وسىلاردىڭ ىشىندە پسيحولوگيالىق كومەك پەن مەيىرىمگە ءزارۋ 103 ادامنىڭ ءومىرى اجال تىرناعىنان قۇتقارىلعان. از بولسا دا بۇل كوڭىلگە دەمەۋ. ال قوڭىراۋ شالۋشىلاردىڭ دەنىن سارالاي كەلە, بۇلاردىڭ كوبى يپوتەكالىق نەسيەسىن تولەي الماي جانى قينالعاندار ەكەن.
دەگەنمەن ەلىمىزدە حالىققا پسيحولوگيالىق كومەك بەرۋدە وسىنداي ءادىس قولدانىلىپ جاتقانىنا قاراماي, وبلىستاردا 103 سەنىم تەلەفونىن ناسيحاتتاۋ جوق پا, ەل ىشىندە وزىنە-ءوزى قول سالۋشىلار ازايار ەمەس. مۇمكىن, كۇيزەلىسكە ۇشىراپ رۋحاني كومەك قاجەت ەتكەن جاندار ءۇشىن سەنىم تەلەفوندارىن كوبەيتۋ كەرەك پە ەكەن؟
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ادامداردىڭ سۋيتسيدكە بارۋ سەبەپتەرىن 1949 جىلدان بەرى تىنىمسىز زەرتتەپ كەلەدى. وسىدان 50-55 جىل بۇرىن اقش-تا وتباسى توقىراۋى بولعان. حالىقتىڭ اراسىندا سۋيتسيدكە بارعاندار وتە كوپ بولعان ەكەن. امەريكا بيلىگى توقىراۋ سەبەپتەرىن جۇمىسسىزدىق, كۇندەلىكتى تۇرمىستىق جەتىسپەۋشىلىك پەن مۇقتاجدىق, قىلمىستىڭ ورشۋىنەن دەپ تاۋىپ, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ماسەلەسىن شەشەتىن مەحانيزمدەردى ارتتىرىپ, حالىققا باسپانا الۋ ءۇشىن نەسيە بەرەدى. بىراق بۇل الەۋمەتتىك ساياسات سۋيتسيدكە بارۋشىلار سانىن ازايتۋعا كومەكتەسپەگەن. تەك كەيىن دەپرەسسياعا ءتۇسىپ, اففەكت جاعدايىندا ساناسى تۇماندانىپ, وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋعا بەكىنگەن ادامدارعا كومەك قولىن سوزاتىن 200-گە تارتا ورتالىق اشىلعان كەزدە عانا سۋيتسيد جاساۋشىلار سانى ازايعان. وعان دەيىن امەريكادا جىلىنا 22 مىڭداي ادام وزىنە-ءوزى قول جۇمساعان ەكەن. دەمەك, مۇنداي كومەك ورتالىعى – جاي ورتالىق ەمەس. ومىردە ادامنان, نە قوعامنان وپا تاپپاي, جانى كۇيزەلگەن جاندار سول جەردەن رۋحاني قولداۋ مەن مەيىرىم تاپقان. قاتىگەزدىكتەن تۇڭىلگەن جاندارعا جۇرەكجاردى جىلى ءسوزىن ايتىپ, ءبىر اياعى كوردە تۇرعان پەندەنى قۇتقارىپ, ەكىنشى رەت جارىق سىيلاعاندار – ماماندار ەمەس, مەيىرىمدى ادامدار-تۇعىن. دەمەك, ادامدار ول داۋىردە قوعامدىق قارىم-قاتىناستا مەيىرىمگە ءزارۋ بولعان دەگەن ءسوز. «جىلى-جىلى سويلەسە, جىلان ىنىنەن شىعادى» دەگەن بابالارىمىزدى وسىدان كەيىن قالايشا پسيحولوگ دەمەسكە؟!
وكىنىشكە قاراي, تالاي عاسىر ۇرپاعىن ىزگىلىككە تاربيەلەپ كەلگەن حالقىمىز سول ىزگىلىكتى, ادامگەرشىلىككە نەگىزدەلگەن قارىم-قاتىناستى ۇستاناتىن اسىل قاسيەتتەرىنەن ايىرىلىپ بارادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز سول امەريكا ەلى باسىنان كەشكەن جايعا قازىر تاپ بولعان ءتارىزدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتى مەن ساراپتاماسىنا سايكەس, قازاقستان وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋ دەرتى بويىنشا رەسەيدەن كەيىن ءۇشىنشى قاتارعا شىعىپ كەتكەن. بىلتىر سۋيتسيد دەرەگى 3500-دەي بولسا, ونىڭ 3 مىڭى – ەر ادامدار ەكەن. ال بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا 53 ءجاسوسپىرىم وزىنە-ءوزى قول جۇمساپ, ومىرمەن قوشتاسقان. بۇل الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ەلدە سۋيتسيد جاساۋشىلار سانى الدەقايدا كوبەيىپ, قاۋىپتى ايماق ساپىنا قوسىلدى دەگەندى بىلدىرەدى.
وزىنە-ءوزى قول سالۋدىڭ تۇپكى كىلتيپانى قايدا جاتىر دەگەن سۇراققا نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى «پسيحوتەراپيا جانە ناركولوگيا» ورتالىعىنىڭ ناركولوگ-دارىگەرى توقتار قويشىبەكوۆ: «سۋيتسيد جاساۋ نەگىزى تاربيە مەن يماندىلىق جەتىسپەۋشىلىگىندە جاتىر. بالالار جاستايىنان تەمەكى, پسيحوتروپتىق زاتتار مەن ىشىمدىككە اۋەستەنەدى. ءسويتىپ, جۇيكە جۇيەسىن بۇزاتىن ءتۇرلى كينو, كورسەتىلىمدەر كورىپ وسەدى. مۇنىڭ ءبارى ادامنىڭ پسيحيكاسىن السىزدەندىرەدى. كوڭىل-كۇيىن قۇبىلمالى ەتەدى. كوڭىلى پاسەيگەن كەزدە, ءوزىن الداپ ىشىمدىك ىشەدى. ءتۇرلى حيميالىق, پسيحوتروپتىق زاتتار يىسكەيدى. ونىڭ كۇش-قۋاتى تاۋسىلعاندا قايتا السىزدەنەدى. قايتا قولدانعان سايىن ادامنىڭ جان دۇنيەسى مەن جۇرەگى السىرەپ, ءومىر سۇرۋگە كۇش-قۋاتى سارقىلىپ, وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋعا بارادى», دەيدى.
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن سۋيتسيد تاقىرىبىن زەرتتەپ, دايەكتەر ىزدەپ جۇرگەنىمدە مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ق. سارسەمباەۆتان سۇحبات الدىم. ول كىسى مەنەن «دەنساۋلىق دەگەنىمىز نە؟», دەپ سۇرادى. نەگىزى, دەنساۋلىقتىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن جان بار ما دەپ ويلايمىز. بىراق مەن توسىن سۇراققا توسىلىپ قالدىم. سويتسەم, دەنى ساۋ ادام دەگەنىمىز – پسيحيكالىق جۇيكە جۇيەسى مەن ىشكى الەمى, تاربيە ۇيلەسىمى كىناراتسىز ادام ەكەن. كەيدە بىرەۋ ءتارتىپسىز قىلىق كورسەتسە, نە ورىنسىز ءسوز ايتسا, «دەنىڭ ساۋ ما ءوزىڭنىڭ؟», دەيتىنىمىز بار عوي. مىنە, قازاقتاردىڭ «دەنى ساۋدىڭ, جانى ساۋ» دەيتىنى وسىدان شىققان ەكەن! ال ءبىز كىسىنىڭ ون ەكى مۇشەسى اۋىرماسا, سونى دەنى ساۋ ادام دەيمىز. ادەتتە, دارىگەرگە دەنساۋلىعىنا شاعىممەن بارعان ناۋقاستار وزدەرىنىڭ جان كۇيزەلىسى اسەرىنەن جۇرەگى, بۇيرەگى, اسقازانى اۋىرىپ جۇرگەنىن بىلمەيدى ەكەن. وعان قوسا, مامانداندىرىلعان دارىگەرلەردىڭ پسيحوتەراپەۆتىك, پسيحولوگيالىق ءبىلىمى جوق بولعاندىقتان, ولار ناۋقاستى ىشقۇسالىقتان ەمەس, جۇرەك, اسقازان, باۋىر دارىسىمەن ەمدەپ, دەرتىن ودان ءارى اسقىندىرىپ جىبەرەتىن جايتتار كوپ دەيدى پروفەسسور. دارىگەر بىلىمسىزدىگىنىڭ كەسىرىنەن جان دۇنيەسى قينالعان ادامدار كەيدە ومىرمەن قوشتاسىپ جاتادى ەكەن.
ادامزات باسىنا ءتونىپ تۇرعان بۇل ناۋبەت ادامنىڭ جان كۇيزەلىسىنەن پايدا بولاتىن اۋرۋ ەكەنىن جۇرت بىلەدى. بىراق عالىمدار ونىڭ ناقتى سەبەپتەرىن ءدوپ باسىپ ايتا الماۋدا. ءالى زەرتتەۋ ۇستىندە.
نەگىزى, سۋيتسيدتىك جاعدايدىڭ بولۋى قالىپتاسقان احۋالدى ادامداردىڭ ەرىك-جىگەرى مەن وزىندىك مىنەز-قۇلقىنىڭ قالاي قابىلدايتىندىعىنا بايلانىستى ەكەن. سوندىقتان قازاق حالقىنىڭ بالانى ادال, ادىلەتتى, ەرجۇرەك, قيىندىققا كونبىس ەتىپ تاربيەلەۋىنىڭ دە ءجونى بار. تەك ءبارىنىڭ بىردەي ءتالىم-تاربيەسىنىڭ نەگىزى جاقسى قالانا بەرمەيدى. قانشا جەردەن ادام كونبىس, شىدامدى بولسا دا, قيىندىق جانىن ءبۇرىپ, دەپرەسسياعا تۇسىرمەي قويمايدى. ال دەپرەسسياعا تۇسكەن ادامنىڭ اقىلى مەن ويلاۋ قابىلەتى تەجەلىپ, ەموتسياعا بەرىلگىش بولادى. زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, ومىردە ايەلدەردىڭ 2-9 پايىزى, ەرلەردىڭ 1-3 پايىزى دەپرەسسيالىق حالدە ءومىر سۇرەدى ەكەن.
بۇگىندە ءسۋيتسيدتىڭ سيپاتى وزگەرگەنى بايقالىپ وتىر. وتكەن جىلى ماماندار ادام قانىن اڭساعان, قانقۇمارلىق دەرتىنە شالدىققانداردىڭ ءسۋيتسيدتى قالاي جاساۋدىڭ جولدارىن كورسەتىپ سالعان ماتەريالدارىن الەۋمەتتىك جەلىلەردەن وشىرگەن. بۇلار شەتەلدىك كونتەنت بولىپ شىققان. ەلدى دۇرلىكتىرگەن «كوك كيت», «تىنىش ءۇي» ويىنىنىڭ استارىندا وسى جاسوسپىرىمدەردى سۋيتسيدكە يتەرمەلەۋ جاتىر. جانە وسى ويىندى وينايمىز دەپ قانشا ءجاسوسپىرىم ءومىرىن قيعانىن اقپارات قۇرالدارى ارقىلى بىلەمىز.
جاسوسپىرىمدەردىڭ بوركەمىك, الجۋازدىعىن پەداگوگيكا جانە مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, جازۋشى سوۆەتحان عابباس ۇلى بىلاي دەپ ءتۇسىندىردى: «قازىر جاڭا تۋعان نارەستەدەن باستاپ, ءۇش-ءتورت جاسقا دەيىنگى سابيلەرگە حيميالىق جولمەن جاسالعان جايالىقتى كۇنى بويى كيگىزىپ قويادى. ول بالا كىشى دارەتىن دە, ۇلكەن دارەتىن دە سوندا سىندىرادى. اناسى ول دارەت كەۋىپ كەتەدى دەپ ويلايدى. جوق, ول كەپپەيدى. بالانىڭ دەنەسىنە ۋ بوپ قايتا سىڭەدى. سەبەبى ادامنىڭ ورگانيزمىندەگى بۇكىل ۋلى زاتتار دارەت ارقىلى شىعادى. ال پامپەرس ادامنىڭ تابيعي شارتتى رەفلەكسىن تەجەيتىندىكتەن, بالا تۇيسىگى مەن ساناسى دا جەتىلمەيدى. شيراۋى تەجەلىپ قالادى. ەسەيە كەلە, بالانىڭ ىنجىق, جۇيكەسى شارشاپ تۇراتىنى وسى پامپەرستىڭ اسەرىنەن. مىنە, وسىنداي مىنەز-ق ۇلىقتاعى بالالار سۋيتسيدكە بەيىم بولىپ تۇرادى. قازىرگى ون بەس-جيىرما جاستاعى بالالار – سول پامپەرستى كيىپ وسكەندەر». دارىگەر اتا-انالاردىڭ سابيلەرىنە پامپەرس كيگىزبەۋىنە كەڭەس بەرەدى.
سونداي-اق سۋيتسيدكە اپاراتىن دەپرەسسيانىڭ ىشكى جانە سىرتقى اسەر ەتۋشى كۇشى بولادى. سونىڭ ىشىندە ەندوگەندى دەپرەسسيالىق فاكتورلار ىشكى مەحانيزمدەرگە بايلانىستى تۋىندايدى. ەندوگەندى فاكتورلار شيزوفرەنيا, سترەسس, باسىنان جاراقات العان, دەپرەسسيالىق پسيحوز, ەپيلەپسيا – بۇلار ناعىز پسيحيكالىق جان دۇنيە بۇزىلىستارىنا جاتادى. مۇنداي اۋرۋدىڭ 80 پايىزى ادامنىڭ جاس بالا كەزىنەن باستالادى. وعان تۇقىم قۋالاۋشىلىق فاكتورى دا اسەر ەتەدى. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىرى دەپرەسسياعا ۇشىراعان بولسا, ۇرپاعى ءۇشىن 27 پايىزدىق اۋرۋ قاۋپى تونەدى. ال ەگەر اكە-شەشەسىنىڭ ەكەۋى دە زارداپ شەكسە, وندا 50 پايىزدىق تۇقىم قۋالاۋ قاۋپى تۋاتىنىن ماماندار ەسكەرتىپ جاتىر. ارينە, اكەنىڭ تازا قانى مەن انانىڭ پاكتىگىنەن جارالعان ۇرپاقتىڭ دەنى ساۋ بولىپ وسەدى. يسلام دىنىندە قان تازالىعىنان جاراتىلعان بالانى اللا تاعالانىڭ نۇرىنان جاراتىلعان دەيدى. قانى-جانى پاك بالانىڭ ساناسى تۇنىق, يماندى بولىپ وسەدى. ونداي جاراتىلىس يەسى جاماندىققا ءوزى دە جولامايدى. ادامزاتتىق جاقسىلىققا, يمانعا ءۇيىر بولادى.
مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.): «اكەنىڭ بالاعا قالدىراتىن جالعىز مۇراسى بار. ول – جاقسى تاربيەسى عانا», دەگەن ەكەن. پايعامبارىمىز تاربيەسى جاقسى ادام ەشكىمگە قاتىگەزدىك جاسامايدى دەگىسى كەلگەن بولار.
ءزۇبايرا تىلەگەنقىزى,
جۋرناليست
