تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى وسى جونىندەگى تاپسىرمانى بالكان ءۋالاياتىنىڭ ترانسپورتتىق جانە لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمىمەن تانىسۋ بارىسىندا جاساعان ساپارى بارىسىندا بەردى. تۇرىكمەن ەلىنىڭ ەڭ ءىرى ءۋالاياتتارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن بالكان وڭىرىندە مۇنداي تاپسىرمانىڭ بەرىلۋى تەگىن ەمەس. سەبەبى ەلدىڭ 30 پايىزعا جۋىق تەرريتورياسىن الىپ جاتقان اتالمىش ءوڭىر قازاقستاننىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىمەن شەكتەسەدى. تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, جاڭا كوپىر تۇرىكمەنستان – قازاقستان حالىقارالىق كولىك مارشرۋتىنىڭ ماڭىزدى ينجەنەرلىك بولىگى بولماق.
سپۋتنيكتەن تۇسىرىلگەن كارتاعا قاراعاندا كاسپي تەڭىزىنەن جىڭىشكە شىعاناق ءبولىپ جاتقان گارابوگازگول كولىنىڭ ەكونوميكالىق ماڭىزى ەرەكشە. مينەرالدى زاتتارعا اسا باي اتالمىش شىعاناقتا گلاۋبەر تۇزى نەمەسە ميرابيليت وندىرىلەدى. سۋلفاتتار كلاسىنىڭ مينەرالىنا جاتاتىن ميرابيليتتەن شىنى مەن بوياۋ تۇرلەرى جانە مەديتسينا مەن ۆەتەرينارياعا قاتىستى كەيبىر ءدارى-دارمەك تۇرلەرى وندىرىلەدى.
وسى سەبەپتى بولسا كەرەك, تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى ەلدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا شىعاناقتىڭ حيميالىق شيكىزات مولشەرىنىڭ قورىن انىقتاپ, نەگىزگى تابيعي ەرەكشەلىكتەرىن ناقتىلاي وتىرىپ, بۇل باعىتتا كەشەندى تۇردە جۇمىس جۇرگىزۋدى تاپسىرعان. ودان بولەك, شىعاناقتا كۇكىرت قىشقىلى مەن ناتري تۇزىنىڭ جانە تىڭايتقىشقا قاجەتتى وزگە دە شيكىزات قورلارى كول تۇبىنەن تابىلعان. اسىرەسە, قازىرگىدەي جەمشوپتەن شارۋالار قىسىلىپ, قۋاڭشىلىق قىسقان تۇستا كورشىلەس قازاقستانداعى احۋالدى باعامداعان تۇرىكمەن تاراپىنىڭ تىڭايتقىشتارعا قاجەتتى شيكىزات وندىرۋگە كوڭىل ءبولىپ, ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى قادامدار جاساپ جاتقانى بايقالادى.
«بۇل – اشحاباد – تۇرىكمەنباشى اۆتوماگيسترالىنە قوسىلا وتىرىپ, جولدىڭ وتكىزۋ قۋاتىن ارتتىرىپ, كورشىلەس ەلدەرمەن اراداعى ساۋدا كولەمىن ۇلعايتا تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كوپىر», دەگەن ەدى گ.بەردىمۇحامەدوۆ. كوپىر قۇرىلىسى ءساتتى اياقتالسا, پاندەميا ۋاقىتىندا قىسىلىپ قالعان ەلدەر ەكونوميكاسىنا شىعاناق پەن تەڭىزدى جالعايتىن كوپىردىڭ قان جۇگىرتەرى انىق.
ەرتەرەكتە كاسپيدىڭ ەكى شەتىن جايلاعان تۇركى تەكتەس ەكى حالىقتىڭ اراسىندا ۇرەي تۋعىزعان گارابوگازگول (قارابۇعاز كولى) وتە قاۋىپتى بولعان. ون مىڭ شارشى شاقىرىمعا جۋىق اۋماقتى الىپ جاتقان كول اۋماعىنىڭ اينالاسى قاراقۇم شولىمەن قورشالعان. پاراللەل ورنالاسقان كاسپي كولىنە اقپايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان سۋ بۋعا اينالىپ, قالدىعى تۇزعا اينالعان.
قازىرگى كەزدە ەكولوگيالىق پورتالداردىڭ جازۋىنشا, گارابوگازگولدىڭ تۇزدىلىعى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كول – كاسپي تەڭىزىنەن وتىز ەسە كوپ. مۇندا تىرشىلىك اتاۋلى مۇلدە كەزدەسپەيدى. دەگەنمەن, ادامدار تۇزدى كاسىپ قىلىپ, بەرتىندە ساۋدا جولعا قويىلعان.
سوندىقتان دا بولسا كەرەك, گارابوگازگولدىڭ ەڭ العاشقى كارتاسى 1715 جىلى ءى پەتر پاتشانىڭ تۇسىندا ءتۇزىلىپ, ارنايى كاسپي ەكسپەديتسياسى وسى كولدى زەرتتەۋگە ارنالعانىمەن, ودان كەيىنگى ءجۇز جىلدا زەرتتەۋشىلەر قاۋىپتى كولدەن اينالىپ وتۋگە تىرىسقان. 1836 جىلى تاعى ءبىر ەكسپەديتسيا شىققانىمەن, مۇندا كەمەمەن كەلۋگە بولمايدى دەگەن دايەكتەرمەن تاعى دا نازاردان تىس قالادى.
تەك وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى كول مەن تەڭىز اراسىن دامبامەن جاپپاق بولعان كەڭەستىك بيلىكتىڭ ساۋاتسىز ەكونوميكالىق جوسپارلاۋىنىڭ سالدارى ەكولوگيالىق داعدارىسقا الىپ كەلدى. سول تۇستا قازاقستانداعى ارال تەڭىزى دە تارتىلىپ, ءسىبىردىڭ وزەندەرىن الىپ كەلمەك بولعان كسرو-نىڭ «عاسىر جوسپارى» قاعاز بەتىندە قالعان.
قۇمدى داۋىل مەن تۇزدى جەلدىڭ سالدارىنان جۇزدەگەن شاقىرىم اينالاداعى دالا قۋراپ, مال قىرىلا باستايدى دا, كەڭەس مەملەكەتى قۇلاعان سوڭ تاۋەلسىز تۇرىكمەن ەلى جوعارىدا جازىلعان دامبانى جارىپ, توڭىرەكتى تابيعي قالپىنا كەلتىرەدى. كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋى دا كوتەرىلىپ, ايماقتاعى احۋال تۇزەلەدى.
اتالعان كوپىر مەن جول قۇرىلىسى تۋرالى 2019 جىلى ايتىلا باستاعان. قازىرگى تاڭدا تۇرىكمەنستان مەن قازاقستاندى كەڭەس زامانىندا توسەلگەن توپىراق جول جالعاپ جاتىر. ساراپتامالىق باعىتتاعى كەي باسىلىمداردىڭ جازۋىنشا, جاڭا جولدىڭ ەنى – 22,5 مەتردى قۇراپ, كاسپي تەڭىزىن جاعالاي تۇسەتىن كوپىردىڭ ۇزىندىعى – 354 مەتر بولادى دەپ جوسپارلانعان.
ازىرگە كوپىر قۇرىلىسىنا كەتەتىن قاراجات كولەمىن تۇرىكمەن تاراپى ءالى ناقتى ايتپاعان. قازاقستان بولسا, ءوز تاراپىنان تۇرىكمەنستانمەن شەكاراسىنا دەيىن اپارار جولداردى رەكونسترۋكتسيادان وتكىزەدى.
ولجاس بەركىنباەۆ,
ورتالىق ازيا بويىنشا شولۋشى
