىنشا قازاقتىڭ كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى شارۋالارىن جەرگە جاپپاي ورنالاستىرۋ, ولارعا جايىلىم, مالعا قاجەتتى ءشوپ بولماي قالعان جاعدايدا پايدالاناتىن ساقتىق پىشەن جەر تەلىمدەرىن بەرۋ, وتىرىقشىلاندىرۋدى مەملەكەت ەسەبىنەن جۇرگىزۋ كوزدەلدى. وتىرىقشىلاناتىن قوجالىقتار ءۇشىن 10 جىلدىق مەرزىمگە نەسيە بەرۋ, ولاردى بەس جىلعا دەيىن سالىقتىڭ بارلىق تۇرىنەن بوساتۋ, ولارعا تۇقىم, قۇرال-سايمان جانە مال شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارى مەن مەكەنجاي سالۋعا قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن تەگىن بەرۋ ەسكەرىلدى. الايدا «ەرەجە» شارتتارى بۇرمالانىپ, ءىس جۇزىندە دۇرىس ورىندالمادى. كەرىسىنشە, 1925 جىلى اۋىل ىشىنە تاپتىق سىنا قاعۋ, اۋىلدا «كىشى قازان» توڭكەرىسىن جاساۋ ناۋقاندارىنا باعدار الىندى. بايلاردى كامپەسكەلەۋ, كەدەي-كەپشىكتى ۇجىمدىق شارۋاشىلىققا كۇشتەپ ەنگىزۋ جۇرگىزىلدى. بۇل ساياسي ناۋقانداردىڭ ءماجبۇر ەتۋ سيپاتى باسىم ەدى. قازاقستانداعى كەڭەستىك وزبىرلىققا قارسىلىق بىلدىرگەن حالىق قوزعالىستارى اياۋسىز باسىپ-جانشىلدى. ەل-جۇرتتىڭ شىنايى مۇددەسىنە جاۋاپ بەرمەيتىن وسىناۋ ۇدەرىستەر قازاق حالقىنىڭ 1931-1933 جىلدارى الاپات اشارشىلىققا ۇشىراۋىنا سوقتىردى...» (قازاق كوتەرىلىستەرى. ەنتسيكلوپەديا. الماتى 2014, 302 بەت.)
1928 جىلدىڭ تامىزىندا قابىلدانعان ء«ىرى باي شارۋاشىلىقتاردىڭ جانە جارتىلاي فەودالداردىڭ مال-م ۇلىكتەرىن تاركىلەۋ جانە جەر اۋدارۋ تۋرالى» اتقارۋشى بيلىكتىڭ قاۋلىسى «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن!»-عا ۇلاسقان زۇلمات زاماندا, قولدان ۇيىمداستىرىلعان وزبىرلىقتان حالىقتىڭ جاعدايى كۇرت اۋىرلاپ, قابىرعاسى قايىسقان تۇستا «ىشتەن شىققان جاۋ جامان» دەگەندەي, قىزىلدار ۇكىمەتىنىڭ ايتاعىنا ەرىپ ۇرە جونەلگەن ساناسىز, «شاش ال دەسە, باس الۋعا» دايىن تۇراتىن, كەڭەستىك يدەولوگيا شىرماۋىنا ماتاسىپ, ءوزىنىڭ قانداس تۋىستارىن قان قاقساتىپ, زار يلەتە كورسەتىندىگە ۇشىراتىپ, قولىنداعى بار-جوعىن تىنتكىزىپ تاركىلەۋگە ات سالىسىپ, كامپەسكەلەۋ ءۇشىن ارنايى قۇرىلعان توپتاردىڭ قولشوقپارلارى بولىپ, تۋىستارىنان ۇرپاقتىق قارعىس العان وزىمىزدەن شىققان شولاق بەلسەندىلەر كەزىكتى. وسى ازعىندار, جازىقسىز جاپا شەككەندىكتەن جان ساۋعالاپ «ارعى بەت» اسپاققا استىرتىن دايىندالىپ, كىشىرەك توپتارعا بىرىگىپ جاتقان اعايىندارىنىڭ ارەكەتتەرىن استىرتىن باقىلاپ, جوسپارلارىن اسىرۋ جولدارىندا ورنالاسقان توسقاۋىل وترياد باسشىلارىنا جەتكىزىپ, قانشاما رۋلاستارىنىڭ وققا ۇشىپ قىرىلۋىنا سەبەپكەر بولعان-دى.
«قاراجال بويىنداعى قالىڭ ەل سول كەزدەگى ۇكىمەت ساياساتىنا نارازىلىعىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ باسى بولىپ, سەمەي ءوڭىرىن ءدۇر سىلكىنتكەن «قاراجال بانداسى» كوتەرىلىسىنە شىققان. شىندىعىندا قاراجالدا بولعان وقيعانى ۇكىمەتتىڭ كامپەسكەلەۋ مەن جاپپاي وتىرىقشىلاندىرۋ جانە ەلدى ەرىكسىز كولحوزدارعا ۇيىمداستىرۋ ساياساتىنا قارسى شىققان كوتەرىلىس دەۋگە بولادى. ويتكەنى بۇل كوتەرىلىسكە مىڭنان اسا ادام قاتىسىپتى. تەك قانا جاۋاپقا تارتىلعان ادام 300-دەن اسا ەكەن. كوتەرىلىس كۇشپەن باسىلىپ-جانشىلعان سوڭ وكپەتى, قىزىلتاس, قاراجال ايماعىندا تۇراتىن ەركەك كىندىكتىلەردىڭ بارلىعىن شەتىنەن ۇستاپ تۇرمەگە توعىتىپ, تەرگەۋگە العان ەكەن». (تورتاەۆ قابدىسىلام (1928–2004),
ء«ومىر بەلەستەرى» ەستەلىكتەر جيناعىنان).
شىندىعىندا, اتالعان كوتەرىلىس اياكوزدىك جانە كوكپەكتىلىك نامىستى ازاماتتار بىرىگىپ, باس كوتەرگەن ءىرى قارۋلى قاقتىعىس بولعاندىعى بەلگىلى. بالا كەزىمىزدەن ۇلكەندەر اۋزىنان وسى وقيعاعا قاتىستى ەستىپ وسكەن ولەڭ شۋماقتارى بار. قاراجال كوتەرىلىسى 1930 جىلدىڭ قىسىندا باستالىپ, 1931 جىلدىڭ جازىندا جەڭىلىس تابادى. باسشىلارىنىڭ ءبىرازى قۇتىلىپ, ۇستالعانداردىڭ ءبارى اتىلادى. سول اتىلعانداردىڭ ءبىرى ءمارۋا دەگەن قىزدىڭ اعاسى ەكەن. الدەكىمدەر وسى مارۋاعا جازىپ بەرىپ ايتتىرعان جوقتاۋ:
«تولەۋباي باسشى, قاتىران,
ماقاتاي زالىم انتۇرعان.
مومىنعا ءتيىپ زالالىڭ,
ناقاقتان اعام اتىلعان.
وترياد كەتتى توقتاماي,
جۇرە مە مىلتىق وقتاماي.
اكەمدى ۇستاپ اتقىزعان,
تىلەۋىڭ قۇرعىر توقتاباي.
قابدىردىڭ ۇلى جۇماجان,
شىقپايمىن دەگەن دۇعادان
قىزىلدار قاپتاپ كەتكەندە,
ۇشىپ تا كەتكەن قيادان.
اقانعالي, سەرىكباي,
كوزىم كوردى شەرىكتى-اي.
وسىلارعا وكىمەت,
نە قىلسا دا ەرىكتى-اي.
قاسىمنىڭ ۇلى ءالىپبي,
قاراجالعا تىككەن ءۇي.
وكىمەتكە وق اتقان,
وسىلاردا بار ما مي.
سىباننان كەلگەن قىزىلباي,
قايعىمەن كوڭىلىم بۇزىلدى-اي.
قولعا تۇسپەي كەتەر مە,
مىڭ جاساعان قۇزعىنداي.
اقانعالي مۇعالىم,
حالىققا ءتيدى زالالىڭ.
جازاڭدى بەرىپ اياماي,
ءادىل سوت ايتار ادالىن.»
وسىنداعى كوتەرىلىس باسشىلارىنىڭ ءبىرى ءالىپبي – كەنجە كوشىمباي رۋىنىڭ داۋلەتتى ادامى. قاسىمنىڭ سەگىز ۇلىنىڭ ۇلكەنى... (تۋعانوۆ جولداسجان, «پەندە» ولەڭدەر جيناعى. سەمەي, 2015 ج., 220 بەت.)
وسى جوقتاۋ ولەڭدە اتتارى اتالاتىن تۇلعالار مەن سول كوتەرىلىسكە قاتىسىپ ءىستى بولعان ازاماتتار جايلى, اتالعان كوتەرىلىس قۇرباندارىنىڭ ءبىرى بوعاس بولىسى قاراجال تاۋى تۇرعىنى رۋى كەنجە – كوشىمباي اجىعوجا ۇلى مۇساعۇل (1892-1931) نەمەرەسى الماس بولسىنبەك ۇلى (1958) ىزدەنىسى ناتيجەسىندە تابىلعان ارحيۆ قۇجاتتارى دەرەكتەرىنەن ناقتىلانا ءتۇستى:
«قازاقستان ورتالىق مەملەكەتتىك ساياسي باسقارۋ ورتالىعىنا قاراستى (پپ وگپۋ) ءىس-تەرگەۋشى توپ «ۇشتىك» وتىرىسى حاتتاماسىنىڭ كوشىرمەسى. 1931 جىل, 15 مامىر».
ركفسر قىلمىستىق ىستەر كودەكسىنىڭ № 4752 ءىس, 58/2-بابى بويىنشا ايىپتالۋشىلار: بايتايلاقوۆ مەدەلبەكپەن (رۋى كەنجە – كوشىمباي) بىرگە ايىپتالعان 106 ادام تىڭدالىپ, ولارعا ۇكىمەت تاراپىنان شىعارىلعان قورىتىندى ۇكىم تومەندەگىدەي:
- قوزىباەۆ قاسىم. 65 جاستا
(رۋى كەنجە – كوشىمباي)
- ساعيتوۆ ماقاتاي. 29 جاستا
(رۋى كەنجە – كوشىمباي)
- اڭكەجانوۆ قىرىقباي
(رۋى مالتۇگەل)
- ەبىجانوۆ جۇماعۇل. 39 جاستا
- تاۋكەباەۆ ءومىرباي. 40 جاستا
- تولەڭگىتوۆ اقانعالي. 27 جاستا
- شالوۆ سەيىتقازى. 45 جاستا
- تويكين سالحان. 45 جاستا
- نازاربەكوۆ دىڭعالي. 47 جاستا
- ناۋرىزباەۆ قابدوللا. 35 جاستا
(رۋى كەنجە – لەپەس)
- مەكەباەۆ مۇستافا. 41 جاستا
- كوكىموۆ قاراباس
- بەلگين ءادىلحان. 32 جاستا
- تۇرلىبەكوۆ بەكەتاي نەمەسە
شەگەباەۆ
- ومىربەكوۆ قالي. 61 جاستا
- بەيسەنبين سادىق
- قاسەنوۆ جانىسباي
- مايلاقوۆ ءابىش
- اجىعوجين مۇساعۇل. 39 جاستا
(رۋى كەنجە – كوشىمباي)
(تەك ساعيتوۆ م, اڭكەجانوۆ ق, تولەڭگىتوۆ ا, نازاربەكوۆ دىڭعاليدىڭ دۇنيە-م ۇلىكتەرى تاركىلەنبەسىن). قالعاندارىنىكى تولىقتاي تاركىلەنىپ, بارلىعى اتىلسىن!»
تومەندەگى تىزىمدە كورسەتىلگەندەر قىلمىستىق ءىستىڭ 58/2-تارماعى بويىنشا 10 جىلعا باس بوستاندىقتارىنان ايىرىلىپ, كونتسلاگەرگە قامالعاندار:
بايتايلاقوۆ م., قۇسايىنوۆ م., بوتاربەكوۆ و., قارامەسوۆ و., تەكەمەسوۆ ي., ەسەنعوجين س., ىبىراەۆ ا., اپسەيىتوۆ م., ساعىموۆ ك., ساعىموۆ ر., يسين گ., كۇنبوسىنوۆ ك., مۇقاماديەۆ م., ءتۇسىپجانوۆ و., قاراتاەۆ د., كەزدىك-
باەۆ د., وتىنشينوۆ ك., وتەجانوۆ س., ايتولاقوۆ ۋ., مايىلقانوۆ ك., سەرىشەۆ ك.,
ورىسباەۆ ا..
تومەندەگى تىزىمدە كورسەتىلگەندەر قىلمىستىق ءىستىڭ 58/2-تارماعى بويىنشا باس بوستاندىقتارىنان ايىرىلىپ,
5 جىلعا كونتسلاگەرگە قامالعاندار:
تەرلىكباەۆ ت., جۇماتاەۆ ب., جەكسەنباەۆ ج., سىدىقوۆ ا., نازاربەكوۆ س., جاڭساباەۆ م., دۇيسەنباەۆ ج., نۇرسەيىتوۆ ن., قايشانوۆ س., تولەگەنوۆ م., دۇيسەنباەۆ ن.
تومەندەگى تىزىمدەگىلەر اتالعان ءىس بويىنشا 3 جىلعا باس بوستاندىعىنان
ايىرىلىپ, كونتسلاگەرگە قامالعاندار:
جولدىباەۆ ب., قۇدايبەرگەنوۆ ب., يشانوۆ م., مۇقاشەۆ م., ءجۇمادىلوۆ ك.,
جاماناەۆ م., توقباەۆ م., قابىشەۆ ب., شاعىلوۆ ك., قاسەنوۆ ب., يتاياقوۆ ا., راحيموۆ ا., تىلەباەۆ م., قاسىمقانوۆ ب.,
دامەنوۆ و., الەپيەۆ س., بازاربەكوۆ م.,
جىلداسوۆ و., قۋماشەۆ ن., بازاروۆ م.,
ءامرين ب., ءجۇنىسوۆ ب., تۇرساعۇلوۆ ت., ءابىلحانوۆ ق., قوجامبەتوۆ م., توق-
باەۆ ج., بايبولوۆ س..
ال قومىتاەۆ ش., اكەجانوۆ س., اقشالوۆ د., قاراجانوۆ و., قالبانوۆ ا., ءالحانوۆ ش., بەلگين م. قازاقستاننان تىسقارى ايماققا 5 جىلعا جەر اۋدارىلسىن.
ەبىجانوۆ د., جۇندىباەۆ, بايبولوۆ ق., دورتۋىلباەۆ ءا., سەركين, نازاروۆ م., يمانبەكوۆ ك., نۇعىمانوۆ ك., امىرقانوۆ, امانباەۆتاردى 3 جىلعا كونتسلاگەرگە قاماۋعا ۇكىم شىعارىلعان.
105) بايبولوۆ سۇلەيمەن 36 جاستا. كوكپەكتى اۋدانىنا قاراستى №3 اۋىل تۇرعىنى, نادان, ۇيلەنگەن, سوتتالماعان, كەدەي, پارتياعا وتپەگەن. اعاسى كوتەرىلىس باسشىسى قاتىران بايبولوۆتىڭ سوڭىنان ەرىكتى تۇردە ەرىپ, كوكپەكتى باندىلارىمەن اياكوزدىكتەر اراسىنداعى بايلانىستاردى جەتكىزىپ تۇرۋدى ۇيىمداستىرعان. وزىنە تاعىلعان ايىپتى تولىقتاي مويىندادى.
106) اجىعوجين مۇساعۇل 39 جاستا. №6 اۋىل تۇرعىنى, ساۋاتتى, ۇيلەنگەن, الەۋمەتتىك جاعدايى باي قاتارىنا جاتادى.
ول تومەندەگى ىستەر بويىنشا كىنالى بولىپ تابىلادى.
- اۋىلداردى ارالاپ ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىپ, باندى قۇرامىنا قوسىلۋعا ەلدى جۇمىلدىرعان.
- قارۋلى قاقتىعىس باستالعان تۇستا باندىلارعا اسكەري كەڭەس بەرىپ, باسشىلىق ءرولىن اتقارعان.
وزىنە تاعىلعان ايىپپەن كەلىسىپ, كىناسىن مويىندادى».
جوقتاۋدا ەسىمى ايتىلعان قاتىران بايبول ۇلى باسىندا اۋىلدىق ۋچاسكەلىك ىشكى ىستەر ءبولىمى ساقشىسى قىزمەتىن اتقارعان. باندىلار قۇرامىنا ەنگەن تۇستا قۋعىننان قاشىپ قاراجال تاۋى ىرگەسىندەگى بوعاس وزەنىنىڭ وڭ جاعىنداعى «قوس قىزىل» اتالاتىن قاباقتىڭ ءبىر سايىنداعى ۇڭگىردىڭ قابىرعاسىن جارتىلاي تاسپەن قالاپ, بەكىنىس جاساپ جاسىرىنىپ, ۇزاق ۋاقىت قولعا تۇسپەگەن. قاپىدا ەل اراسىنداعى قىزىلداردىڭ جانسىزى قولعا ءتۇسىرىپ, ورتالىققا تاپسىرعان. ءىنىسى سۇلەيمەن ەكەۋىنىڭ
3 جىلعا سوتتالعاندىقتارى جوعارىداعى تىزىمدە كورسەتىلگەن.
جوقتاۋداعى «ماقاتاي زالىم» – ماقاتاي ساعيت ۇلى 29 جاسىندا اتىلعاندىعى جوعارىداعى تىزىمدە كورسەتىلگەن.
«اقانعالي مۇعالىم» اقانعالي تولەڭگىتوۆ. 27 جاسىندا اتىلعاندىعى جوعارىداعى تىزىمدە كورسەتىلگەن.
«قاسىمنىڭ ۇلى ءالىپبي, قاراجالعا تىككەن ءۇي». نەگىزگى قارۋلى قارسىلىق كورسەتۋشىلەردىڭ ءبىرى. قولعا تۇسپەي, قىتايعا ءوتىپ كەتۋ سەبەپتى 65 جاستاعى اكەسى قاسىم قوزىباي ۇلى اتىلعاندىعى جوعارىداعى تىزىمدە كورسەتىلگەن.
«سىباننان كەلگەن قىزىلباي» – اياكوز ايماعىنان كەلگەن توپ باسشىسى.
ا.مۇساعۇلوۆ جەكە ارحيۆ قورىنداعى «قاراجال بانداسىنا» قاتىسىپ, ءىستى بولعان 106 كوتەرىلىسشىگە قاتىستى دەرەكتى ساراپتاعاندا ۇرىس دالاسىندا وققا ۇشىپ ولگەندەردەن بولەك, تۇتقىنعا ءتۇسىپ, قاتاڭ تەرگەۋلەردەن كەيىن اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ, جەر اۋدارىلىپ, كونتسلاگەرگە قامالعانداردىڭ كوپشىلىگى زايسان ۋەزىنە قاراستى بوعاس, وكپەتى بولىستارى تۇرعىندارى مەن اياكوز اۋدانىنان كەلگەن كوتەرىلىسشىلەر ەكەندىگى ناقتىلاندى. ونىڭ ىشىندە ءىستى بولعانداردىڭ باسىم بولىگى قاراجال تاۋى ساي-سالاسىمەن بازار وزەنىن بويلاي قونىستانعان بوعاس بولىسىنا قاراستى كەنجە اتاسى ۇرپاقتارى ەكەندىگى بايقالادى. اتالعان رۋدىڭ كونەكوز قاريالارى قاراجال كوتەرىلىسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى تولەباي مىقاۋ ۇلى (1901-1969) كوتەرىلىس قۇرىقتالعان تۇستا ەبىن تاۋىپ, ءۇرجار ولكەسىنە ءىزىن جاسىرىپ ۇلگەرۋى سەبەپتى امان قالعاندىعىن ايتادى.
الداعى ۋاقىتتا اتالعان كوتەرىلىسكە قاتىستى جان-جاقتى ەتنوگرافيالىق جانە عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, «قاراجال بانداسى» كوتەرىلىسى تاريحي وقيعا رەتىندە ولكە تاريحىنان وزىندىك ورنىن تابارى ءسوزسىز.
سەرىكبوسىن سادىقوۆ,
ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى
ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ
عىلىمي ىزدەنۋشىسى
الماتى
سۋرەتتە: «قاتىران باندى» بەكىنىسىنىڭ قازىرگى كورىنىسى. ۇڭگىردىڭ ۇزىندىعى 4 مەتر; بيىكتىگى 1,7 م; ۇڭگىر قۋىسى
2 مەتر شاماسىندا.
