اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ىرعىزباي, كەڭگىرباي, تورعاي ەسىمدى بابالارىنىڭ وزدەرىمەن اتتاس وزەندەر بويىندا تۋىپ, دۋالى اۋىز تۇلعالار بولعانى اۋىزەكى اڭگىمەدە ايتىلىپ قالاتىن. ىرعىز اۋدانىنىڭ اكىمى ادىلكەرەي اۋەلباەۆ اباي جۇرتىنا ساپاردى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە ەتنوتۋريزمدى دامىتۋ باعىتى بويىنشا تاماشا ۇيىمداستىردى. وبلىس اكىمى وڭداسىن ورازالين وسى جوبانى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ ەسىمدەرىن جاڭعىرتىپ, جاستاردى وتانسۇيگىشتىككە باۋلۋ باعىتىنداعى تىڭ باستاما ەكەنىن ماقۇلدادى.
قاسيەتتى شىڭعىستاۋ جەرىنە ىرعىزدىقتار اۆتوكولىكپەن, تەمىر جولمەن جانە ۇشاقپەن جەتتى. اۆتوكولىكپەن اتتانعان توپ قۇرامىنداعى اقتوبە تەلەارناسىنىڭ جۋرناليستەرى تورعاي مەن جەزقازعان دالاسىن, جاڭاارقا, ۇلىتاۋ, قارقارالى اۋداندارى اۋماعىنداعى قاسيەتتى ورىنداردى, تاريحي نىسانداردى بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ, جول بويى اۋىل تۇرعىندارىنان سۇحبات الدى. 1849-1852 جىلدارى قارقارالى وكرۋگىندە اعا سۇلتان بولعان كەزىندە قۇنانباي قاجى سالدىرعان مەشىت-مەدرەسە بۇگىندە مەملەكەت قاراۋىنا الىنىپ, قارقارالى اۋداندىق قۇنانباي قاجى اتىنداعى ورتالىق مەشىت دەپ اتالادى.
سەمەي قالاسىندا ىرعىزدىقتاردى قالا اكىمدىگى قىزمەتكەرلەرى, قالالىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ ماماندارى, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى وكىلدەرى كۇتىپ الدى. قوناقتار سەمەيدە «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە مادەني-مەموريالدىق قورىق مۋزەيىن, اباي وقىعان احمەت ريزا مەدرەسەسىن تاماشالاپ, ا.نەۆزوروۆ اتىنداعى ونەر مۋزەيى, الاش قايراتكەرلەرى ءبىلىم العان, 1903 جىلى اشىلعان م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجدى ارالاپ, اباي اۋدانىنا ساپار شەكتى. اباي دۇنيەگە كەلگەن سىرت قاسقابۇلاق, قۇنانباي اۋلەتى جەرلەنگەن اقشوقى, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋعان اۋىلى – ءبورىلى, جيدەبايداعى اباي مەن وسپان, شاكارىم مەن احات شاكارىم ۇلى كەسەنەسىنە, زەرە مەن ۇلجان انا زيراتىنا دۇعا وقىپ, ەڭلىك-كەبەك كەسەنەسىنە ايالداپ, ساپاردى اۋدان ورتالىعى قاراۋىلدا اياقتادى.
قاراۋىل اۋىلىندا وتكەن «ىرعىز ءوڭىرى مەن اباي ەلىنىڭ ورتاق قۇندىلىقتارى» تانىمدىق كونفەرەنتسياسىندا ىرعىز اۋدانىنىڭ اكىمى ادىلكەرەي اۋەلباەۆ: «26 مامىردا ىرعىز اۋدانىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولدى. وسى ايتۋلى كۇندى ءبىز شاما-شارقىمىزشا اتاپ وتتىك. قازاقتىڭ تاريحي, كيەلى جەرلەرىنىڭ ءبىرى – ىرعىز پاتشا بەكىنىسى تۇرىندە سالىنعانى تاريحتان بەلگىلى. قازاق ەلىنىڭ باسىنداعى ءتۇرلى وقيعالار دا ىرعىزدى اينالىپ وتكەن جوق. بىزدەر ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا ىرعىزدان شىققان مەملەكەت قايراتكەرلەرىنە ارناپ «التى ارىس» كىتابىن دايىندادىق. جيناق جاقىندا باسپاعا بەرىلەدى. ەل باسىنا قيىن كۇن تۋعان سوعىس جىلدارى, ودان كەيىنگى حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جىلدارى ىرعىز اۋدانىنان 23 سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى شىققان. سول كەزەڭدە مۇنداي تاماشا جەتىستىككە جەتىپ, ەڭبەگى باعالانعاندار وتە سيرەك ەدى.
بۇگىندە ىرعىز اۋماعىنان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوكولىك ءدالىزى ءوتىپ جاتىر. كەلەسى جىلى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ەلىمىزدىڭ باتىسىن ەلوردامەن بايلانىستىراتىن اۆتوكولىك جولى باستالادى دەپ جوسپارلانۋدا. ءبىز ميلليونداعان جىلدار بۇرىن ىرعىزعا قۇلاعان جامانشىڭ مەتەوريتى اينالاسىن اباتتاندىرىپ, تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋعا كىرىستىك. اۋدان اۋماعىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن الىپ جاتقان «ىرعىز-تورعاي» رەزەرۆات اۋماعىندا تۋريستىك مارشرۋتتى دامىتۋدى ويلاستىردىق», دەپ جوسپارلارىمەن ءبولىستى. سونداي-اق اتالعان جيىندا اباي مەن ىرعىز اۋداندارى اراسىندا مادەني شارۋاشىلىق بايلانىستاردى جانداندىرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
« ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىعى قارساڭىندا ەل پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن سەمەي جەرىندە حالىققا تاعىلىم بەرەتىن, كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولىپ قالاتىن كوپتەگەن يگىلىكتى ءىس اتقارىلدى. اۋدان شەكاراسى ءبورىلى مەكەنىنەن باستاپ, اقىن تۋعان سىرت قاسقابۇلاق, اقشوقىداعى قۇنانباي قاجى قورىمى قورشالىپ, قۇنانباي قاجى اتىنداعى مەموريالدىق كەشەن- مۇراجاي سالىندى. ءيىسى قازاقتىڭ اياۋلى مەكەنى جيدەبايداعى اباي-شاكارىم كەشەنى جاڭعىرتىلدى. اۋدان ورتالىعى قاراۋىلدا قۇنانباي قاجى اتىنداعى مەشىت سالىنىپ, 1976 جىلدان بەرى جوندەۋ كورمەگەن سۋ قۇبىرلارى قايتا جاڭارتىلدى.100 ورىندىق بالاباقشا سالىنىپ, 1 قىركۇيەكتە بالدىرعاندارعا ەسىگىن اشادى.
ىرىستى, تاريحي تامىرى تەرەڭگە جايىلعان ىرعىز اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ زياراتى قازاقتىڭ باس اقىنى – ۇلى ابايعا دەگەن شەكسىز قۇرمەتى دەپ بىلەمىز. وسى ساپاردان كەيىن اقتوبە وبلىسى ىرعىز اۋدانى مەن شقو اباي اۋدانى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارعا, مادەني-ەكونوميكالىق بايلانىستارعا تىڭ سەرپىن بەرەتىن بىرلەسكەن جوبالارعا جول اشىلادى دەگەن ويدامىن», دەدى اباي اۋدانىنىڭ اكىمى نۇرجان ابدىكارىموۆ.
ۇلى ابايمەن بەس اتا تۋىستىعى بار 85 جاستاعى اقساقال ماناتاي بالتاقاي ۇلى ءوزىن ىرعىزبايدان تۋعان مىرزاتايدان تاراتادى. «ىرعىزبايدان مىرزاتاي, وسكەنباي, وسەر, جورتار ەسىمدى ءتورت ۇل تاراعان. ىرعىزبايدان مىرزاتاي, ودان جۇمان, ودان تولعانباي, ودان بالتاقاي. بالتاقايدان – مەن», دەيدى اقساقال.
«...پاتشادان قازاق ءۇشىن ءمۇفتي سۇراپ»
اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى قاراۋىلدا «ىرعىز اۋدانى مەن اباي ەلىنىڭ ورتاق قۇندىلىقتارى» تاقىرىبىندا وتكەن باسقوسۋدا قۇنانباي بابالارىنىڭ اقتابان شۇبىرىندى جىلدارى ىرعىز, تورعاي, كەڭگىر وزەندەرىنىڭ بويىن جايلاعانى تۋرالى اۋىزشا دەرەكتەر كوپ ايتىلدى. شىڭعىستاۋ باۋرايى جوڭعاردان بوساعان سوڭ ماماي باتىر باستاعان باتىرلار اتاجۇرتقا قوزعالا باستايدى. اقتوبەلىك ولكەتانۋشى بەكارىستان مىرزاباي ۇلى كوش جولى تۋرالى تومەندەگىدەي دەرەك بەردى: «اسان قايعى ەدىلدەن اتتانعاندا اعاسىنىڭ بالاسى, قارعا بويلى قازتۋعاندى, ءوز بالاسى ابات, ويماۋىت تايپاسىنىڭ وكىلى شەرعۇتتىنى ەرتىپ, جەمنىڭ بويىن ءبىراز ۋاقىت جايلاپ, حانتورتكۇل دەگەن جەردە كەڭەس قۇرادى. وسى كەڭەستە قارعا بويلى قازتۋعان ءارى قاراي كوشەتىنىن ايتادى. اسان قايعىنىڭ بالاسى ابات:
− ورمانبەت بي ولگەن كۇن,
ون سان نوعاي بۇلگەن كۇنى قازتۋعاندى توبە بي دەپ تانىپ, «ولسەك ءبىر شۇڭقىردا, ءتىرى بولساق ءبىر تۋدىڭ استىندا بولامىز» دەپ قىلىش سيپاپ انت بەرگەن. ابات پەن قازتۋعان اسان قايعىدان باتا العاندا شەرعۇتتى:
− ەي, قازتۋعان, قازتۋعان,
باعىڭ سەنىڭ كوپ بولىپ,
اقىلىڭ سەنىڭ از تۋعان.
ەدىل جۇرتتان ايىرىلىپ,
وڭالماسسىز ءماز تۋعان.
سەنىڭ بارار جەرلەرىڭ
قار جاۋمايتىن جاز تۋعان.
جازدا بولسا جايى جوق,
ەدىلدەي جەردىڭ مايى جوق.
تاجىريبەلەپ قاراساڭ,
بۇل ساپاردىڭ ءجونى جوق.
ءبىز بۇل ساپار ەتكەلى
ورمانبەت بي وندا ءولدى,
بايتاق اۋليە مۇندا ءولدى.
ماۋلىمبەردى, قاراساقال,
ويىلدان ءوتىپ, جەمدە ءولدى.
قايتاتۇعىن كەز كەلدى. مەن بارمايمىن» دەپ باس تارتتى. سوڭىنان ورگەن جۇرت ءۇش باعىتقا بولىنگەندە اسان قايعى بىلاي دەپ قوشتاسقان:
«وتىز ەكى سالا ولكەيىك,
توقسان سالا تورعايىم.
ىرشىپ اققان 25 سالا ىرعىز,
بالىعى تايداي تۋلاعان,
باقاسى قويداي شۋلاعان. ءبىر زامانداردا جەتىم بالا, جەسىر قاتىننان مىڭعىرتىپ مال ايداعان ەل بولارسىڭ. اتتىڭ ساۋىرىنا سىيمايسىڭ عوي»...
25 سالا ىرعىز وزەنىنىڭ شاعىن سالاسى ەجەلدەن باقسايىس دەپ اتالادى. بۇل جەر تۇركىستان مەن دوربەنتتەن كەلەتىن يسلام ۇلەمدەرىنىڭ ارقاعا وتەر جولى ەكەن. باقسايىس ازىرەت الىدەن تارايتىن ىسقاقتىڭ 7 ۇرپاعى بولسا, مۇحتار اۋەزوۆ باقسايىس اۋليەنىڭ 45-ءشى ۇرپاعى. باقسايىستان تاراعان اسان قوجا سالدىرعان مەدرەسەدەن ءبىلىم العان دوسجان يشان قاشاق ۇلى قۇنانبايمەن بىرگە مەككەگە قاجىلىققا بارىپ تاكيا ءۇي سالدىرعان. مەككەگە بارعان قازاقتار توقتايتىن قوناقۇي جەتى قازاقتىڭ قارجىسىمەن تۇرعىزىلدى» دەگەندى ءبىز دوسجاننىڭ اتقوسشىسى بولعان ءوتالى قاجىنىڭ بالاسى ايلادىردان (وزبەكستاننان كوشىپ كەلگەن) ەستىدىك. وسى مالىمەتتى دوسجان حازىرەتتىڭ تۋعان جيەنى زاينوللا قاري مەن تاما نۇرپەكە يشاننىڭ نەمەرەسى زايناعي ءابدىراحمان دا راستايدى. مەككەدەن جەر الىپ, تاكيا ءۇي سالۋعا قارجى جۇمساعان جەتى ادام مىنا كىسىلەر: قىرعىز شابدەن قاجى, ۇلى جۇزدەن قاسىمبەك داتقا, ورتا جۇزدەن قۇنانباي وسكەنباي ۇلى, اعايىندى اپپاز بەن مىرقى دەگەن سىر بويىنداعى جاپپاس رۋىنىڭ كىسىلەرى, دوسجان حازىرەت قاشاق ۇلى, تاما نۇرپەكە يشان. جەتى ادام كەڭەس قۇرعاندا, قۇنانباي وسكەنباي ۇلى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ تاقياسىن شەشىپ ورتاعا قويادى دا, قالتاسىنان التىن سالعان. جەر ساتىپ الىنىپ, قوناق ءۇي قۇرىلىس باستالعاندا, وسى جۇمىسقا باسشىلىق دوسجان يشانعا (1815-1896) اماناتتالىپ, ول مەككەدە قالدى. قوناق ءۇي ەكى جارىم جىلدا سالىنىپ بىتكەن سوڭ دوسجان قاشاق ۇلىنىڭ اتىنا راسىمدەلەدى. سول ۋاقىتتا قاجىلىققا بارعان قازاقتاردىڭ قوناقۇي قۇرىلىسى تۋرالى اراب ەلدەرىنىڭ ارحيۆتەرىندە دەرەكتەر بولۋى مۇمكىن. بۇگىندە مەككەدەگى قازاق قوناقۇيىنىڭ بانكتەردەگى ەسەپشوتى, وعان تۇسكەن قارجى جولدارى زەرتتەۋدى كۇتىپ جاتىر. ال دوسجان يشان ەلگە كەلگەن سوڭ مەشىت-مەدرەسەلەر سالىپ, بالا وقىتىپ, رۋحانيات پەن اعارتۋشىلىققا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى. ونىڭ مەدرەسەسىنەن حح عاسىردىڭ باسىندا كوپتەگەن ءبىلىمدى ازامات شىقتى. دوسجان قاشاق ۇلى ء«ال-اسقاريا» مەدرەسەسىندە وقيتىن جۇماعالي ورازالى ۇلىن (1860-1904) مەككەدە كەزىكتىرىپ, وقۋىنا قارجىلاي كومەكتەسكەن. جۇماعالي ەلگە ورالعاندا دوسجان يشاننىڭ جالعىز قىزى ۇمماگۇلسىمگە ۇيلەنىپ, مەدرەسەدە وقىتۋشىلىق جۇمىسقا كىرىسەدى. جۇماعالي ساياساتقا دا ارالاسقان. ءبىرىنشى مەملەكەتتىك دۋما سايلاۋى الدىندا ءتۇرلى قايشىلىق تۋعاندا, مۇسىلمان فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ شاقىرتۋىمەن سانكت-پەتەربۋرگكە كەلگەن جۇماعالي ورازالى ۇلى جەر ماسەلەسىنە قاتىستى فرانتسۋز تىلىندە 1,5 ساعات سويلەدى. وسىدان كەيىن جۇماعالي اياق استىنان ناۋقاستانىپ, ەلگە جەتكەن بويى قايتىس بولدى.
1930 جىلدارى ءشيلىسۋ بويىنداعى دوسجان يشان مەشىتى اتقورا, اراق ساتاتىن دۇكەنگە اينالدى. قازىر تەمىر اۋدانىنداعى تاريحي, كيەلى ورىن سانالاتىن دوسجان يشان كەشەنى مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنىپ, قايتا جاڭعىرتىلىپ جاتىر», دەدى.
قارتتاردان ەستىگەن ءبىر دەرەك
ىرعىز بويىنداعى ءبىر اۋىلدىڭ ادامى شىعىنداپ كەتكەن ءۇش تۇيەسىن ىزدەپ تاۋىپ كەلە جاتقاندا كوشىپ كەتكەن اۋىلدىڭ جۇرتىنا تاپ بولادى. ورتادا تىگۋلى تۇرعان جالعىز ۇيدەن «ەرىم امان بولسا, جۇرتتا قالار ما ەدىم؟» دەگەن ايەل داۋىسى شىعادى. كەلىپ ءجون سۇراسا: «اتا جۇرت شىڭعىستاۋ جاۋدان بوساتادى دەگەن حابار كەلگەن سوڭ جۇرت ۇدەرە كوشتى. ەرىم ءولدى, جۇك ارتاتىن تۇيەم بولماعان سوڭ ءبىر ۇل, ءبىر قىزىممەن جۇرتتا قالدىم», دەپ جىلايدى. «تۇيەمە قالاعان نارسەڭدى بەرەسىڭ بە؟» دەگەندە, بايبىشە: ء«تورت جاستاعى بۇيراباس قىزىمدى بەرەيىن. بىراق اماناتقا قيانات جاساماي, تاربيەلەڭىز ءوسىرىڭىز», دەيدى. الگى كىسى ءۇش تۇيەسىن تۇگەل بەرىپ, قىزدى الىپ كەتەدى. بالا ءوسىپ, كامەلەت جاسقا جەتكەندە كەنجەبەك ەسىمدى بالاسىنا قوسقان. وسى كىشكەنتاي قىزدان قاشان, تۇعىر دەگەن ەكى ۇل تۋىپ, بۇگىندە اقتوبە وبلىسىنىڭ شالقار, ىرعىز اۋدانىندا قاشان مەن تۇعىردان تاراعان ۇرپاق كوپ. 1990-شى جىلدارى دۇيسەنعالي بايباتشين دەگەن اقساقال ءوزىنىڭ توبىقتى اجەسىنەن تاراعانىن ايتقان ەدى.
قارقارالىعا قىزىلوردادان كەرۋەن جۇرگىزەتىن ءبىر كىسىگە قۇنانباي «ايەلىڭ ۇل تاپسا, نارەستەنىڭ ەسىمىن كىرەكەس قوي» دەپ ايتادى. بۇگىندە قىزىلوردا وبلىسىندا كىرەكەس اۋلەتى كوپ. اقكەتە قارجاۋوۆ دەگەن كىسى 1954 جىلى جازىلعان قولجازباسىندا ۋفانىڭ مەدرەسەسىن بىتىرگەن سوڭ اكە اقىلىمەن يگى جاقسىلاردىڭ باتاسىن الۋ ءۇشىن اۋىل ارالاعانىن جازادى. قۇنانباي اۋىلىندا كەلگەندە, ول كىسى جوق ەكەن. ۇيدە شەكەسى تورسىقتاي يبراگيم دەگەن ۇلى بولعانىن جازادى. ءبىر اپتا قوناق بولىپ, قۇنانباي كەلمەگەن سوڭ قايتۋعا جينالعاندا, يبراگيمنىڭ اجەسى مەن اناسى «پايعامباردىڭ ەسىمىن ايتۋعا ىڭعايسىز بولعاندىقتان, قوسىمشا ەسىم قويۋىن سۇراعاندا, ول ەسىنە «اباي» دەگەن ءسوز تۇسكەنىن جازادى. ويتكەنى اۋىلعا كەلە جاتقاندا اربانىڭ شاشىلعان بىلىك تەمىرىن توبىقتىنىڭ ومىرزاق ۇستاسى جاقسىلاپ قۇرساۋلاپ بەرگەن ەكەن. توبىقتى ەلى اربانىڭ بىلىك تەمىرىن «اباي تەمىر» دەپ اتايدى. «اباي تەمىردەي اينالاسىن ۋىسىندا ۇستايتىن, اقىلعا جۇيرىك بولسىن» دەپ باتاسىن بەرگەنى جازىلعان. وسى مالىمەت قارجاۋوۆتىڭ ۇرپاقتارىنان جازىپ العانىن ايتتى بەكارىستان مىرزاباي.
قاسقابۇلاقتىڭ كيەسى
اباي اۋدانىنىڭ شەكاراسىندا قاسقابۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى اسحات مۇقاتاەۆ, اباي اۋداندىق گازەتىنىڭ رەداكتورى بولعان, بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى اسەت مەدەۋحان ۇلى, اباي اۋداندىق تىلدەردى دامىتۋ جانە مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەلدار ورازالين كۇتىپ الدى. ەلدار – «ابايدان سوڭ» تسيكلدى روماندارىن جازعان اتاقتى جازۋشى كامەن ورازاليننىڭ ۇلى. ول: «ىرعىزباي بابامىزدىڭ تۋعان جەرى ىرعىز وزەنىنىڭ بويى, كەڭگىرباي بابا كەڭگىر وزەنىنىڭ بويىندا تۋسا, تورعاي – تورعاي بويىندا دۇنيەگە كەلگەن دەپ ەستىگەنىمىز بار», دەدى. اباي تاعىلىمىن جالعاستىرعان جازۋشىعا ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «ابايدى مۇحتار ارقالاپ الەمگە تانىتسا, الەم بىلگەن اۋەزوۆتى ارقالاۋعا يىعىن كامەن توستى. الىپتى الىپ ارقالايدى دەگەن الىپ ءسوز شىندىعى وسىدان شىعادى..» دەگەنىنەن ارتىق باعا جوق.
اباي تۋعان سىرت قاسقابۇلاق اباتتاندىرىلىپ, تۋريستەر ءۇشىن جاقسى كەشەن تۇرعىزىلعان. تال-تەرەكتەر جايقالىپ وسكەن, توبەشىك باسىنا بەلگى ورناتىلعان, تومەندەگى اباي بۇلاعى جان-جاعى تاسپەن ءورىلىپ, كەشەن اۋماعى قورشالعان. توبەشىككە بارار تاسجولدىڭ ەكى جاعىندا اقىننىڭ قارا سوزدەرى ءۇش تىلدە جازىلىپ, تومەندە اق شاڭقان كيىز ۇيلەر تىگىلگەن تۇتاس ەتنواۋىل تۇرعىزىلعان. وسى جەردەگى اباي بۇلاعىن بۇرىنعىلار «تاكەجاننىڭ قاسقا بۇلاعى» دەپتى.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋعان اۋىلى بورىلىدە اكەسى ومارحان مەن اناسى نۇرجامالدىڭ كەسەنەسى تۇر. اسەت مەدەۋحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, شىڭعىستاۋدىڭ باۋىرى – ءبورىلى توڭىرەگى ەرتەدەن قاسقىردىڭ ۇياسى بولىپتى. مۇحتار جاس كەزىندە اڭشىلىق ەتكەن. «كوكسەرەكتى» وقىپ, كينوفيلمدى كورگەندە شىڭعىستاۋدىڭ باۋرايىن اينىتپاي تۇسىرگەنىن اڭعاراسىز. جازۋشى 1928 جىلى تاشكەنتتە ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان جىلدارى دجەك لوندوننىڭ رومانى جەلىسىمەن «كوكسەرەكتى» جازعان. شىنىمەن دە ەرتەرەكتە ءبورىلى ماڭىندا اۋىلدىڭ يتتەرىن جەپ, قۇيرىقتارىن شانشىپ كەتەتىن قاسقىر بولعان. ء«بورىلى – قۇنانبايدىڭ كۇزەۋى بولعان جەر. ابايدىڭ العاشقى قىستاۋى اقشوقىدا ەدى. وندا بايبىشەسى ءدىلدانىڭ ءۇيى بولسا, بورىلىدەن ايگەرىمگە ارناپ قىستاۋ سالدى. وسى قىستاۋ ۇيدە مۇحتار دۇنيەگە كەلگەن. ۇلى ابايدىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا قىستاۋ قايتا جاڭارتىلىپ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى بولىپ اشىلدى», دەدى اسەت مەدەۋحان ۇلى.
باقشايىس (سايد كاماليددين) اۋلەتىنەن تارايتىن مۇحتاردىڭ ۇلكەن اتاسى بەردىقوجانىڭ بالاسى اۋەز اقساقال 1830 جىلى تۋىپ, 1917 جىلى قايتىس بولعان. اراب, شاعاتاي تىلدەرىن جاقسى بىلگەن دانا قارت ىرعىزباي اۋلەتىنىڭ سىيلى كىسىسىنە اينالعان. قۇنانباي بالالارى ونى ء«اۋ اعا» دەسە, اۋەز اقساقال ابايدى «جيەنجان» دەپ اتاعان.
بورىلىگە جاقىن جەردە ەرالى جازىعى بار. ەرالى – رومانداعى بوجەيدىڭ اكەسى كەڭگىربايدىڭ باباسى. شۇبارتوبەدە قوس مۇڭلىق – ەڭلىك پەن كەبەك جەرلەنگەن. وسى وقيعا تۇڭعىش رەت 1892 جىلى «دالا ءۋالاياتى» گازەتىنىڭ 31-36-ساندارىندا «قازاقتىڭ ەسىنەن كەتپەي جۇرگەن ءبىر ءسوزى» تاقىرىبىمەن جاريالاندى. ودان كەيىن 1897 جىلى «قازاقي تۇرمىستىق حيكايات» بولىپ جارىققا شىقتى.
اسەت مەدەۋحان ۇلى: «اباي بالا شاقپاق دەگەن جەردە قايتىس بولعان. ول جەردەن كوپ بۇلاق باستاۋ الادى. ودان ءارى بالقاشقا قاراي اعاتىن سەگىز وزەن بولدى. اباي زامانىندا ءشوبى جەلكىلدەپ, تال-تەرەگى مايىسقان, وزەن سۋى بۇرقىراپ, بۇلاقتارى اعىپ جاتاتىن جەرلەر كوپ بولعان. پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆتىڭ سەمەيگە كەلگەنىندە «ابايدى ۇلىقتاعاندا, ابايدىڭ اكەسى قۇنانبايدىڭ تاريح الدىنداعى ءرولىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك» دەگەنى كوكەيىمىزدە جاتتالىپ قالدى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بۇل جولى قۇنانباي قورىمىن قايتا جاساپ, قۇنانبايعا ارناپ مۋزەي اشۋدى وبلىس اكىمىنە تاپسىردى. بۇرىن قازاقستاندا قۇنانبايعا ارنالعان مۋزەي جوق ەدى. قازاق ءومىرىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسىنا اينالعان «اباي جولىندا» قۇنانباي مەن ابايدى قانشا قارسى قويسا دا, ءبارىبىر ابايدىڭ ارتىندا قۇنانباي ايعايلاپ تۇرادى ەمەس پە؟ مۇحتار اۋەزوۆ 1933 جىلى جاريالاعان ءبىر ماقالاسىندا قۇنانبايدى «بىربەتكەي, نامىسقوي ادام» دەپ سيپاتتايدى. 1826 جىلى قارقارالى وكرۋگى اشىلعاندا, ابايدىڭ اتاسى وسكەنباي ىرعىزباي ۇلى توبىقتى ەلىندە تۇڭعىش ستارشىن بيلىگىنە يە بولعان. ىرعىزباي اۋلەتى وسى ەلدى توقسان جىل بويى بيلەدى. 1916 جىلى كاكىتايدىڭ بالاسى ءبىلال ەڭ سوڭعى بولىس بولدى. اباي دا قاتارىنان ون سەگىز جىل بولىس بولدى.
ىرعىز اۋدانىنان كەلگەن دەلەگاتسيا جول بويى م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پەساسى العاش كورىنىس بولىپ قويىلعان ويقۇدىق جازىعىنا دا ايالدادى. بۇل جەردەن تاعدىر تالكەگىنە ءتۇسىپ, ات سۇيرەتىپ ولتىرگەن قوس مۇڭلىق اجال قۇشقان توبە دە قاشىق ەمەس. ەل اۋزىنان جەتكەن ءسوز. ەڭلىك پەن كەبەك ادال قۇشقاندا, شىڭعىستاۋدىڭ ۇڭگىرىندە جىلاپ قالعان نارەستەنى اۋىلداعى ەمشى جاسىرىنىپ بارىپ الىپ, الىس اۋىلعا اپارىپ تاستايدى. نارەستەنىڭ ەسىمى ەرمەك ەكەن. ودان حابار جوق. بىرنەشە عاسىر بۇرىنعى كۇڭگىرت تارتقان وقيعالاردى تىرىلتەتىن ەلدىڭ ەستى دە, ەسكەرىمدى ازاماتتارى ەكەنى انىق. ال تاريحي-كيەلى ورىنداردى قالپىنا كەلتىرۋ باتىرلارىمىزدىڭ قانى, ارۋلاردىڭ كوز جاسى سىڭگەن, ءتۇرلى وقيعا وتكەن جەرلەردى انىقتاۋدان باستالادى. ول ءۇشىن قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحىن جۇيەلەۋ كەرەك. اباي جۇرتىنا بارعان ساپاردان سوڭ وسىنداي وي تۇيدىك.
اقتوبە – شىعىس-قازاقستان – اقتوبە
