– دەيدى قازاقتىڭ اياۋلى قىزى, كەشەگى اتاقتى مەحانيزاتور, بۇگىنگى ارداقتى انا, اسىل اجە كامشات دونەنباەۆا
زامانداستارىن قايران قالدىرعان قازاق قىزدارىنىڭ ءبىرى – اتاقتى مەحانيزاتور كامشات دونەنباەۆا. كەڭەس وداعى كەزىندە ەر مەن ايەلدىڭ تەڭدىگىن ەڭبەكتە كورسەتۋ ساياساتى بولدى. ايەلدەردىڭ ءبىلىم الۋىنا, عىلىمدا جەتىستىكتەرگە جەتكەنىنە, ونەر سالاسىندا جۇلدىزداي بيىككە كوتەرىلگەنىنە سول قوعامنىڭ جاساعان مۇمكىندىكتەرىن مويىنداماسقا تاعى لاج جوق. ءيا, ەڭبەك ادامى دارىپتەلدى. كامشات بايعازىقىزى دا اتاق پەن داڭقتان كەندە بولعان جوق. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ححV, ءححVى, ءححVىى سەزدەرىنىڭ, كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءىح, ح, ءحى شاقىرىلىمدارىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولدى. بىراق كامشات اپامىز اتاق پەن داڭققا توقمەيىلسىپ, ساياساتتىڭ جەتەگىندە كەتكەن جوق. قازاقتىڭ قىزىنا ءتان يبالىعى مەن قاراپايىمدىلىعىنان تانعان ەمەس. ونىڭ مىقتىلىعى دا, تەكتىلىگى دە وسىندا دەپ بىلەمىز.
قازىر كامشات دونەنباەۆا قوستاناي قالاسىندا, بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ ورتاسىندا تۇرىپ جاتىر. سالتاناتتى جيىنداردا, باسقوسۋلاردا اقىلىنا كوركى ساي كامشاتتىڭ ورنى بولەك, ورىس-قازاقتىڭ ورتاسىن جارىپ وتىرادى. كامشات اپا جەتپىس جاسقا تولدى. تەك قازاق دالاسى عانا ەمەس, بارشا جۇرتقا اتى ءمالىم ونىڭ ەڭبەك جولى كوپكە بەلگىلى دەپ ويلايمىز. ءبىز قازاقتىڭ تەكتى قىزىنىڭ ومىردەگى, وتباسىنداعى ادامي قالپىنا كوز جەتكىزۋدى مۇرات تۇتقان ەدىك, كەزدەسكەندە اڭگىمە دە سول باعىتتا ءوربي بەردى.
– دەيدى قازاقتىڭ اياۋلى قىزى, كەشەگى اتاقتى مەحانيزاتور, بۇگىنگى ارداقتى انا, اسىل اجە كامشات دونەنباەۆا
زامانداستارىن قايران قالدىرعان قازاق قىزدارىنىڭ ءبىرى – اتاقتى مەحانيزاتور كامشات دونەنباەۆا. كەڭەس وداعى كەزىندە ەر مەن ايەلدىڭ تەڭدىگىن ەڭبەكتە كورسەتۋ ساياساتى بولدى. ايەلدەردىڭ ءبىلىم الۋىنا, عىلىمدا جەتىستىكتەرگە جەتكەنىنە, ونەر سالاسىندا جۇلدىزداي بيىككە كوتەرىلگەنىنە سول قوعامنىڭ جاساعان مۇمكىندىكتەرىن مويىنداماسقا تاعى لاج جوق. ءيا, ەڭبەك ادامى دارىپتەلدى. كامشات بايعازىقىزى دا اتاق پەن داڭقتان كەندە بولعان جوق. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ححV, ءححVى, ءححVىى سەزدەرىنىڭ, كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءىح, ح, ءحى شاقىرىلىمدارىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولدى. بىراق كامشات اپامىز اتاق پەن داڭققا توقمەيىلسىپ, ساياساتتىڭ جەتەگىندە كەتكەن جوق. قازاقتىڭ قىزىنا ءتان يبالىعى مەن قاراپايىمدىلىعىنان تانعان ەمەس. ونىڭ مىقتىلىعى دا, تەكتىلىگى دە وسىندا دەپ بىلەمىز.
قازىر كامشات دونەنباەۆا قوستاناي قالاسىندا, بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ ورتاسىندا تۇرىپ جاتىر. سالتاناتتى جيىنداردا, باسقوسۋلاردا اقىلىنا كوركى ساي كامشاتتىڭ ورنى بولەك, ورىس-قازاقتىڭ ورتاسىن جارىپ وتىرادى. كامشات اپا جەتپىس جاسقا تولدى. تەك قازاق دالاسى عانا ەمەس, بارشا جۇرتقا اتى ءمالىم ونىڭ ەڭبەك جولى كوپكە بەلگىلى دەپ ويلايمىز. ءبىز قازاقتىڭ تەكتى قىزىنىڭ ومىردەگى, وتباسىنداعى ادامي قالپىنا كوز جەتكىزۋدى مۇرات تۇتقان ەدىك, كەزدەسكەندە اڭگىمە دە سول باعىتتا ءوربي بەردى.
– سەنى جازيرا دەپ اتاعانىما «كامشات اپا مەنىڭ اتى-ءجونىمدى شاتاستىرىپ جۇرگەن جوق پا؟» دەپ ويلاپ قالعان جوقسىڭ با؟ – دەپ كامشات اپا ادەمى جىميدى. – مەنىڭ ەنەم سەنىمەن اتتاس ەدى, سوندىقتان سول كىسىنىڭ اتى كەتپەسىن دەپ, ءوزىڭدى جازيرا دەپ اتادىم.
– ءسىزدىڭ ەنەڭىز ۇزاق جاسادى بىلەم, ول كىسىنى ءوزىڭىزدىڭ باعىپ-كۇتكەنىڭىزدەن دە حاباردارمىز.
– مەنىڭ ەكى ەنەم بولدى. ەكەۋى دە ۇزاق جاسادى, قولىمدا بولدى. كىشى ەنەم – جۇبايىم تەمىربەكتىڭ تۋعان اناسى, 95 جاسقا كەلىپ قايتتى. ول كىسىمەن قىرىق جىل بىرگە تۇردىم, تۋعان انامداي بولىپ كەتتى. ال سەنىمەن اتتاس – ۇلكەن ەنەم. ول كىسى 83 جاسىندا, بۇرىنىراق قايتتى. مەن ون جەتى جاسىمدا سول ەكى كەمپىر, ءبىر شالدىڭ قولىنا كەلىن بولىپ ءتۇستىم. قازاق ايەلدەرىندە ءتۇرلى عاجاپ تاعدىرلار كەزدەسەدى عوي. سونىڭ ءبىرى مەنىڭ ەنەلەرىم ەدى. سەنىمەن اتتاس ەنەم كەلىن بولىپ ءتۇسىپ, ءبىر بالا تاپقان سوڭ, اتامىز اۋرۋدان قايتىس بولىپتى. ول كەزدە جەسىردى جىبەرمەگەن عوي, ءارى ەكى جاققا وتكەن مالدى قوزعاعىسى كەلمەگەن اۋلەتتىڭ اقساقالدارى جاس كەلىندى امەڭگەرلىك جولىمەن بەس جاسار ەڭ كىشى قاينىسىنا اتاستىرادى. ەنەم امەڭگەرىنىڭ ەرجەتكەنىن كۇتەدى. ءوزى ونى باعىپ-قاعادى. بالا كەزىندە ويىننان شارشاپ, ەس-ءتۇسىن ءبىلمەي قاتتى ۇيىقتايتىن امەڭگەرىن ءوزى كوتەرىپ اپارىپ, توسەگىنە سالىپ, ءۇستىن قىمتاپ جاۋىپ, سۋىق ءتيىپ, اۋىرىپ قالماۋىن قاداعالاپ جۇرەدى ەكەن. «اتالارىڭ بالا كەزىندە تەنتەك بولدى, قازاندا قايناپ جاتقان قۇرتقا ءتۇسىپ كەتىپ, كۇيىپ تە قالدى», دەپ كۇلدىرىپ وتىراتىن جارىقتىق. قاينىسى ەرجەتكەن سوڭ ۇلكەندەر ەكەۋىنىڭ نەكەسىن قيىپتى. ول كىسىدەن كورگەن بالالارى شەتىنەپ كەتەدى. ودان سوعىس باستالىپ, ءومىر بۇرىنعىدان دا اۋىرلايدى. ەنەمنىڭ العاشقى كۇيەۋىنەن تاپقان ۇلى سوعىسقا كەتىپ, بارا وققا ۇشادى. وسىلاي جۇرگەندە ۇلكەن ەنەمنىڭ جاسى دا ءوتىپ بارا جاتادى. ول ەندى وزىنەن بۇرىن اتامىزدان ۇرپاق قالۋىن ويلايدى. سوعىستا كۇيەۋىنەن «قارا قاعاز» كەلىپ, جەسىر وتىرعان كىشى ەنەمدى (كامشات اپانىڭ كىشى ەنەسىنىڭ ەسىمى ماكۋرا – ن.ج.) ءوزىنىڭ شالىنا قوسادى. ول كەزدە مەنىڭ جۇبايىم تەمىربەك ون جاسار بالا ەكەن, اناسىنىڭ سوڭىنا ەرىپ كەلەدى. كىشى ەنەم اتاما قوسىلعان سوڭ ون بالا كوتەرىپتى, بىراق شەتىنەي بەرگەن, جالعىز قاينىمدى زورعا ۇستاپ قالىپتى. قازاق ايەلدەرىنىڭ توزىمدىلىگى مەن دانالىعىن وسى ەكى ەنەمنەن كورىپ, ءتۇيسىندىم. مەنىڭ ەنەلەرىمنىڭ تاتۋلىعى عاجاپ ەدى عوي. تەمىربەكتى ەنەمنىڭ جاڭا جۇرتى وگەيسىمەي, ءوز ۇلدارىنداي قابىلداپتى. قاينىم ەرجەتىپ, ۇيلەنگەن كەزدە تەمىربەك ەكەۋمىزگە ەنشى بەرىپ, بولەك شىعاردى, سوندا سەنىمەن اتتاس ەنەم بىزبەن شىعىپ, كىشى ۇلدى ءوزىنىڭ اناسىمەن قالدىردى. ۇلكەن ەنەم بارلىعىمىزعا باس-كوز بولدى, شەشىمدى ءسوزدى سول كىسى ايتار ەدى, جارىقتىق. ءوزىنىڭ بار ءومىرىن وتكىزگەن اۋىلى اقسۋاتقا ارۋلاپ قويدىق. ول كىسىلەر بەلگىلى اعارتۋشى ۇستاز, جازۋشى سپانديار اتامىزبەن ىرگەسى بولىنبەي ءبىر اۋىلدا تۇرعان ەكەن. جۇبايىم تەمىربەك سپانديار اتادان وقىعان عوي. قاينىم باقىتسىز جاعدايعا تاپ بولىپ, ومىردەن ەرتە وزعاننان كەيىن, تەمىربەكتىڭ اناسىن, ياعني كىشى ەنەمدى ءوزىمىز قولىمىزعا الدىق.
– ەنەلەرىڭىز سىزگە قالاي قارادى؟
– مەنى ولار قىزىنداي كوردى. سەنىمەن اتتاس ەنەم اپپاق ەتىپ قارقارا جاۋلىق تارتىپ وتىراتىن. ءبارىمىز سول كىسىنىڭ قاس-قاباعىنا قارايتىنبىز, ول كىسىنىڭ الدىن اۋىلدا ەشكىم كەسىپ وتپەيتىن. وتە اقىلدى, داناگوي كىسى ەدى. ەكى ەنەم, اتام – ۇشەۋى دە باقيلىققا كەتكەنشە مەنى «كامشاتجان, جۇبايىمدى تەمىربەكجان» دەپ اتاپ كەتتى. اقسۋاتقا كەلىن بولىپ تۇسكەنىمدە تەمىربەكتىڭ اتا-اناسى ەكى بولمەلى, قىرتىستان سالىنعان قورجىن ۇيدە تۇرادى ەكەن. مەنى قاراشا ايىندا اكەلدى. تورگى بولمەدە اتام, ەكى كەمپىر, كىشى ۇل جاتادى. ءبىز تەمىربەك ەكەۋمىزدىڭ كەرەۋەتىمىز اۋىزعى بولمەدە, پەشتىڭ جانىندا تۇردى. سول بولمەدە اس دايىندالادى, ءبىزدىڭ توسەگىمىزدىڭ جانىندا قاراعايدان قاعىپ قويعان ۇستەل بار, سونىڭ ار جاعىندا قورشاۋ جاساپ, ءبىر بۇزاۋ مەن قوزى-لاقتى قاماپ قويعان. تازالىق ساقتاعان بولىپ, بۇزاۋ قيمىلداسا «توسىپ» شىعامىز. ءۇيدىڭ ەدەنى جوق, ونى سارى بالشىققا سيىردىڭ جاپاسىن قوسىپ سىلاپ تاستايمىز. ەگەر ونىڭ قۇرامىنىڭ مولشەرى دۇرىس بولماسا جارىلىپ كەتەدى. سوندا ۇيدەگى ىنتىماقتى قاراسايشى, ەشكىم قاباعىن تۇيمەيدى, بارىمەن بازارلاتىپ وتىرادى. قوس ەنەم بەرەكەنىڭ كورىگى سياقتى ەدى. كىشى ەنەمنىڭ قولى شەبەر-ءتىن. ول كەزدە ءبىزدىڭ ۇيدە تىگىن ماشيناسى بولمايتىن. ماعان كويلەكتى, بالاعىنىڭ اۋزىنا رەزەڭكە وتكىزىپ شالباردى قولمەن جورمەپ تىگىپ بەرەدى. كويلەكتى توبىعىمنان كەلتىرىپ, ۇزىن ەتىپ تىگەدى. مەندە ۇلكەنگە قاراپ قارسى سويلەۋ دەگەن بولمايتىن, اپاما ەشتەڭە ايتا المايمىن. سۇيرەتىلگەن كويلەكتى كيگىم كەلمەيدى. باياعى زامان ەمەس, وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى عوي, جيناقى كيىنەتىن ورىس اراسىندا جۇرەمىز, ماعان مىنا كويلەكتى كيۋ, ءتىپتى, ىڭعايسىز. ايەلدەر تىزەسىنەن كەلتىرىپ, قىسقا كويلەك كيە باستاعان, جاسپىز عوي, شۇباتىلعان ۇزىن كويلەك كيگەنىمە الدىمەن تەمىربەكتىڭ وزىنەن ۇيالىپ جۇرەمىن. بىردە اتا-ەنەلەرىمە ءشاي قۇيىپ بەرىپ وتىرعاندا, ءشايدىڭ ءسۇتى تاۋسىلىپ قالدى. شوشالادا تۇرعان سۇتتەن قۇيىپ اكەلەيىن دەپ شىعىپ كەتتىم. ول زاماندا توڭازىتقىش قايدا, سارى مايدى قورىتىپ, شەلەكتەرگە قۇيىپ قوياتىنبىز. ىدىسىما ءسۇت قۇيىپ الىپ, تۇرا بەرگەنىمدە الگى سۇيرەتىلگەن كويلەكتىڭ ەتەگى سول جەردە تۇرعان ەكى شەلەك سارى مايدىڭ ءبىرىنىڭ باۋلىعىنا ءىلىنىپ, مايدىڭ جارتىسى توگىلدى. قىپ-قىزىل كويلەكتىڭ ەتەگى مالمانداي ماي بولدى. دەرەۋ كويلەكتى اۋىستىرىپ كيدىم دە, توگىلگەن مايدى توپىراعىمەن قىرىپ الدىم. ەنەم تۇك بىلمەگەندەي, ۇندەگەن جوق, سودان كەيىن ۇزىن كويلەك كي دەپ تە ايتپادى. ول كىسى قولىما كەلگەن سوڭ, بۇرىنعى كۇندەرىمىزدى ەسىمىزگە الىپ, اڭگىمەلەسەمىز عوي. «اپا, سوندا مايدى توگىپ العانىمدى بىلمەدىڭىز بە؟» دەيمىن. «قايداعى, سول ءشايدىڭ ۇستىندە-اق ءبىلىپ, كۇلگەنبىز», دەيتىن جارىقتىق. اپامنىڭ ءتىگىپ بەرگەن سول كيىمدەرى ءالى كۇنگە دەيىن مەندە ساقتاۋلى تۇر, ەنەمنىڭ كوزىندەي كورەمىن.
ەكى ەنەم انامنىڭ جوقتىعىن ءبىلدىرمەپ ەدى. 1993 جىلى جۇبايىم تەمىربەك 56 جاسىندا قاتەرلى ىسىكتەن قايتتى. مەن 50 جاسىمدا جەسىر قالدىم. ءبىز تەمىربەكپەن وتە باقىتتى, تاتۋ عۇمىر كەشكەن ەدىك, ونى جوعالتۋ ماعان وتە اۋىر ءتيدى, كوپ جىلادىم. سوندا كىشى ەنەم: «كامشات, اللانىڭ ىسىنە امال جوق, جىلاي بەرمە! بالالاردىڭ اماندىعىن تىلە, سابىر قىل!» دەدى. سوندا ءوزىنىڭ وزەگىنەن شىققان ۇلى قايتىپ وتىرعاندا قارت ەنەم سونداي باسۋ ايتىپ, مەنى قايرادى, جىگەرلەندىردى. قازىر ويلاپ وتىرسام, ءومىردىڭ ىستىق-سۋىعى ەنەمنىڭ ەكەۋىن دە بالتالاساڭ وتپەيتىن ەمەندەي قاتايتىپ جىبەرگەن ەكەن عوي.
– ءسىز 1975 جىلى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ححV سەزىندە ماسكەۋدەگى سەزدەر سارايىنىڭ مىنبەرىنەن سويلەگەن ءسوزىڭىزدى: «يا دوچ پروستوگو كرەستيانينا» دەپ باستاعان ەدىڭىز. كىمنىڭ قىزى ەدىڭىز؟
– ءيا, مەن ءسوزىمدى وسىلاي باستاعان ەدىم. وندا ۋاقىتتىڭ سيپاتى باسقا ەدى عوي. ساياساتتان تىس تۇرا المادىق. ايتپەسە, مەن شارۋانىڭ ەمەس, پروكۋروردىڭ قىزىمىن. مەنىڭ اتالارىم كەدەي ەكەن, 20-30-جىلدارى ناعىز «باتراكتار» بولعان. اكەم بايعازى كەدەيدىڭ بالاسى بولعان سوڭ, پارتيانىڭ قولپاشىن كورىپ, ورىستىڭ بالالارىمەن بىرگە ماسكەۋدەن ءبىلىم العان, جاديتشە, لاتىن قارپىمەن جانە ورىسشا كيريلليتسامەن بىردەي جازاتىن ساۋاتتى كىسى بولعان. اجالسىزدى قويسايشى, سوعىستا اكەمنىڭ موينىن وق تەسىپ كەتكەن ەكەن. موينىنىڭ ەكى جاعىندا تىرتىعى بولۋشى ەدى. سوندا گوسپيتالدا ءوزىن كۇتكەن مەدبيكەگە ريزا بولىپتى. مايداندى جالعاستىرا الماي ەلگە قايتقان سوڭ, مەن تۋىپپىن. سول مەدبيكەنىڭ قۇرمەتىنە مەنى اكەم تامارا دەپ اتاپتى, ەرجەتكەنشە توما اتانىپ ءجۇردىم, بىراق اتام مارقۇم قۇجاتقا كامشات دەپ جازدىرعان ەكەن. ول كەزدە «قازاقتار مال باققان, كەڭەس وداعىنىڭ ارقاسىندا تەڭەلدىك» دەگەن تۇسىنىكتى ساناعا قۇيىپ قويدى عوي. ونىڭ شىندىعى دا بار, ارتىق كەتكەن تۇسى دا جوق ەمەس. قازىر تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا بارلىعى دا ورنىنا كەلدى, قازاقتىڭ بالالارى دۇنيەنىڭ قاي بۇرىشىنا بارىپ وقيمىن دەسە دە قولى جەتىپ جاتىر عوي, سوعان قۋانامىن.
انام ءزۇبايزا اۋرۋلى بولدى. ءبىر ۇل, ءبىر قىز كوتەرگەن ەكەن. مەلس دەگەن اعام ۇيلەنىپ, بالالى بولعان سوڭ, نەبارى 27 جاسىندا قايتىس بولدى. انامنىڭ نەمەن اۋىرعانىن قازىرگە دەيىن بىلمەيمىن, مەن تۇرمىسقا شىققان سوڭ جىلعا جەتپەي ول دا ومىردەن وزدى. سوندا 44 جاستا عانا ەكەن. اكەم 70 جاسىندا قولىمدا قايتتى.
– ءسىز تۇرمىسقا ەرتە شىقتىم دەدىڭىز. تەمىربەك اعامەن باقىتتى عۇمىر كەشتىڭىز. قالاي كەزدەستىڭىزدەر؟
– ءيا, تەمىربەك ەكەۋمىز وتە باقىتتى ەدىك, سىيلاسىپ وتتىك. 1960 جىلى ول اسكەر قاتارىنان كەلگەن سوڭ, اتا-اناسى – الگى ەكى كەمپىر, ءبىر شال اتامىزدىڭ نەمەرە قارىنداسى مايتاشقا «بالامىزدى ۇيلەندىرگىمىز كەلەدى, وسىعان ءبىر جاقسى قىز بولسا» دەگەن قۇلاققاعىس ايتادى. سول ماقساتپەن اتام ەكى ءىنىسىن, تەمىربەكتى ەرتىپ اقسۋاتتان ۇزىنكولگە – مايتاش اپانىڭ ۇيىنە قوناق بولىپ, ءارى قىز كورەيىن دەپ كەلەدى عوي. مايتاش اپا ءاپ دەگەننەن مەنى سىلتەپتى. الدىمەن اناما كەلىپ: «نەمەرە ءىنىم اسكەردەن كەلىپ ەدى, قىز كورىپ ءجۇر, جۇرتى جاقسى, ءوزى قادىرلى بالا. وسى كامشاتتى سوعان لايىق كورىپ ءجۇرمىن, بەرەسىز بە؟» دەپ سۇراپتى. سوندا انام: «مايتاش, سەن دە بالا ءوسىرىپ وتىرعان اناسىڭ عوي, مەنىڭ قىزىمدى جامان جەرگە يتەرمەسسىڭ, بالانى كورەيىن, ەگەر ۇناسا قىزىمدى بەرەيىن. ءوزىمنىڭ كوزىم تىرىسىندە وسى قىزدىڭ ورنالاسقانىن كورسەم دەيمىن, اعا مەن جەڭگەنىڭ قولىنا قاراعان بالانىڭ جاعدايى بەلگىلى عوي وزىڭە», دەپتى. انامنىڭ بۇل بايلامىنا اجەم دە قارسى بولماپتى. قىزدىڭ ورنى قيادا ەكەنىن تۇسىنسە, تۇيسىنسە كەرەك. مەنى وسىلاي ۇلكەن كىسىلەر كەلىسىپ, الىپ بەردى عوي. بىراق ءوزىم ىزدەسەم دە ونداي ازاماتتى تاپپاس ەدىم. وتە قادىرلى جىگىت بولدى مارقۇم. مەن مەڭدىعارا اۋدانىنداعى «حاركوۆ» كەڭشارىندا مەحانيزاتور, ول اگرونوم بولىپ ەڭبەك ەتتىك. بىلمەگەن جەرىمدى ۇيرەتتى, كومەكتەستى. ول كەزدە, 60-70-80-ءشى جىلدارى كۇنىمەن, تۇنىمەن جۇمىس ىستەيمىز. ناۋقان كەزدەرىندە كۇندىز جۇمىستا بولامىن دا, كەشكە تراكتورمەن كەلىپ سيىرىمدى ساۋىپ, كەشكى تاماقتى دايىنداپ, تۇندە ايدىڭ جارىعىمەن قايتا جەر جىرتۋعا كەتەمىن. جوسپار ورىنداۋىم كەرەك قوي. سونداي كەزدە تەمىربەكتىڭ اۋىلدان جاياۋ-جالپىلاپ, ەگىس دالاسىنا كەلىپ جۇرگەن ۋاقىتتارى بولدى. قانشا دەگەنمەن ايەل ادام بولعان سوڭ, قورقادى ما, تەحنيكا تۇرىپ قالا ما دەپ ۋايىمدايدى عوي. مەن كەيىنىرەك سەزدەرگە, سەسسيالارعا باراتىن, دەپۋتاتتىق جۇمىستارمەن جول جۇرەتىن بولدىم. سولاردىڭ بارلىعىنا تەمەكەڭ ءبىر اۋىز بوتەن ءسوز ايتقان ەمەس, قايتا قولداپ, كومەكتەسىپ وتىردى. ومىردەگى تىرەگىم ەدى. مەن دە ەڭبەك ەرى, دەپۋتات ەكەنمىن دەپ ارتىق, وعاش مىنەز تانىتپاپپىن, جاعاسىنا كىر جۋىتقانىم جوق. جۇمىستان كەلىپ, بالالاردى تاماقتاندىرىپ, ۇيقىعا جاتقىزعان سوڭ, قالعىپ-شۇلعىپ ءجۇرىپ, تەمەكەڭنىڭ كويلەگىن جۋىپ, تۇيمەسىن قاداپ وتىرار ەدىم, اياق كيىمىن سۇرتپەگەن كۇنىم جوق شىعار. جاستىق-اي دەسەڭشى, سونىڭ بارلىعىن كوتەرىپ, جۇمىستان ءبىر كۇن قالماي شاۋىپ جۇرەتىن ەدىك. جامان اۋرۋعا تاپ بولدى دا, ومىردەن ەرتە كەتىپ قالدى. قازىر ەكى ۇل, ەكى قىزىنان تاراعان نەمەرەلەرى ءوسىپ كەلەدى, شوبەرەسى دە بار.
– مايتاش اپا دەگەنىڭىز نۇرقان احمەتبەكوۆپەن ايتىساتىن مايتاش اعايداروۆا اجەمىز ەمەس پە؟
– ءيا,ءيا, سونىڭ ءدال ءوزى!
– 1945 جىلى تورعايدىڭ ءدۇلدۇل اقىنى نۇرقان احمەتبەكوۆپەن ايتىسادى عوي. نۇرقان اقىننىڭ جاپ-جاس كەلىنشەككە:
«ەلىڭنىڭ ەسىگى كەڭ, ايماعى كوپ,
ەستىدىم – ۇكىلى ءبىر تايلاعى دەپ.
اشىق ءجۇز, سۇڭعاق بويلى, تەرەڭ ويلى,
شىن جۇيرىك, سارىارقانىڭ ساڭلاعى دەپ», – ايتقانى ۇلكەن كىسىلەردىڭ اۋزىندا جۇرەر ەدى. مايتاش اجەمىزدى «ۇكىلى تايلاق» دەپ ەركەلەتكەن عوي ەلى سول ايتىستان كەيىن.
– اپام ۇزىنكولگە كەلىن بولىپ تۇسپەستەن بۇرىن, ءجاسوسپىرىم قىز كەزىندە-اق مەڭدىعارا اۋدانىندا ايتىسقا شىعىپ جۇرەدى ەكەن. ءوزى دومبىرادا, ماندولينادا شەبەر ويناعان. ونىڭ مەڭدىبەك دەگەن اعاسى دا اقىندىعىمەن ەلگە بەلگىلى بولعان. وسى ايتىسقا مايتاش اپام مەڭدىعارادان, نۇرقان احمەتبەكوۆ امانگەلدى اۋدانىنان كەلىپ ايتىسقان عوي. ەكەۋىنىڭ ايتىسى وتە تارتىمدى شىققان. اپامىز دا وزىنە ماقتاۋ ايتقان نۇرقان اتامىزعا قارىزدار بولماي:
«جۇيرىك ەڭ جۇلدە بەرمەس, توپتان وزعان,
تۇلپارداي دەلەبەسى دۋدا قوزعان,
سىزبەنەن سىرلاسۋعا سىرتتان اڭساپ,
قالپىم بار قارىنداستىق قولىن سوزعان», دەپ جورعالاتادى. قۇدام قاۋاز تاجماقين اعايدىڭ ەكى مىڭ كىتاپتىق جانە ءار كىتابىن نومىرلەگەن باي كىتاپحاناسى بولۋشى ەدى. اعاي قايتىس بولعان سوڭ, كىتاپحاناسىن مەنىڭ گۇلجان دەگەن قىزىم مەن كۇيەۋ بالام داۋلەت الىپ كەتتى. سول كىتاپحانانى جيناسقاندا مايتاش اپانىڭ وسى ايتىسى كىرگەن كىتاپتى الىپ قالعان ەدىم, سودان وقىعانىم عوي. مايتاش اپا عۇمىر بويى ۇستازدىق ەتتى, توعىز بالا تاربيەلەپ ءوسىردى. بالالارىنىڭ بارلىعى بەلگىلى ادامدار بولىپ ءوستى. ءبىر نەمەرەسى ارداق اتاقتى جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتتى, ۇرپاعىن جالعادى.
– كامشات اپا, تراكتوردىڭ رۋلىنە قالاي وتىردىڭىز؟ ول كەز ءۇشىن قازاق ايەلىنىڭ تراكتور ايداۋى ۇلكەن جاڭالىق ەكەنى دە راس ەدى عوي.
– تەمىربەك اعاڭنىڭ ارقاسى عوي. ول تراكتور ايدايتىن. تاۋلىكتەپ جۇمىس باسىندا بولادى. سوعان تاماق اپارعاندا تراكتورىنا وتىرىپ ايداپ كوردىم, بىرتە-بىرتە ءوزى ۇيرەتتى. قىزىعۋىم ارتىپ, اۋىلداعى كۋرستى ءبىتىرىپ الدىم. سونىمەن, شارۋاشىلىق وزىمە جەكە متز تراكتورىن بەردى. العاشقى كەزدە مەنىڭ تراكتور ايداعانىم جۇرتتىڭ بارلىعىنا, الدىمەن ءوزىمنىڭ ەكى ەنەمە ەرسى كورىندى. «تراكترى نەسى, قۇداي-اۋ! ءۇيدىڭ دە جۇمىسى جەتپەي مە ساعان؟» دەپ ەكەۋى ءبىرىنىڭ اۋزىنا ءبىرى تۇكىرىپ قويعانداي جاقتىرتپادى. «اجە, ءبىز قامىس ۇيدە قاشانعى تۇرامىز؟ تەمىربەك ەكەۋمىز اعاش ءۇي سالعىمىز كەلەدى, ءبارىمىز سوندا تۇراتىن بولامىز, اقشا كەرەك ەمەس پە؟ ءۇيدىڭ جۇمىسىنىڭ بارلىعىنا ءوزىم ۇلگەرەمىن», دەپ جالىندىم. ول كەزدە ءبىزدىڭ ايلىق جالاقىمىزدى كاسسادان كەمپىر-شال بارىپ الادى. ءبىر كۇنى مەنىڭ ايلىعىمدى كىشى ەنەم الىپ كەلدى. بۇرىنعىداي ەمەس, «كامشاتجان, شارشاماساڭ تراكترىڭدى ايداي بەر, تەمىربەكجان جانىڭدا جۇرەدى عوي», دەپ قالىپتى. مەحانيزاتورلاردىڭ بارلىعى ەر كىسىلەر, اۋىلدىڭ قىلجاقپاس جىگىتتەرى مەن تۇسكى تاماقتا وتىرعاندا تراكتوردىڭ ءبىر تەتىگىن وتالمايتىن ەتىپ بۇراپ, نە تىركەمەسىن اجىراتىپ كەتەدى. مەن تەحنيكانىڭ ءتىلىن ءالى دۇرىس بىلمەيمىن, مىرتىڭداپ جاتقانىم سول. كەيىن بارلىعىن ۇيرەنىپ العان سوڭ, وزدەرىن جاڭىلدىراتىن بولدىم جانە تۇسكى اسقا تراكتورىمدى ولاردان بولەكتەۋ جەرگە تاستاپ كەلەتىن ەدىم.
شىنىندا, ەنەلەرىمە ۋادە ەتكەندەي, بارلىعىنا دا ۇلگەردىم. 33 جىل تراكتور رولىندە وتىردىم. بالالاردىڭ بارلىعى سول جىلدارى ومىرگە كەلدى. جەتى اي بولعانشا قارنىم قامپيىپ, تراكتوردان تۇسپەيمىن. ول كەزدە ءبىر قاۋىرت ناۋقان عوي, كوكتەمدە ءداندى ۋاقتىلى سەبۋ كەرەك, كۇزدە جيىن-تەرىن, ودان سۇدىگەر جىرتامىز.
– كامشات اپا, ءسىز بىرنەشە سەزگە قاتىستىڭىز, كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءۇش شاقىرىلىمىنا دەپۋتاتتىققا سايلاندىڭىز. يگى جاقسىلارمەن قىزمەتتەس بولدىڭىز. ەسىڭىزدە كىمدەر قالدى؟
– كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ءححVى سەزىندە تەكسەرۋ جانە ەسەپ كوميسسياسىنا قازاقستاننان نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەۋمىز مۇشە بولدىق. نۇرەكەڭ وتە اقجارقىن ادام عوي. ونى ىلعي ادامدار قورشاپ ءجۇرۋشى ەدى, بىلەتىنى دە كوپ, ءازىلى دە ادەمى كىسى. سونىسىمەن جۇرتتىڭ بارلىعىن قاسىنا ماگنيتتەي تارتىپ الاتىن. جۇمىس اراسىندا اڭگىمەلەسە قالساق, الدىمەن مەنىڭ وتباسىمنىڭ اماندىعىن, سوسىن ەلدى سۇرار ەدى. سول كەزدە: «ەلگە باسشىلىق جاساپ جۇرگەن ازاماتتار قالاي, ۇيىقتاپ جۇرگەندەر جوق پا؟» دەپ قوياتىن. ول كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى پرەزيدەنت ەمەس, قاتارداعى جوعارى لاۋازىمدى ادامداردىڭ ءبىرى عوي. سوندا ەلدىڭ قامىن جەپ سويلەگەنى مەنى ءالى كۇنگە تاڭداندىرادى. قازىر پارامەن ۇستالىپ جاتاتىن جوعارى قىزمەتتەگى جىگىتتەرگە رەنجيمىن, سولارعا نە جەتپەيدى, ەلدىڭ سەنگەنى سول ما؟
ولجاس سۇلەيمەنوۆپەن دەپۋتاتتىق قىزمەتتە جولىمىز توقايلاسىپ قالىپ ءجۇردى. قازاقتىڭ اقىن قىزدارىنىڭ ءبىرى فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ 1976 جىلى مەن تۋرالى «ءبىزدىڭ كامشات» دەگەن دەرەكتى پوۆەسى شىقتى. ول وسى كىتاپتى جازۋ ءۇشىن ەرتە كوكتەمدە, سوسىن قارا كۇزدە ەكى رەت كەلدى, ۇيدە 5-6 كۇننەن جاتتى. ول كىسى كوپ سويلەمەيتىن, باقىلايتىن. بىراق بالالارىممەن جاقسى سويلەسىپ جۇرەتىن, تەز ءتىل تابىسىپ كەتتى, ۇلكەن ەنەمنىڭ كوزىن كوردى. سىرلاسقان كۇنىمىز دە بولدى. تاعدىردىڭ سالعانىن دا, حالقىنىڭ ار-نامىسىن دا نارداي كوتەرىپ جۇرگەن قازاقتىڭ ءبىرتۋارلارىنىڭ قاتارىنداعى دارا عوي. فاريزا اپام مەن قۇيىپ بەرگەن ءشايدى اڭگىمەسىن ايتا وتىرىپ, سوراپتاپ ىشكەندى جاقسى كورەتىن ەدى. سول كۇندەردى ساعىنامىن كەيدە.
– كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءبىر ەمەس, ءۇش شاقىرىلىمىندا, ياعني ون بەس جىل دەپۋتات بولدىڭىز. قانداي ماسەلەلەر قارادىڭىزدار؟ كومەگىڭىز تيگەن جاندار بولدى ما؟
– ءبىراز ماسەلە كوتەردىك. پارتيانىڭ ححV سەزىندە سويلەگەنىمدە اۋىل شارۋاشىلىعىنا تەحنيكالار كەلىپ جاتىر, بىراق ولاردىڭ قۇراماسى, ياعني تىركەمەلەرى – تەلەجكا, كۋلتيۆاتورى جوق, سولار كەرەك دەگەن ماسەلە قويدىم. ال كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ قازاقستاندىق دەپۋتاتتارى ول كەزدە ارالدى تولتىرۋ, قازاقستاندا شيكىزات قانا شىعارىلادى, ۇقساتۋ كاسىپورىندارىن سالۋ كەرەك دەگەن ماسەلەلەردى كوتەردىك. ارال قورىنا تۇسكەن ميللياردتاعان قارجىعا سولتۇستىك وزەندەردى بۇرۋ كەرەكتىگى سياقتى تىم وعاش جوسپارلار دا ايتىلدى. بارلىعى دا ۋادە كۇيىنشە قالدى. پوليگون ورنالاسقان وڭىردەگى اۋرۋ-سىرقاۋدىڭ كوبەيىپ, حالىقتىڭ زارداپ شەگىپ, كەمىس بالالاردىڭ كوپ تۋىپ جاتقاندىعى ايتىلعان ۋاقىتىسىندا. تاۋەلسىزدىك الىپ, ءوز ەركىمىز وزىمىزگە تيگەننەن سوڭ پوليگون جابىلدى.
تەك دەپۋتاتتىعىم عانا ەمەس, وزگە دە قوعامدىق جۇمىستار جەتكىلىكتى بولدى. 1974 جىلى الەم بالالارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولدىم. 1980-1985 جىلدارى كسرو جوعارعى كەڭەسى ۇلتتىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردىم. ءوزىم جۇمىستا جۇرگەندە كۇن قۇرعاتپاي حاتتار كەلەدى. بىرەۋگە باسپانا ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك, مۇگەدەك جانداردىڭ جاعدايى بار. سولاردىڭ بارلىعىنا مۇمكىندىگىنشە قول ۇشىن بەرگەندەيمىن. قازىر اتى-ءجونىن ۇمىتتىم, اياعى اقساق ءبىر ورىستىڭ بالاسىن قورعانداعى يلليزاروۆ كلينيكاسىنا ەمدەلۋگە كومەك بەرگەنىم ەسىمدە. سول جىگىتتەن 25 جىل بويى مەرەكەلەردە قۇتتىقتاۋ كەلىپ تۇراتىن, سوڭعى جىلدارى عانا حابار بولماي كەتتى. تالاي بالالاردى ەمدەتتىك. ءتىپتى, كەيدە اسا وزەكتى بولماسا دا جوعىن تۇگەندەۋگە كەلە بەرەتىندەر بولۋشى ەدى. 1976 جىلى ماعان كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن بەردى, بىراق مەن سول سىيلىقتى قولىما ۇستاپ كورگەنىم جوق. ونى سول كۇيىنشە ءچيليدىڭ سوعىستان زارداپ شەككەن بالالارى قورىنا اۋدارىپ جىبەرگەنمىن. ۇيدەگى قاعازداردىڭ اراسىنان سونىڭ تۇبىرتەگىن دە كورىپ قالامىن.
– «كەڭەستىك ساياسات ايەلدەردى جۇمىسقا جەكتى, ال ولاردىڭ ورنى وتباسى, بالا تاربيەلەۋ بولاتىن. امال نە, نازىك جاندىلاردىڭ جانىن جاداۋلاندىردى» دەگەن پىكىرگە قالاي قارايسىز؟
– وسى پىكىرگە قارسىمىن. ەڭبەك ەتكەننەن ادام جامان بولمايدى. مەن 1974 جىلى 38 مىڭ گەكتاردان اسا جەر جىرتقان ەكەنمىن, جىلدىق مىندەتتەمە دەگەن بولاتىن, سونى اسىرا ورىنداعان ءتۇرىم عوي. جۇمىستان شارشاپ كەلگەندە ۇيدەگى بالا-شاعانىڭ قامى كۇتىپ تۇرادى, كوبىنە ۇيقىم قانباي جۇرەتىن. بىراق جاستىق ءبارىن دە كوتەرەدى. ەندى, مىنە, قارتايعاندا قول بوس, بىراق ۇيقىمىز كەلمەيدى.
مەنىڭ جاس كەزىمدە اۋىل شارۋاشىلىعىندا مەحانيزاتورلار جەتىسپەيتىن, جالپى جۇمىسشى ماماندار ماسەلەسى بۇگىن دە وتكىر تۇر. قازىر جاس قىزدار اكەسىنىڭ الىپ بەرگەن جەڭىل قىمبات ماشيناسىن شىر كوبەلەك اينالدىرىپ ءمىنىپ جۇرەدى. ولار نەگە اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىنا وتىرمايدى؟ ەڭبەكتى دارىپتەۋ كەرەك. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى ماقالاسى دەر كەزىندە جازىلعان دۇنيە, سونى ناسيحاتتاۋ كەرەك دەپ وتىرامىن.
تەمىربەك ەكەۋمىز ءۇيدىڭ جۇمىسىن بولىسپەيتىن ەدىك. بالالاردى دا ەڭبەككە باۋلىدىق. انام اۋرۋ بولعاندىقتان مەن بالا كەزدەن جۇمىس تاڭداعان ەمەسپىن. قىزدارىم دا ءۇيدىڭ شارۋاسىنا مىعىم بولدى. ولاردى قولعا ىلىنگەننەن جۇمسادىم. ويتكەنى, تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن قىردا جۇرگەن سوڭ, بارلىعىنا بىردەي ۇلگەرۋ قيىن بولاتىن. ەكى قىزىم-– گۇلجان مەن گۇلشات ءۇيدى تازالاپ, سيىردى ساۋىپ, بالالارعا قاراپ وتىرادى. ماعان كەڭەس وداعىنىڭ ءار جەرىنەن جۋرناليستەر, اۋىل شارۋاشىلىعىن زەرتتەيتىن عالىمدار, دەپۋتاتتىعىما بايلانىستى ءوتىنىش ايتۋشىلار كەلگىش ەدى. ءۇي قوناقسىز بولمايتىن. سول ءۇشىن ءۇيدى تازالاۋمەن الىسىپ جاتاتىن ەدىك. ءوزىم ماسكەۋگە ءجيى باراتىندىقتان ول جاقتاعى تازالىقتى كورىپ كەلىپ, سولاي تۇرۋعا تالپىنامىن. سىرتتاعى دارەتحانانى قىزدارىم دارىلەپ جۋدان جالىقپايتىن ەدى. ۇلدارىم سىرىم مەن اسقار وسكەن سوڭ, ەكەۋى كەزەكتەسىپ سيىردى ساۋىپ, ءسۇتتى ءپىسىرىپ قوياتىن بولدى. ەكى قىزدىڭ جۇمىسىن ەندى ەكەۋى الدى. جۇمساعاننان بالالارىم دا جامان بولعان جوق. بارلىعى دا ەشقانداي سۇيەۋسىز ومىردەن ءوز ورىندارىن تاپتى.
– ءسىز وسىدان 7-8 جىل بۇرىن قاجىلىق پارىزىڭىزدى وتەدىڭىز. ءدىن جولىنا قالاي كەلدىڭىز؟
– مەندە يماندىلىق جولىنا بالا كەزدەن ىرگەتاس قالانعان دەپ بىلەمىن. مەنىڭ اتام تاسباي دەگەن كىسى ءبىلىمدى مولدا بولدى. 5-6 جاسار كەزىمدە اتاممەن قاتار تۇرىپ, نامازعا جىعىلادى ەكەنمىن. ول كىسىدەن ەستىگەن سۇرەلەرىمدى ءالى ۇمىتقان جوقپىن. كوممۋنيست تە بولدىق, ورىس اراسىندا جۇردىك, ورىسشا ءبىلىم الدىم. بىراق قانداي ۋاقىت, قانداي ساياسات جەتەكتەسە دە مەنىڭ رۋحاني وزەگىم مىقتى بولدى. سوسىن نيەت ەتىپ, ساجدەگە باس قويعان سوڭ, نامازدى ۇيرەنۋ قيىن ەمەس ەكەن. قازىر بەس ۋاقىت نامازىمدى ۇزبەيمىن. ەلىمنىڭ, بالالارىمنىڭ اماندىعىن دۇعاما قوسامىن. دەنساۋلىق كوتەرەتىن كەزدە قاجىلىققا بارىپ, بەس پارىزدىڭ ءبىرىن ورىنداپ قايتتىم. ادال ەڭبەكپەن جيناعان ابىروي-اتاق بار عوي, شۇكىر. بىراق سونى مالدانىپ, ءبىر شەكپەندىنىڭ الدىنا ءبىر نارسە سۇراپ بارماپپىن. تەمىربەك اۋىرىپ جۇرگەندە دە, وبلىس باسشىلارىنىڭ نەمەسە باسقا دا قولىندا كۇش-قۋاتى بارلاردىڭ الدىنا بارعان جوقپىن, اللانىڭ باسقا سالعانىن ءوزىم كوردىم. يماندىلىق, ادامگەرشىلىك, ادالدىق, تازالىق ءار ادامنىڭ ءومىرىنىڭ ءمانى بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. بالالاردى دا وسىعان تاربيەلەدىك. مەنىڭ ومىردەن جيعان-تەرگەنىم, بايلىعىم وسىلار.
– كامشات بايعازىقىزى, اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ءسىز دە حالقىڭىزدىڭ ءبىر بايلىعىسىز. التىن قۇرساق اناسىز. قازىرگى كەسكىن-كەلبەتىڭىز, تەكتىلىگىڭىز باياعىداعى, ءوزىمىز اڭىز ەتىپ ايتا بەرەتىن ارداقتى انالارعا ۇقسايدى دەسەم, ارتىق ايتقانىم ەمەس. ورتامىزدا امان جۇرە بەرىڭىز.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.
