ءبىرىنشى باعىت – ساتىپ الۋ
مەملەكەت ادەبيەتتى كىتاپحانالارعا وتەۋسىز نەگىزدە تاراتۋ ءۇشىن عانا ساتىپ الادى. ال بۇل اۆتوردىڭ كىتاپتى قايتا شىعارۋىنا نەمەسە كىتاپ دۇكەندەرىنە ساتۋىنا, ياكي باسقا دا جولدارمەن ساتۋعا قۇقىن شەكتەيتىن-ءدى. قازىرگى زاڭدا بۇل شەكتەۋلەر وزگەرىسكە ۇشىراپ, ەندى اۆتوردان ادەبيەتتى بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە عانا (بەس نەمەسە ءۇش جىلعا, ءالى ناقتىلانعان جوق) ساتىپ الادى. القيسسا.
قوعامدىق ماڭىزى بار ادەبيەتتى ساتىپ الۋدىڭ ءبىر-اق تالابى بار: ۇسىنىلعان شىعارما بۇرىن-سوڭدى باسىلىپ شىقپاعان بولۋى كەرەك. وتىنىمدەر قابىلداۋ ءار جىلدىڭ 1 اقپان مەن 1 مامىر ايلارى ارالىعىندا توعىز جانر نەگىزىندە, اتاپ ايتساق, ەنتسيكلوپەديالىق جانە انىقتامالىق ادەبيەت; بالالار جانە جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ادەبيەت; مادەنيەت جانە ونەر تۋرالى ادەبيەت, ونىڭ ىشىندە نوتالىق ادەبيەت (نوتالىق شىعارمالاردا نوتالار شىعارمانىڭ جالپى كولەمىنىڭ 50%-ىن قۇرايدى); كوركەم ادەبيەت; تانىمدىق ادەبيەت; قوعامدىق-ساياسي ادەبيەت; عىلىمي-كوپشىلىك ادەبيەت; اۋدارما ادەبيەت; مەرەيتويلار مەن اتاۋلى كۇندەرگە ارنالعان ادەبيەت تۇرلەرى بويىنشا جۇرگىزىلەدى.
ىرىكتەۋگە كەلىپ تۇسكەن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىمدەرى شىعارمانىڭ قۇندىلىعى, ماڭىزدىلىعى مەن ساتىپ الۋ قاجەتتىگىن قاراستىراتىن مينيسترلىك جانىنان قۇرىلعان ساراپتاما كوميسسياسى مۇشەلەرىنە وقۋعا بەرىلەدى. كوميسسيا مۇشەلەرى بەلگىلەنگەن كريتەريلەرگە سايكەس ساراپتاما جاساي وتىرىپ, قورىتىندى بەرەدى. قورىتىندىلار ۇكىمەت جانىنان قۇرىلعان ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قاراۋىنا ۇسىنىلىپ, ناتيجەسىندە ساتىپ الىناتىن كىتاپتار ءتىزىمى انىقتالادى. اتالعان ىرىكتەۋلەردەن مۇدىرمەي وتكەن شىعارمالار 2 جىلدان كەيىن مەملەكەت قاراجاتى ەسەبىنەن باسىپ شىعارىلادى.
اۆتور شىعارمالارىن ساتىپ العان العاشقى 2017 جىلى ىرىكتەۋگە 90 ءوتىنىم كەلىپ ءتۇسىپ, ونىڭ – 52-ءسى, 2018 جىلى 121 ءوتىنىمنىڭ – 67-ءسى, 2019 جىلى 108 ءوتىنىمنىڭ – 62-ءسى جانە بىلتىر 61 – بارلىعى 242 كىتاپ ساتىپ الىنىپتى. بۇل شىعارمالار ءتىزىمى ءار جىل سايىن مينيسترلىكتىڭ سايتىندا جاريالانىپ وتىرادى. ال بيىل 196 اۆتور شىعارماسىن «ساتۋعا» ۇسىنعان. بۇل كىتاپتار قازىر كوميسسيا قاراۋىندا. قورىتىندى شەشىم كۇزدە جاريالانادى.
ء«بىز 2017-2018 جىلدارداعى ساتىپ الىنعان كىتاپتاردى شىعاردىق. ال 2019 جىلى ىرىكتەلگەن كىتاپتار بيىل شىعادى. 2020 جىلى ساتىپ الىنعان 61 كىتاپ ەندىگى جىلى شىعارىلادى. بىلتىردان باستاپ كىتاپتار كوميسسيا وكىلدەرىنە اۆتورلارى بەلگىسىز كۇيدە جىبەرىلدى. ويتكەنى تانىمال جانە بەيتانىس اۆتورلاردىڭ قۇقى تەڭ بولۋى كەرەك. ال ساراپتامالىق كوميسسيانىڭ قۇرامىن اشىق ايتا المايمىز. ولارعا ءار تاراپتان قىسىم جاسالۋى مۇمكىن», دەيدى باسپا ءىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءاليا بەكباتىروۆا.
ەكىنشى باعىت – باسىپ شىعارۋ جانە تاراتۋ
2020 جىلدىڭ سوڭىندا دەپۋتاتتاردىڭ تالاپتى ۇسىنىسى بويىنشا قوعامدىق ماڭىزى بار ادەبيەتتەردى باسىپ شىعارۋ جانە تاراتۋدىڭ اشىقتىعىن, جاريالىلىعىن كورسەتۋ ءۇشىن زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بيىلدان باستاپ مەملەكەت ەسەبىنەن باسىلىپ شىعىپ, تاراتىلاتىن ادەبيەتتەردى ىرىكتەۋ قۇقىعى كىتاپ پالاتاسىنا بەرىلدى. ياعني اتالعان باعىت بويىنشا ۇسىنىلعان كىتاپتار حالىق الدىنا شىعارىلىپ, لايىق دەپ ساناعان شىعارماسىنا وقىرمان ونلاين تۇردە داۋىس بەرە الادى.
بۇرىن بۇل باعىتتاعى شىعارمالاردى كوركەمدىك كەڭەس قاراسا, بيىلدان باستاپ ءۇش كوميسسيانىڭ الدىنان وتەدى. ەڭ الدىمەن كىتاپ پالاتاسىنىڭ جانىنان قۇرىلعان تاۋەلسىز كوميسسيانىڭ ىرىكتەۋىنەن ءوتىپ, ساراپتامالىق كوميسسياعا ۇسىنىلادى. كەيىن مينيسترلىك جانىنداعى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قاراپ, قورىتىندى شەشىم شىعارادى.
بۇل باعىت بويىنشا باسپا نەمەسە اۆتور سوڭعى ءۇش جىلدا مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىقپاعان ەڭبەگىن ۇسىنا الادى. شىعارمالاردى قابىلداۋ مەرزىمى 5 ساۋىردە باستالىپ, 31 مامىردا اياقتالدى. ۇسىنىستاردى جوعارىدا اتالعان كوميسسيالار سارالاپ, قورىتىندىسىندا بىرنەشە كىتاپ ءتىزىمى جاسالادى. قوعامدىق ماڭىزدىلىعى ماقۇلدانعان كىتاپتار ءبىر جىل ىشىندە باسىلىپ شىعۋى ءتيىس.
باعدارلاما بويىنشا كەلىپ تۇسكەن وتىنىمدەردى ورنالاستىرۋعا ونلاين پلاتفورما قۇرىلدى (كىتاپ پالاتاسى سايتىندا). بۇل باعىتتا دا شىعارمالار توعىز اتالىم بويىنشا قابىلدانادى: ەنتسيكلوپەديالىق جانە انىقتامالىق ادەبيەت, بالالار جانە جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ادەبيەت, مادەنيەت جانە ونەر تۋرالى ادەبيەت, كوركەم ادەبيەت, تانىمدىق ادەبيەت, قوعامدىق-ساياسي ادەبيەت, عىلىمي ادەبيەت, اۋدارما ادەبيەت, مەرەيتويلار مەن اتاۋلى كۇندەرگە ارنالعان ادەبيەت.
كىتاپ پالاتاسى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر سايتتا 758 شىعارما تىركەلگەن. شىعارمامەن بىرگە وتكىزىلەتىن قۇجاتتارى تولىق بولماعاندىقتان, 9 كىتاپ ونلاين داۋىس بەرۋ كەزەڭىنە جىبەرىلمەپتى. ءدال قازىر سايتتا 749 كىتاپقا داۋىس بەرۋ ءجۇرىپ جاتىر.
ارحيۆ ىستەرى جانە قۇجاتتامانى باسقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قۋات بوراش كىتاپ پالاتاسى جانىنان قۇرىلعان تاۋەلسىز كوميسسيا قاراۋىنان الدىن الا ىرىكتەۋدەن وتكەن وتىنىمدەر 1 قىركۇيەككە دەيىن مينيسترلىككە جولداناتىنىن اتاپ ءوتتى. «وسىلايشا, قوعامدىق ماڭىزى بار ادەبيەتتەردى ىرىكتەۋ ءىسى بىرنەشە سۇزگىدەن وتەدى. البەتتە, جاناشىر جۇرتشىلىق تاراپىنان ونلاين داۋىس بەرۋ پروتسەسىنىڭ وبەكتيۆتىلىگىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ جاتقانى دا تۇسىنىكتى. بىراق ول ىرىكتەۋدىڭ تەك العاشقى ساتىسى عانا ەكەنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك.
بۇل جايىندا تاياۋدا وتاندىق باسپا ۇيىمدارى مەن قالامگەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن ونلاين رەجىمدە كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلىپ, تۇيتكىلدى ماسەلەلەر تالقىلاندى. كەلەشەكتە كاسىبي ماماندار وقىرماننىڭ رۋحاني ازىعىنا اينالاتىن ناعىز جاقسى شىعارمالاردى جارىققا شىعارۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ۇسىنعان جاعدايدا, بۇل ءىستى ودان ءارى جەتىلدىرە بەرەتىنىمىزدى جەتكىزدىك», دەدى كوميتەت توراعاسى.
ايتا كەتەيىك, داۋىس بەرۋ كەزەڭى 4 ماۋسىمنان 31 شىلدەگە دەيىن جالعاسادى. وقىرماندار داۋىسىنىڭ قورىتىندىسىن ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسى جانىنداعى تاۋەلسىز ساراپتاما كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى مىندەتتى تۇردە ەسكەرەدى.
ۇسىنىلعان اۆتورلار مەن باسپالاردىڭ ءوزارا باسەكەلەستىگى جوعارى ەكەنىن ايتقان ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى ءادىل قويتانوۆ: «مەملەكەتتىك باعدارلاماعا ۇسىنىلعان كىتاپتاردى جۇرتشىلىق تاڭداۋىنا سايكەس باسىپ شىعارۋ – اشىقتىق ءپرينتسيپىن ۇستانعان قوعامنىڭ, دەموكراتيانىڭ كورىنىسى. كەز كەلگەن اۆتورعا باعدارلاماعا كىتاپ ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. ونلاين فورماتتا العاش رەت وتكىزىلىپ تۇرعاندىقتان, بىرقاتار تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر, جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ كوزقاراس قايشىلىعى سياقتى فاكتىلەر بولدى. بۇل – ءاربىر جاڭا باستاما كەزىندە ورىن الاتىن وتپەلى كەزەڭ, زاڭدى قۇبىلىس», دەدى.
ال قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مەرەكە قۇلكەنوۆ كىتاپ شىعارۋ ىسىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك كەرەك ەكەنىن ايتىپ: «داۋىس بەرۋ» دەگەن ماسەلەنى قايتا قاراۋ قاجەت سياقتى. سونىمەن قاتار, ساپالى كىتاپتى تاڭداپ الۋ, ۇسىنىستاردى تەرەڭ زەرتتەۋ, تەكسەرۋ جۇمىستارىنا نازار اۋدارىلۋ كەرەك. كىتاپ شىعارۋ ىسىنە نەمقۇرايدى قارايتىن قالامگەر بولمايدى. قازىرگى كۇنى كوپشىلىك كىتاپ پالاتاسىنىڭ جۇمىسىنان ناتيجە كۇتىپ وتىر», دەدى.
قالاماقى قالاي ەسەپتەلەدى؟
ەسكە سالساق, «قوعامدىق ماڭىزى بار ادەبيەتتەردى ساتىپ الۋ» باعىتى بويىنشا كىتابىن شىعارعان اۆتورلار پروزا مەن پوەزيانىڭ بىردەي ەسەپتەلمەيتىنىن ايتىپ شاعىمداناتىن. قالاماقىنىڭ ەسەپتەلۋ جۇيەسىن بىلمەككە جاۋاپتى ورگانعا سۇراۋ سالىپ كوردىك. ارحيۆ ىستەرى جانە قۇجاتتامانى باسقارۋ كوميتەتى باسپا ءىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءاليا بەكباتىروۆانىڭ ايتۋىنشا, پروزا جانرى بويىنشا ءبىر باسپاتاباق 40 000 بەلگى (سوزدەر اراسىنداعى ءبىر بوس ورىن دا ەسەپتەلەدى), ال پوەزيا بويىنشا 700 جول بولىپ سانالادى. ءار باسپاتاباققا 6 ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى (1 ەتج – 42 500) تولەنەدى. ياعني اۆتور ءبىر باسپاتاباققا 255 000 تەڭگە قالاماقى الادى.
ال ەكىنشى باعىت – «قوعامدىق ماڭىزى بار ادەبيەتتەردى باسىپ شىعارۋ مەن تاراتۋ» بويىنشا قالاماقى باسپا مەن اۆتوردىڭ ءوزارا كەلىسىمشارتى نەگىزىندە عانا بەلگىلەنەدى. ياعني مينيسترلىك باسپاگەرلەرگە ناقتى قالاماقى مولشەرىن ايتىپ, مىندەتتەي المايدى. نەگىزىنەن, باسپاگەرلەردىڭ دەنى اۆتورعا كىتاپقا بولىنگەن قارجىنىڭ 10 پايىزى كولەمىندە قالاماقى بەرەدى.
اۆتورلارعا قالاماقى تولەي المايتىن تەك باسپالار عانا ەمەس, سونداي-اق تاۋەلسىز گازەتتەر مەن جۋرنالدار دا كوپ ەكەنىنە قوعام ۇيرەندى. ويتكەنى كوپتەگەن باسىلىمنىڭ قالاماقى تولەۋدە قالىپتاسقان ءتارتىبى مەن تابان تىرەيتىن قۇجاتى جوق. ماسەلەن, «نارىقتىق ەكونوميكاعا وتكەنگە دەيىن باسپالار مەملەكەتتىك مەنشىك نىسانىندا بولدى جانە كىتاپتى باسىپ شىعارۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلىپ, اۆتورلىق قالاماقىنىڭ كولەمى ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بەكىتىلدى. ال قازىرگى تاڭدا اۆتورلىق قالاماقى ماسەلەسى «اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ نورمالارىنا سايكەس, اۆتور مەن باسپا اراسىندا جاسالعان اۆتورلىق كەلىسىمشارتتىڭ تالاپتارىمەن رەتتەلۋى كەرەك», دەيدى زاڭگەرلەر. قوعامدا قالاماقىنىڭ تولەنبەيتىنىنە ەتى ۇيرەنىپ, ءتىپتى سۇراۋسىز قالىپ بارا جاتقانى, بالكي اۆتورلاردا قارجىلىق ساۋاتتىڭ ءھام مەنەدجەرلىك تالاپتىڭ جوقتىعىنان بولار نەمەسە قالاماقىسىز ءبىر جول ماقالا بەرگىزبەيتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قالاماقى تۋرالى زاڭىن جەكە, ءوز الدىنا بولەك قابىلداۋ كەرەك شىعار.
سونىمەن....
باسپا ىسىندەگى «قوعامدىق ماڭىزى بار ادەبيەتتەردى ساتىپ الۋ, باسىپ شىعارۋ جانە تاراتۋ قاعيدالارى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ەكى باعىتىن دا ەگجەي-تەگجەيلى تارقاتىپ, تالقىلاعانداي بولدىق. ناتيجەسىندە, ەكى باعىت بويىنشا دا ىرىكتەلگەن كىتاپتار
3 000 دانامەن 14 وبلىستاعى 25 كىتاپحاناعا تاراتىلادى. وبلىستىق كىتاپحانالار ءوز ىشىندە اۋدان-اۋىلدارعا ۇلەستىرەدى. بۇدان بولەك رەسپۋبليكالىق, عىلىمي جانە كوزى ناشار كورەتىن ازاماتتارعا ارنالعان كىتاپحانا مەن شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنا دا جىبەرىلەدى. ال وبلىستارعا بولىنەتىن تيراج سانى ءار وڭىردەگى اۋداندىق كىتاپحانالاردىڭ سانىنا بايلانىستى. ايتا كەتەيىك, وبلىستىق كىتاپحانالار جىل سايىن مينيسترلىككە ەسەپ بەرىپ وتىرادى.
قوعامعا قۇلاق تۇرسەك, «ادەبيەتكە اقشا بولىنبەيدى» دەگەن جاتتاندى پىكىردى ءالى كۇنگە دەيىن ەستىپ قالامىز. دالەل مەن دايەككە سۇيەنىپ كورەيىكشى. ماسەلەن, 2021 جىلعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن «باسپا ءىسى» بويىنشا 587 ملن 751 مىڭ تەڭگە بولىنگەن. ونىڭ ىشىندە اۆتورلىق قالاماقىعا 300 ملن تەڭگە, ال باسىپ شىعارۋ مەن تاراتۋعا 237 ملن 751 مىڭ تەڭگە تيەسىلى. باسپا ءىسى باسقارماسى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, 2019 جىلى ساتىپ الىنعان كىتاپتار ءالى شىقپاپتى. بيىل سول كىتاپتار كونكۋرسقا شىعارىلادى. وعان 350 ملن تەڭگە كولەمىندە قاراجات كەرەك. ال نەگىزگى قارجىدان ارتىلعان قاراجات (237 ملن تەڭگە) وعان جەتكىلىكسىز. دەگەنمەن كونكۋرس كەزىندە باسپالار بەلگىلى ءبىر مولشەردە جەڭىلدىك جاساسا, قالعان قاراجات جەتۋى مۇمكىن دەيدى. ال بىلتىرعى كوركەمدىك كەڭەس ىرىكتەگەن كىتاپتارعا قاراجات جوق (ولار بيۋدجەتتەن قوسىمشا قاراجات بولىنگەن جاعدايدا عانا شىعادى). مينيسترلىكتىڭ سۇراۋى بويىنشا 645 ملن تەڭگە قوسىمشا قاراجات الىندى. سوندا مەملەكەت بيۋدجەتىنەن بيىلعى باسپا ىسىنە بارلىعى 1 ملرد 232 ملن 751 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ وتىر.
قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ دەڭگەي-دارەجەسى ءۇشىن اتالعان سوما ايتارلىقتاي جەتكىلىكتى قارجى. اسىرەسە, باسپا ىسىندەگى مەنەدجەرلىك دامىماي وتىرعاندىقتان, كىتاپ شىعارۋعا مەملەكەتتىك قولداۋ اۋاداي قاجەت. تەك بولىنگەن قارجى يگى ماقساتتا, ەڭ باستىسى ناتيجەلى ماقساتتا جۇمسالسا ەكەن دەيسىڭ. سوندىقتان اقىن-جازۋشىلاردىڭ قۇقىعىن ساتىپ الىپ, كىتاپتارىنىڭ جاريالانىپ ءھام ادەبيەت جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ وتىرعان مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى, ساراپتامالىق, ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا مۇشەلەرى «اردىڭ ىسىنە» اسا ءبىر جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى دەگەن ۇمىتتەمىز.
