تاريح • 13 شىلدە، 2021

«دومالاق ارىز» تاعدىرىن شەشكەن

236 رەت كورسەتىلدى

وتىزىنشى جىلداردىڭ ويرانىن كوز الدىڭا اكەلەتىن كونە قۇجاتتاردى قاراپ وتىرىپ، ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ازاماتتارعا تاعىلعان ايىپتىڭ قيسىنسىزدىعىنا، سوعان قاراماستان مىڭداعان ادامنىڭ اتىلىپ، ايدالىپ كەتكەنىنە تاڭعالاسىز.

زامانىندا قاتارىنىڭ الدى بولىپ، ونەر-بىلىمگە ۇمتىلعان، كەيىن سول ءبىلىمدى جاس ۇرپاقتىڭ كوزىن اشۋعا جۇمساعان قايىر جاردەماليەۆ – ستاليندىك رەپرەسسيا كەزىندە جازىقسىز اتىلىپ كەتكەن ارىستىڭ ءبىرى. بۇرىنعى ورال وبلىسىنداعى ءىلبىشىن (قازىرگى اقجايىق) اۋدانىنداعى ورتالاۋ مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ جۇرگەن كەزىندە، 1937 جىلى 11 قىركۇيەكتە تۇتقىندالعان قايىر سول جىلى 10 قازاندا ورال قالاسىندا اتىلعان. وعان ايگىلى 58-بابتىڭ 2 جانە 11-بولىكتەرى بويىنشا ايىپ تاعىلعان ەكەن. مۇنىڭ العاشقىسى كەڭەس وكىمەتىن نەمەسە وداقتىق رەسپۋبليكالاردىڭ ءبىرىنىڭ بيلىگىن قارۋلى كۇشپەن باسىپ الۋ بولسا، ەكىنشىسى وسىنداي ماقساتتا ۇيىمداسقان توپ قۇرىپ، دايىندىق جۇمىسىن جاسادى دەگەندى بىلدىرەدى. الايدا قايىر جاردەمالى ۇلىنىڭ ءومىربايانىن قاراساڭىز، بۇكىل ءومىرى حح عاسىردىڭ قاداۋ-قاداۋ وقيعالارىمەن قاتار وربىگەن قاراپايىم ۇستازدىڭ ۇزدىكسىز ءوسۋ جولىنا قانىعاسىز.  ءبىزدىڭ قولىمىزعا ونىڭ 1933 جىلى 1 ماۋسىمدا ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانى ءتۇستى: «مەن، جاردەماليەۆ قايىر 1893 جىلى تالوپكە اۋدانى 1 تالاپ اۋىلكەڭەسىندە تۋدىم. اكەم جاردەمالى قۋانىشقاليەۆ كەدەي شارۋا ەدى. ءوزىم جاستايىمنان قازاق مولدالارىنان وقىدىم. 1909-1910 جىلدارى كوبەي ۇلى مەدرەسەسىندە وقى­عان باي بالالارىنىڭ اسسۋىن دايىندادىم، 1911-1914 جىلدارى نىسانوۆ احمەتتىڭ قىزمەتىندە ءجۇردىم. 1915-1916 جىلى قازاق بايلارىنىڭ بالالارىن وقىتتىم، وزدەرىنە اتشى، دەلبەشى بولدىم، قوناعىن كۇتتىم. 1916 جىلى تىل جۇمىسىنا الىنىپ، 1000 جىگىتپەن بىرگە ۋفا قالاسىندا بولدىم، مەنى تاتار بايى يالكينگە كومەكشىلىككە جىبەردى. تىل جۇمىسىنان قايتقان سوڭ تاعى دا بايلارعا جالدانىپ، 50 سوم تابىس تاپتىم. ءسويتىپ 1917 جىلى كۇزدە ءوز قاراجاتىما عۇسمانيا مەدرەسەسىنە ءتۇستىم. 1918 جىلى ەلگە قايتىپ، 1 قىركۇيەكتە بۇرىنعى بوكەي گۋبەرنياسىنىڭ وردا قالاسىندا تۇڭعىش اشىلعان پەداگوگيكالىق كۋرسقا جازىلدىم. 1918 جىلى 1 قاراشادا 1 باسقىشتى شارۋا مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى دەگەن لاۋازىم الدىم. سول 1918 جىلدان 1924 جىلعا دەيىن 1 باسقىشتى مەكتەپ مۇعالىمى بولىپ قىزمەت ەتتىم. 1924-1925 وقۋ جىلىندا مەن تالوپكە اۋدانى بويىنشا حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورى، 1925-1927 جىلدارى كوممۋنا مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدىم. 1927-1928 جىلدارى بوكەي ۋەزدىك ءبىلىم بولىمىندە الەۋمەتتىك سالا بويىنشا ينسپەكتور، 1929-1931 جىلدارى سلاميحين (قازىرگى جالپاقتال) شارۋا جاستار مەكتەبىنىڭ (شكم) مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتتىم. 1931-1933 جىلدارى تالوپكە اۋداندىق حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدىم. 1919 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان بەرى اعارتۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرى وداعىنىڭ مۇشەسىمىن»، دەپ جازادى قايىر جاردەماليەۆ.

ءدال وسى 1933 جىلى قايىر «كەڭەس وكىمەتىنە سەنىمسىز ەلەمەنت، بۇرىنعى مولدا» رەتىندە سوتقا تارتىلعان ەكەن. بىراق تالوپكەدەن ورال قالاسىنا ايدالىپ كەلگەن ازامات سوت الدىندا اقتالىپ شىعادى. ءسويتىپ، ەلگە قايتپاستان، ورال وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ كادر بولىمىنە مەڭگەرۋشى بولىپ تاعايىندالادى. 1934 جىلى ورال قالاسىندا 1 باسقىشتى مەكتەپ مۇعالىمدەرىن قايتا دايارلايتىن كۋرستىڭ مەڭگەرۋشىسى بولادى. سونىمەن بىرگە باتىس قازاقستان وبلىستىق كەڭەستىك پارتيا مەكتەبىندە ساباق بەرەدى. 1934 جىلى 7 قاراشادا ۇلى وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنىڭ 17 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي، ۇزدىك قىزمەتى ءۇشىن وعان لەنيننىڭ 6 تومدىق شىعارمالار جيناعى سىيعا بەرىلىپتى. 1935 جىلى قاڭتاردا قايىر جاردەماليەۆ بقو ءبىلىم باسقارماسى جانىنان اشىلعان ورتالاۋ مەكتەپ مۇعالىمدەرىن قايتا دايارلايتىن پەدكۋرستىڭ ديرەكتورى بولادى. وسى قىزمەتىندە ءجۇرىپ، ستۋدەنتىنەن ەمتيحان قابىلداپ وتىرعان فوتوسۋرەتى ساقتالعان ەكەن. وبلىستىق دەڭگەيدە اتقارعان ۇشجىلدىق قىزمەتىندە ول ءوزىن ءتارتىپتى، جىگەرلى، العىر ورىنداۋشى رەتىندە دالەلدەگەن. «وزىنە تاپسىرىلعان ۇلكەن-كىشى جۇمىستى ۋاقتىلى ءارى ادال ورىندايدى، قىزمەتىن جەتىك بىلەتىنىن كورسەتتى. ۇيىمداستىرۋشىلىق شەبەرلىگى جوعارى، ءوز قىزمەتىن جوعارى دارەجەدە اتقارىپ وتىر»، دەپ جازادى بقو ءبىلىم باسقارماسى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى ميسيۋرەۆ 1936 جىلى 11 اقپاندا بەرىلگەن مىنەزدەمەدە.

تاعى ءبىر قۇجاتتا كەيىپكەرىمىزدىڭ 1936 جىلى 1 اقپاننان باستاپ ورال قالاسىنداعى №4 قازاق ورتا مەكتەبىنە 5-7 سىنىپتارعا انا ءتىلى ءپانى مۇعالىمى بولىپ قىزمەتكە جىبەرىلگەنىن كورەمىز. وسى جۇمىستا وقۋ جىلىنىڭ سوڭىنا دەيىن ىستەگەن قايىر جاردەماليەۆ شاكىرتتەرىنىڭ ورفوگرافيكالىق جانە ستيليستيكالىق ساۋاتىن كوتەرىپ، پرولەتارلىق جازۋشىلاردىڭ كوركەم شىعارمالارىن مانەرلەپ وقۋعا باۋلىعان ەكەن. بۇل مىنەزدەمەگە 1936 جىلى 27 تامىز كۇنى اتالعان مەكتەپتىڭ ديرەكتورى قاراتاەۆ قول قويىپتى.

قايىر جاردەماليەۆ 1936 جىلى 10 شىلدەدە باتىس قازاقستان وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ جولداماسىمەن ءىلبىشىن اۋدانىنداعى تولىق ەمەس ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورلىعىنا جىبەرىلگەن. بۇل سانالى عۇمىرىن ۇرپاق تاربيەسىنە ارناعان ۇستازدىڭ سوڭعى قىزمەتى بولىپتى. 1937 جىلى بۇكىل كەڭەس وداعىن شارپىپ وتكەن رەپرەسسيا جالىنى ونىڭ دا ءومىرىن جالماپ كەتتى. وعان 1933-1934 جىلدارى ورال قالاسىندا جۇرگەن كەزىندە كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىل ۇيىم قۇرامىندا پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ ءىس-شارالارىنا قارسى ارەكەت جاسادى دەگەن ايىپ تاعىلعان. اسىرەسە، سول تۇستا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىن باسقارعان قۇرامىسوۆپەن جانە بالعانيازوۆپەن بىرگە، «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىن باسقارعان ساتبەك يمانقۇلوۆتىڭ توبىندا بولدى، بۇرىنعى الاشورداشىلارمەن اۋىز جالاستى، قىزمەتكە ءوزىنىڭ جاقتاستارىن تارتتى دەگەندەي قيسىنسىز جالالاردى جاپقان. قىلمىستىق ءىستىڭ باستى دالەلى – اۆتورى كورسەتىلمەگەن «دومالاق ارىز» عانا بولعان. ول ارىز وبلىستىق نكۆد بولىمىنە الماتى قالاسىنان كەلگەن-مىس، اۆتورى انىقتالماعان.

ءبىر نازار اۋدارارلىعى، 1937 جىلى 13 قىركۇيەكتە جۇرگىزىلگەن العاشقى تەرگەۋدە-اق قايىر جاردەماليەۆ وزىنە تاعىلعان بارلىق ايىپتى «مويىنداپتى». وسىلايشا قايران ارىستىڭ تاعدىرى 1937 جىلى 10 قازاندا نكۆد «ۇشتىگىنىڭ» تالقىسىنا ءتۇسىپ، «اتىلسىن، وزىنە تيەسىلى مۇلكى تاركىلەنسىن» دەگەن شەشىم شىعارىلادى. ۇكىم 1937 جىلى 13 قازان كۇنى تۇنگى ساعات 11-دە ورىندالعان.

قايىر جاردەمالى ۇلىنىڭ «حالىق جاۋى» اتانۋى ونىڭ تۋعان ءىنىسى قادىردىڭ تاعدىرىن دا ويران ەتىپتى. ول 1919 جىلدان بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ مۇشەسى بولعان، تالوپكەدە كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋعا بەلسەنە قاتىسقان. 1921-1924 جىلدارى ماسكەۋدە كوممۋنيستىك شىعىس ينستيتۋتىندا وقىعان. 1923 جىلى كرەملدە لەنينمەن كەزدەسىپ، 1924 جىلى كسرو كوسەمى قايتىس بولعاندا قۇرمەتتى قارا­ۋىلدا تۇرعان. كەيىن تالوپكە، جاڭاقالا، سلاميحين، تايپاق اۋداندارىندا پارتيا كوميتەتتەرىن باسقارعان. 1930 جىلى الماتى وبلىسىنا شاقىرىلىپ، كەگەن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ 1 حاتشىسى، اقسۋ متس ديرەكتورى، الماتى وبلىستىق جەر كوميتەتىنىڭ باستىعى سەكىلدى لاۋازىمدى قىزمەتتەردە ىستەگەن. 1937 جىلى اعاسى قايىر اتىلعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي قادىر دا قاماۋعا الىنىپ، 8 جىلعا سوتتالىپ كەتە بارادى. ونى تۋرا كەلگەن اجالدان «كۇن كوسەمدى» كورگەنى، تانىس بولعانى عانا قۇتقارعان سياقتى. ءسويتىپ، قادىر جاردەمالى ۇلى 1943 جىلى عانا ەلگە ورالعان. 1957 جىلى عانا تولىق اقتالىپ، بۇكىلوداقتىق دارەجەدەگى زەينەتكەر اتانادى.

قايىر جاردەمالى ۇلى تۇتقىندالعان كەزدە وتباسىندا ايەلى زۇلحاججا 5 بالاسىمەن قالعان ەكەن.

– مەنىڭ اتام قايىر ءوزىنىڭ ۇستالاتىنىن الدىن الا بىلگەن، – دەيدى ارىستىڭ نەمەرەسى سەرىك جاردەماليەۆ.

...قايىر ايەلى زۇلحاججاعا: «مەنى بۇگىن تۇندە ۇستاپ اكەتەدى. ەرتەسىنە تاڭەرتەڭ مەنىڭ دەلبەشىم كەلەر. تەز جينالىپ، بالالاردى الىپ توركىنىڭە – تالوپكەنىڭ بەسپىشەنىنە تارت. دۇنيە-م ۇلىكتى الام دەپ اۋرە بولما، الا الساڭ «زينگەر» تىگىن ماشيناسىن ال، كەيىن قاجەتىڭە جارار. بالالار وزىڭە امانات!»، دەگەن ەكەن. وقيعا ءدال سولاي بولادى. كەيىن زۇلحاججا بالالاردى ءوز اۋىلىنا ورنالاستىرا سالا، ورالعا قايتىپ كەلىپ، كۇيەۋىن قۇتقارماق بولىپ الاسۇرادى. بىراق ەش حابارىن بىلە المايدى. 

قايىر جاردەماليەۆ تۇتقىندالعان كەزىندە تۇڭعىش قىزى گۇلسايران – 13-تە، ۇلى جۇسىپبەك – 10-دا، قىزدارى سارا – 8-دە، گۇلستان – 4-تە، كەنجە ۇلى بولات – 2 ايلىق بولعان ەكەن. اناسى تۇرمە جاعالاپ، جازىقسىز كۇيەۋىن اراشالاماق بولىپ شىرىلداپ جۇرگەندە كەنجەسى بولات شەتىنەپ كەتەدى. قالعان پەرزەنتتەرىنىڭ الدىنان  كەيىن «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن اتاق كەدەرگى بولىپ تالاي شىققان...

«جارىقتىق اجەم وتە قايراتتى، قايسار ادام ەدى. جالعىز ءوزى بالالارىن قاناتتىعا قاقتىرماي، تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي ءوسىردى. جالعىز ۇلى جۇسىپبەكتەن تۋعان مەنى ءوز باۋىرىنا سالىپ ءوسىردى. جازىقسىز كەتكەن جارىن ىزدەۋدەن ءبىر تىنبادى. العاشىندا اپامنىڭ سۇراۋ سالعان حاتتارىنا مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنەن «قايىر جاردەماليەۆ پالەن جىلعا سوتتالىپ، سىبىرگە ايدالدى. سول جاقتا جۇرگەندە تۋبەركۋلەزدەن قايتىس بولدى» دەگەن حاتتار كەلەتىن. ونىڭ وتىرىك ەكەنىن كەيىن، ستالين ولگەن سوڭ، 1957 جىلى رەپرەسسيا قۇرباندارى اقتالا باستاعاندا بىلدىك قوي»، دەيدى بۇگىندە جاڭاقالا اۋىلىندا تۇراتىن سەرىك اعامىز.

باتىس قازاقستان وبلىسى 

سوڭعى جاڭالىقتار

تمد ءسامميتى قازان ايىندا وتەدى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 19:56

ۇقساس جاڭالىقتار