قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل ورتا ازيادا تەڭدەسى جوق عاجايىپ مۋزەيدىڭ ىشىندەگى قۇندى قازىنانى بىلاي قويعاندا, تاماشا ارحيتەكتۋرا تۋىندىسى رەتىندە كوڭىل توعايتاتىن عيماراتتىڭ ءدال ىرگەسىنەن Central Esentai Residence اتتى بيىك تۇرعىن ءۇي كەشەنى بوي كوتەرگەنىنە كوپ بولا قويعان جوق ەدى. 1976 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان مۋزەيدىڭ ءدال ىرگەسىنەن قىرىق جىل وتكەن سوڭ تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ سالىنۋى سىرت قاراعاندا قالىپتى كورىنگەنىمەن, بىرقاتار تەحنيكالىق تالاپتىڭ ساقتالماي سالىنۋى سالدارىنان تۇرعىندار تاراپىنان شۋ شىقتى. مۋزەيمەن قاتار قونىس تەپكەن ەليتالىق جاڭا ۇيدەن باسپانا العاندار اقجارىلقاپ قۋانىشتىڭ ورنىنا, «قاستەەۆتەن» قورلىق كورىپ وتىرعاندارىن ايتىپ, قۇزىرلى ورىندارعا شاعىمدانا باستادى.
باعا جەتپەس ونەر تۋىندىلارىنىڭ التىن قورىن جاساقتاپ, ۇلتتىڭ رۋحاني يگىلىگىن باۋىرىنا باسىپ وتىرعان قاستەەۆ مۋزەيىندەگى كارتينالاردى قالىپتى تەمپەراتۋرادا ۇستاپ, ساقتاۋ ءۇشىن 2008 جىلى قىتايدان مۇزداتقىش قوندىرعى اكەلىپ قويادى. دالاعا ورنالاستىرىلعان, ەكى ادام قاتار تۇرىپ سويلەسسە, ءبىرىن-ءبىرى ەستىمەيتىن قوندىرعىنىڭ داۋىسىنان ونىڭ اسا قۋاتتى رەجىمدە جۇمىس ىستەيتىنىن بايقاۋعا بولادى. جانىندا جارتى مينۋت جان بالاسى شىداپ تۇرا المايدى. تاڭعى جەتىدەن وتالىپ, كۇنى بويى ەگىس دالاسىندا جەر جىرتىپ جۇرگەن تراكتوردىڭ داۋىسىنداي تىنىمسىز دىرىلداپ-گۇرىلدەپ, اقشام جامىراعاندا بارىپ ارەڭ سولىعىن باساتىن كونديتسيونەردىڭ داۋىسى تۇرعىنداردى قولىن توبەسىنە قويىپ, بەزىپ كەتەتىندەي جاعدايعا جەتكىزىپ وتىر.
شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعىندا قوندىرعىنىڭ گۇرىلدەگەن داۋسىنان نە تەرەزەسىن اشا الماي, نە تازا اۋا جۇتا الماي, نە دۇرىستاپ دەمالا الماي شارشاعان تۇرعىنداردىڭ شاعىمدانعاننان باسقا امالى قالماعان. قۇلاقتى جارعان قاتتى گۇرىلدەن جۇيكەسى سىر بەرگەن تۇرعىندار مەن مۋزەي اراسى سالقىنداعالى بەرى بۇل داۋ الەۋمەتتىك جەلىنىڭ بەتىنە كوشىپ, قولىنان كەلسە ءبىرىن-ءبىرى كوشىرىپ جىبەرگىسى كەلەتىن كورشىلەر بۇل ۋشىققان ماسەلەنىڭ تەزىرەك شەشىمى تابىلعانىن سۇراپ, ءار تاراپقا ارىزدانۋىن توقتاتار ەمەس.
وكپە-رەنىشى ۇلعايعان تۇرعىنداردىڭ ءتيىستى ورىندارعا بوراتىپ جاتقان ارىز-شاعىمدارى اياقاستى قالعان جوق. تەكسەرۋشىلەر سۋرەتشىلەردىڭ ونەرىن دارىپتەپ, كورمەسىن وتكىزىپ, وزىمەن-ءوزى تەك جاتقان «قاستەەۆكە» كەلىپ ءتيىسىپ, سانيتاريا-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, مۋزەيدىڭ سالقىنداتۋ جانە اۋا اينالۋ جۇيەسىنەن شىعاتىن دىبىس رۇقسات ەتىلگەن نورمادان اساتىنى انىقتالىپ, مۋزەيگە 230 اەك (670 مىڭ تەڭگە) كولەمىندە ايىپپۇل سالىندى. ال بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا 30 كۇن ۋاقىت بەرىلگەن. بۇگىندە مۋزەي باسشىلىعى ايىپپۇلدىڭ 50%-ىن تولەگەن. مۋزەي ەندى ءىرى كولەمدەگى وسى ايىپپۇلدى وتەۋگە مىندەتتى. قوندىرعىنىڭ داۋىسى قاتتى شىعاتىنىن مۋزەيدىڭ ءوزى دە مويىندايدى. بىراق بۇل مۇزداتقىشتى ءبىر اي ەمەس, ءبىر كۇن وشىرسە, تىرنەكتەپ جيناعان بۇكىل بايلىق تۇتاس ب ۇلىنگەلى تۇر. سوندا مۋزەيدىڭ كىناسى نە, ول نە ءۇشىن ايىپپۇل تولەۋى ءتيىس؟ ايىپپۇل اراقاشىقتىقتى ساقتاماي ءۇي سالعان كاسىپكەرلەرگە, ولاردىڭ قۇرىلىس جۇرگىزۋىنە رۇقسات بەرگەن قالا اكىمدىگىنە نەگە سالىنباعانىن كىم, قاشان, قالاي تۇسىندىرەدى؟
ونەر مەكەمەسىن تەكسەرىپ, ۇكىم شىعارعان شەنەۋنىكتەر ەشكىمدى دە, ەشنارسەنى دە تىڭداماعان. ەڭ قۇرىعاندا, مۋزەيدىڭ تۇرعىن ءۇي كەشەنىنەن قىرىق جىل بۇرىن سالىنعانى, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىش ەكەنى ەسەپكە الىنباعان. زاڭ بويىنشا, مەملەكەت قورعاۋىنداعى مۇنداي مەكەمەنىڭ جانىنان سالىناتىن باسقا قۇرىلىس نىسانى 44 مەتر اۋلاققا سالىنۋى ءتيىس بولاتىن. ال مۋزەي مەن Central Esentai Residence تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ اراسى – 38 مەتر. سوندا شەنەۋنىكتەر زاڭ تالابىن بۇزىپ تۇرىپ قۇرىلىس جۇمىسىن باستاعاندارعا رۇقسات بەرەدى دە, 13 جىلدان بەرى وسى گۇرىلدەگەن جامان ايعايىمەن-اق ۇلتتىڭ بايلىعىن, جادىگەرىن ساقتاپ وتىرعان تاريحي مەكەمەنى جاۋاپقا تارتىپ, ايىپپۇلمەن تۇقىرتادى. ەڭ باستىسى, بۇل قوندىرعىنىڭ سۋرەت ونەرىنىڭ ەڭ وزىق تۋىندىلارىنىڭ دۇرىس تەمپەراتۋرادا ساقتالۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ تۇرعانى ءبىر شەنەۋنىكتى تولعاندىرساشى, شىركىن.
تالاي جىل قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىن باسقارعان, 13 جىل قاستەەۆ مۋزەيىندە قىزمەت ەتىپ, مۋزەيسىز بولاشاعىن ەلەستەتە المايتىن, ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلىندە كەلىسىمشارتپەن جۇمىس ىستەپ, مول تاجىريبە جيناقتاعان ونەرتانۋشى بايتۇرسىن ومىربەكتىڭ بۇل تۇرعىداعى تولىمدى پىكىرى كوكەيگە قونادى. مۋزەيدىڭ نە ەكەنىن ءبىر ادامداي بىلەتىن ب.ومىربەك: «مۋزەي تەحنولوگياسى, مۋزەيدىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتارتىبى دەگەن بولادى. قازىر مۋزەيگە كوزقاراس قانداي تومەن بولسا, ونىڭ تاعدىرى دا ەشكىمدى الاڭداتپايتىن جاعدايعا جەتتى. «مۋزەي كەرەك پە, جوق پا, ول ءوزى ۇلتقا نە بەرەدى؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە تولعاناتىندار جوقتىڭ قاسى-اۋ, وسى. بۇل ورىن العان جاعداي – وسىنداي سۇراقتىڭ جاۋاپسىز قالۋىنىڭ سالدارى. مۋزەي مامانى رەتىندە ايتارىم, ەڭ الدىمەن, مۋزەيدىڭ اينالاسىندا ەكولوگيالىق تازالىق بولۋى كەرەك. تازا اۋا جان-جاعىنان كەدەرگىسىز كەلۋى كەرەك. مۋزەيدىڭ ىشىنە وت جاعىلمايدى. وعان تەك جىلى اۋا عانا ۇرلەيدى. سول سەكىلدى وندا سۋ دا بولماۋى كەرەك. سەبەبى كەز كەلگەن ۋاقىتتا سۋ قۇبىرى جارىلىپ كەتۋى مۇمكىن, اققان سۋ ەكسپوناتتاردى بۇلدىرەدى. ءتىپتى ءورت ءسوندىرۋدىڭ ءوزى دە بىرنەشە تاسىلدەن تۇرادى. مۋزەيدىڭ ءار زالىنىڭ جەكە ورتتەن قورعايتىن ەسىكتەرى بولۋى كەرەك. ەگەر ءبىر زالدان ءورت شىققان بولسا, ەكىنشى زالدىڭ قابىرعاسى زاماتتا جابىلىپ, باسقا زالدارعا وتپەيتىندەي بولۋى كەرەك. ارينە ەۋروپا مۋزەيلەرىندەگى بۇل تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەر ءا.قاستەەۆ مۋزەيىندە جوق. بىراق جىلۋ, ىلعالدى ساقتايتىن جاعدايى بار. وسىنىڭ ءوزىن ۇستاپ تۇرا السا, وسى تالاپتى ورىنداسا دا, مۋزەيدىڭ بولاشاققا باراتىن قاۋقارى بار دەپ تولىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. تۇرعىنداردىڭ «ويباي, دىرىلداپ كەتتى, بۇل دىبىستى توقتاتۋ كەرەك» دەگەن بايبالامى ەش اقىلعا سىيمايدى. سەبەبى ونىڭ ءبارى توقتايتىن بولسا, مۋزەيدىڭ تەمپەراتۋرالىق رەجىمى بۇزىلادى دا, ىشىندە تۇرعان قاعازعا, كەنەپكە سالىنعان كارتينالار, تەرىدەن جاسالعان بۇيىمدار ب ۇلىنەدى. كەبەدى, جارىلادى. سوندىقتان كونديتسيونەر قالاي دا جۇمىس ىستەپ تۇرۋى كەرەك. بۇل قوندىرعى بولماسا, مۋزەي مۋزەي بولا المايدى. مۋزەيدىڭ اينالاسىندا كەمى 100 مەترگە دەيىن قۇرىلىس نىسانى بولماۋى كەرەك. سىرتتان ىشكە اۋا الىناتىن بولعاندىقتان, ول تازا بولۋى ءتيىس. ول تازالىقتى, ەڭ الدىمەن, وسى كونديتسيونەر قامتاماسىز ەتەدى. قاستەەۆ مۋزەيى – كەڭەس وداعى كەزىندە قولدانبالى-كوركەمونەر تۋىندىلارىن ساقتاۋ ءۇشىن بارلىق تەحنيكا تالاپتارى ساقتالا وتىرىپ ارنايى سالىنعان ءتورتىنشى, ال قازاقستان اۋماعىنداعى جالعىز مۋزەي. قازىر, ارينە ءتورتىنشى بولماۋى مۇمكىن, بىراق مۇنداي مۋزەي قازاقستاننىڭ وزگە بىردە-ءبىر قالاسىندا, وبلىس ورتالىعىندا دا جوق. ال بۇل تەحنولوگيا بۇزىلاتىن بولسا, ەرتەڭ ول قايتادان قالپىنا كەلمەيدى, جادىگەردىڭ بارىنەن ايىرىلامىز. الەمدىك ونەر شەدەۆرلەرىنىڭ قۇنى قانداي بولسا, قازاق ءۇشىن بۇل شەدەۆرلەر دە سونداي قۇندى».
اجەپتاۋىر ۋاقىتتان بەرى الەۋمەتتىك جەلىدەگى اڭگىمەنىڭ كورىگىن قىزدىرىپ جاتقان ماسەلە تۋراسىندا ءا.قاستەەۆ مۋزەيىنىڭ ءوز كوزقاراسى قانداي؟ 2013 جىلى ساتىپ الىنعان قوندىرعى وسىلاي دىرىلداپ, جۇرتتىڭ دەگبىرىن قاشىرىپ تۇرا بەرە مە؟ «شاعىمدانىپ جاتقاندار قۇر داۋرىعىپ, ءسوز قۋالاپ جۇرگەن ادامدار ەمەس. ادام رەتىندە ءبىز ولاردى جاقسى تۇسىنەمىز. ولار دا ەرىكسىز كەلەڭسىز جاعدايدىڭ تۇتقىنى بولىپ وتىر. بۇل ۇيدەن پاتەر ساتىپ العان ادامدار – قورعاۋ ايماعى دەگەننىڭ بولاتىنىن, ونىڭ جانىنا ءۇي سالۋعا, قۇرىلىس جۇرگىزۋگە بولمايتىنىن بىلۋگە ءتيىس زاڭگەر نەمەسە زاڭ جاعىنان ساۋاتتى قانداي دا ءبىر سالانىڭ كاسىبي مامانى ەمەس, ءوزىمىز سەكىلدى ءار سالادا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن وتانداستارىمىز. بۇل تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ جارناماسى جاسالعان كەزدە, بولاشاق تۇرعىندار «ەليتالىق
اۋدان, جانىندا تاريحي مۋزەي بار, وزەن جاعاسىندا ورنالاسقان» دەگەن سوزىنە بولا ۇناتىپ, ساتىپ العانى انىق. ءبىز ولاردىڭ ازابىن, شاعىمىن, ءبارىن ءتۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل ماسەلە دۇرىس شەشىمىن تابۋ ءۇشىن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, ءتيىمدى جولدارىن ىزدەستىرىپ جاتىرمىز. قازىر تۇرعىن ءۇي كەشەنىن سالعان كومپانيانىڭ وكىلى حابارلاسىپ, شۋدان وقشاۋلايتىن قۇرىلعى جايىن اقىلداستى. ءبىز ءالى دە بولسا ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ جاتقاندىقتان, ناقتى جاۋابىن ايتا الماي تۇرمىن. ەگەر شىنىن ايتار بولسام, ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن, شۋدان وقشاۋلايتىن قۇرىلعىدان بۇرىن بىزگە كونديتسيونەردىڭ ءوزىن جاڭالاپ, اۋىستىرۋ كەرەك. اۋانى سالقىنداتاتىن بۇل اپپارات ءوز سالامىزدا «چيللەر» دەپ اتالادى. 13 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان اگرەگات ۋاقىت وتە كەلە ءبارىبىر ەسكىرەدى, توزادى. بىراق ونى جاڭالاۋ وتە قىمبات تۇرادى. ءبىز «بۇل ماسەلەنىڭ بىزگە قاتىسى جوق, بۇل قۇرىلىس كومپانياسىنا قاتىستى شارۋا, سولار شەشسىن» دەپ ەسىك-تەرەزەمىزدى جاۋىپ الىپ, تۇمشالانىپ وتىرا المايمىز. بۇل ماسەلەنىڭ بارلىق تاراپ ءۇشىن دۇرىس شەشىمى تابىلۋى ءتيىس. قالاي بولعاندا دا, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي, ءتيىمدى جولىن ىزدەستىرىپ, تابامىز», دەيدى مۋزەي ديرەكتورى گۇلميرا شالاباەۆا.
گۇلميرا كەنجەبولاتقىزىنىڭ ايتۋىنشا, ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كەيبىر جاناشىرلار كونديتسيونەردى مۋزەيدىڭ باسقا بۇرىشىنا, شىعىس جاعىنا قاراي اۋىستىرىپ قويۋدى ۇسىنعان ەكەن. ال ماماندار بۇعان تاباندى تۇردە قارسىلىق تانىتىپ وتىر. سەبەبى كونديتسيونەر ەلەكتروندى جۇيەمەن جۇمىس ىستەيتىن, كومپيۋتەرمەن باسقارىلاتىن قوندىرعى بولعاندىقتان, ونى ورنىنان قوزعاۋعا بولمايدى. ونى تەك ءوشىرىپ بارىپ جوندەۋگە بولادى. ال ءباسىبۇتىن ءوشىرىپ تاستاپ جوندەۋدى شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعى كوتەرمەيدى. جاز بويى تاڭنان كەشكە دەيىن توقتاۋسىز جۇمىس ىستەيتىن «چيللەر» تەك قازان ايىندا عانا ءوشىرىلىپ, كوكتەمگە دەيىن قوسىلمايدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى ءبىر دەمدە شەشىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس.
قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان ماسەلەگە بايلانىستى كەشە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى رەسمي تۇسىنىكتەمە بەردى. مينيسترلىكتىڭ سايتىندا جاريالانعان تۇسىنىكتەمەدە:
«ەلىمىزدىڭ «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس, ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا:
1) قورعاۋ ايماقتارى;
2) قۇرىلىس سالۋدى رەتتەۋ ايماقتارى;
3) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا ايقىندالاتىن تارتىپپەن قورعالاتىن تابيعات لاندشافت ايماقتارى بولىپ بولىنەدى.
تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى زاڭنامادا كورسەتىلگەندەي, ءدال وسىنداي تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش اۋماعىندا قۇرىلىس جۇمىسىن جۇرگىزۋگە شەكتەۋ بار.
زاڭدا قالالار مەن باسقا دا ەلدى مەكەندەردى جوسپارلاۋ, سالۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ جوباسى, تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر ورنالاسقان جەردى پايدالانۋ كارتاسى ۋاكىلەتتى ورگانمەن كەلىسىلۋى كەرەك ەكەنى كورسەتىلگەن.
الايدا مۋزەيدىڭ اۋماعىنا وسى كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي كەشەنىن سالۋعا مينيسترلىك كەلىسىم بەرگەن جوق.
مۋزەيدىڭ سالقىنداتۋ جانە كونديتسيونەرلەۋ جۇيەسى ول ءوزى قۇرىلعان ساتتە, ياعني 1976 جىلى جۇرگىزىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل عيماراتتىڭ تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسى, ال عيماراتتىڭ سىرتىندا تۇرعان قازىرگى توڭازىتقىشتار 2008 جىلى ورناتىلدى. ولار شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەيدى. جىل سايىن پروفيلاكتيكالىق قىزمەت كورسەتۋدەن وتەدى جانە ءوندىرۋشىنىڭ سيپاتتامالارىنا ساي كەلەدى.
مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلى 7 جەلتوقسانداعى №372 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مۋزەي قورىنىڭ مۋزەي زاتتارىن ەسەپكە الۋ, ساقتاۋ, پايدالانۋ جانە ەسەپتەن شىعارۋ نۇسقاۋلىعىنا سايكەس, ءارتۇرلى مۋزەي زاتتارىن كەشەندى ساقتاۋ كەزىندە اۋا تەمپەراتۋراسى +18° ± 1° تسەلسي بولۋى كەرەك.
ياعني مۋزەيدىڭ سالقىنداتۋ جانە كونديتسيونەرلەۋ جۇيەسى ۇلتتىق مادەني مۇرانى ساقتاۋدىڭ كەپىلى جانە كەز كەلگەن مۋزەيدىڭ ساپالى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ مىندەتتى بولىگى.
دەر كەزىندە ارەكەت ەتۋدىڭ ارقاسىندا مۋزەي مەن Central Esentai Resedence تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزگەن تاراپ كەلىسسوز جۇرگىزدى. ونىڭ ناتيجەسى بويىنشا قۇرىلىس جۇرگىزگەن تاراپ بۇل جاعدايدى رەتتەيتىنىن جەتكىزىپ, ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدى. بۇل ماسەلە مينيسترلىكتىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا بولادى دەلىنگەن.
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ رەسمي جاۋابى – وسى. اتىڭ جامان بولسا ساتىپ قۇتىلاسىڭ, كورشىڭ جامان بولسا, قايتىپ قۇتىلاسىڭ؟ ءبىر-بىرىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان بەيمازا كورشىلىكتىڭ اراسىنداعى داۋدىڭ باسى قۇرىلىسقا جەر ءبولۋ كەزىندە ەسكەرىلۋى ءتيىس تالاپتاردىڭ ساقتالماۋىنان ەمەس پە؟ مۇنداي زاڭسىزدىقتارعا بۇگىن توقتاۋ بولماسا, كەلەشەكتە قاستەەۆ مۋزەيىنىڭ ءوزىن كۇرەپ تاستايتىن كۇندى دە جاقىنداتىپ الامىز-اۋ, ءسىرا, ءبىز.
الماتى
