مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ بارىسى مەن العا قويىلعان ماقساتتار تۋرالى احقو باسقارۋشىسى, قر ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆ اڭگىمەلەپ بەردى.
– قايرات نەمات ۇلى, اڭگىمەمىزدى احقو-دان باستاساق. تاياۋدا احقو-عا ەلباسى كەلىپ-كەتتى.
– ءبىز ءۇشىن «احقو» جوباسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى باستى يدەولوگى – ەلباسىنىڭ كەلۋى ارقاشان ايتۋلى وقيعا. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى احقو-نىڭ باسقارۋ جونىندەگى كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى رەتىندە ءبىزدىڭ جۇمىسقا ۇنەمى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, قامقورلىق جاساپ وتىرادى. 17 ماۋسىم كۇنى ءبىز ونى 2020 جىلعى جىلدىق ەسەپپەن تانىستىرىپ, قازىرگى ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى ورتالىقتىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى بويىنشا ەسەپ بەردىك.
– بۇگىن احقو-نى باسقارۋ جونىندەگى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وندا قانداي ماسەلەلەر قاراستىرىلدى؟
– بيىل ءبىز كەڭەستىڭ بۇعان دەيىنگى وتىرىسىندا بەكىتىلگەن احقو-نىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى جونىندە ەسەپ بەردىك. ورتالىقتىڭ ستراتەگيا اياسىنداعى باستى مىندەتى – وڭىرلىك دەڭگەيگە شىعۋ, وڭىرلىك قارجى ورتالىعى رەتىندە قالىپتاسۋ.
بۇل باعىتتا ءبىز بەلسەندى تۇردە جۇمىس جاساۋدامىز. بۇل رەتتە, كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كومەگى ءتيدى دەۋگە بولادى. كارانتيندىك شەكتەۋلەر بۇرىنعى كورشىلەرگە قاتىناستاردى «قايتا جانداندىرۋعا», ال كەي جاعدايلاردا ءبىر-ءبىرىن قايتا اشۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, ايماقتاندىرۋدىڭ ترەندىن بەكىتتى. احقو-نىڭ ايماقتىق كوشباسشىلىققا باعىتى وسى ۇردىسپەن دە, قازاقستاننىڭ جوعارعى باسشىلىعى جۇزەگە اسىرىپ جۇرگەن ايماقتاعى باسقا ەلدەرمەن ءوزارا ءتيىمدى ءارى تاتۋ كورشىلىك قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋدىڭ بەلسەندى ساياساتىمەن دە تولىق سايكەس كەلەدى.
احقو الدىنا قويىلعان بارلىق مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن ءبىز سەگىز رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى باستاما كوتەردىك. ولاردىڭ بارلىعى ستراتەگيادا كورىنىس تاۋىپ وتىر. ۇلتتىق بانك جانە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىمەن تىعىز سەرىكتەستىك ورناتۋدىڭ ارقاسىندا ولاردىڭ ارقايسىسى بويىنشا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋشىلىك بار.
باسقارۋ جونىندەگى كەڭەس تارتىبىندەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – بۇل جاڭا ايتىپ كەتكەن جىلدىق ەسەپتىڭ تانىستىرىلىمى مەن ونىڭ بەكىتىلۋى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2020 جىلعى 2 شىلدەدە وتكەن احقو باسقارۋ جونىندەگى كەڭەسى وتىرىسىندا بەرگەن تاپسىرماسى بويىنشا, ءبىز ورتالىقتى ءوزىن-ءوزى اقتايتىن دارەجەگە جەتكىزۋ بويىنشا بەلسەندى تۇردە جۇمىس ىستەۋدەمىز. شىعىنداردى ازايتىپ, قاتىسۋشىلار مەن جالپى ەكوجۇيە بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋىنا قول جەتكىزدىك.
– احقو-نىڭ 2021 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتى قانداي؟
– 2021 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتىك ءوتىنىم مولشەرى 11,82 ملرد تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ودان كەيىنگى جىلدارى بۇل مولشەر ازايا تۇسپەك, 2022 جىلى 9,97 ملرد تەڭگەگە, ال 2023 جىلى 9,15 ملرد تەڭگەگە دەيىن قىسقارتىلادى. احقو-نىڭ جۇمىسى ارتىپ كەلەدى, ونىڭ ىشىندە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ مەن رەفورمالار باعىتى بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس ىستەپ وتىرسا دا, مەملەكەتتەن از مولشەردە عانا قاراجات الىپ وتىر. بۇل, مەنىڭ ويىمشا, پاندەميا, كارانتيندىك شەكتەۋلەر مەن قاتاڭ ەكونوميكالىق احۋال جاعدايىنداعى ەڭ دۇرىس ستراتەگيا.
– ءوسۋ دەڭگەيىن ءسىز قانداي كورسەتكىش بويىنشا باعالايسىز؟ مەنىڭشە, وقىرمانداردى احقو-نىڭ باستى مىندەتى رەتىندە ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت ايتىلىپ كەلە جاتقان ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسى كوبىرەك قىزىقتىراتىن سەكىلدى.
– تارتىلعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 4,4 ملرد دوللار. ولاردىڭ 3,2 ملرد دوللارى – تىكەلەي ينۆەستيتسيا بولسا, 1,2 ملرد دوللارى – پورتفەلدىك ينۆەستيتسيا. پاندەميا مەن كارانتيندىك شەكتەۋلەرگە قاراماستان, بۇل كورسەتكىشتەر سەنىمدى تۇردە ءوسىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋدارعىم كەلىپ وتىر. قازىرگى كۇنگى جەتكەن جەتىستىكتەر – ىلگەرىلەۋدىڭ باستاماسى عانا دەپ ايتۋعا بولادى.
بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋىنا دالەل بولاتىن كورسەتكىشتەر وتە كوپ. بۇنىڭ ەڭ قاراپايىم ءارى كورنەكى مىسالى, ول, ارينە, قاتىسۋشىلار سانى. قازىرگى كۇنى احقو يۋريسديكتسياسىنا الەمنىڭ 53 ەلىنەن 845 كومپانيا تىركەلگەن. بۇل كورسەتكىشكە نازار اۋدارساق, ءبىز بەلگىلەنگەن كەستەدەن ايتارلىقتاي وزىپ كەلەمىز. جاڭارتىلعان جوسپار بويىنشا 2025 جىلعا دەيىن 2000-عا جۋىق كومپانيانى تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
– كارانتينگە دەيىن احقو ەكوجۇيەسىنندە 400-دەن استام كومپانيا جۇمىس ىستەگەن. بيزنەس وكىلدەرى «ۇيدە وتىرعان» كەزدەگى ەكى ەسەلەنگەن ءوسىمدى ءسىز نەمەن بايلانىستى دەپ ويلايسىز؟
– كوروناداعدارىس ەكونوميكانىڭ احقو سەكىلدى ينستيتۋتتاردى قاجەت ەتەتىنىن ايقىن كورسەتتى. ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا, 2020 جىلى ورتالىق ەكوجۇيەسى قاتىسۋشىلارىنىڭ ارتۋى, ەڭ الدىمەن, جاعىمسىز ەكونوميكالىق كونيۋنكتۋرادان قورعانۋ ءۇشىن نەمەسە داعدارىستان شىققان كەيىنگى كەزەڭدە تەزىرەك وسىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر ىزدەۋمەن بايلانىستى بولىپ وتىر.
ءوز تاراپىمىزدان, ءبىز احقو قاتىسۋشىلارىنىڭ تىركەلۋى مەن جۇمىسىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ ءۇشىن بار كۇشىمىزدى سالدىق. ماسەلەن, 2020 جىلى كومپانيالاردىڭ تىركەلۋى تولىعىمەن ونلاين-فورماتقا كوشىرىلىپ, تىركەلۋ مەرزىمى ءبىر اپتادان ءبىر كۇنگە دەيىن قىسقارتىلدى. داۋ-دامايلاردى شەشۋگە ارنالعان eJustice ونلاين-جۇيەسى سۇرانىسقا يە. سونىڭ ارقاسىندا سوت توراعاسى, تالاپكەر مەن ايىپكەرگە نۇر-سۇلتان قالاسىنا بارۋدىڭ ەش قاجەتى جوق.
ناتيجەسىندە, احقو-نىڭ بيزنەس جۇرگىزۋگە قولايلى جاعداي جاساۋىنىڭ ارقاسىندا ىسكەرلىك بەلسەندىلىك ارتۋدا. ءبىز قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىزدىڭ جۇمىس تۋرالى ايتقان وي-پىكىرلەرىن ءجىتى قاداعالاپ وتىرامىز. سوڭعى جىلى ولاردىڭ سانى ارتقان, قاتىسۋشىلاردىڭ احقو يۋريسديكتسياسىنداعى جۇمىسىن ارتىقشىلىق رەتىندە كورسەتەتىن سانى دا ارتا تۇسكەن.
ەل ەكونوميكاسىنداعى كۇردەلى جاعدايعا قاراماستان, 2020 جىل احقو ءۇشىن قاتىسۋشىلارى تولەگەن تىكەلەي سالىق كولەمى بويىنشا رەكوردتى كورسەتكىشكە يە جىل بولدى. ولاردىڭ كولەمى – 5,3 ملرد تەڭگەنڭ قۇرادى. سالىقتار - الاڭداعى بەلسەندىلىكتىڭ ءوسۋىن ايقىن كورسەتەتىن كورسەتكىش قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ورتالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى اقتايتىن دارەجەگە جەتۋىنىڭ باستى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى.
– احقو يۋريسديكتسياسىندا قانداي ءىرى سالىق تولەۋشىلەر بار؟
– ءىرى سالىق تولەۋشى رەتىندە كاسپي تەڭىزىندەگى تۋريستىك كلاستەردى دامىتۋمەن اينالىساتىن Aktau Tourism City Ltd. كومپانياسىن اتاۋعا بولادى. كومپانيا شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋعا, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا, وڭىردەگى جالاقىسى جوعارى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا قاتىستى كەشەندى مىندەتتەردى شەشىپ وتىر. مۇنىڭ بارلىعى ەل باسشىلىعىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالار بولىپ سانالادى جانە بۇل مىندەتتەردىڭ شەشىمىن تابۋعا احقو قاتىسۋشىلارىنىڭ اتسالىسۋى ۇلكەن ماقتانىش.
– AIX بيرجاسىنىڭ جۇمىسىنا پاندەميا قالاي اسەر ەتتى؟
– كوروناۆيرۋس پاندەمياسى الەمدەگى بارشا قور نارىقتارىنا, ونىڭ ىشىندە AIX بيرجاسىنا دا ءتۇرلى باعىتتا اسەر ەتتى.
ءبىر جاعىنان, پاندەميا بولشەك ساۋدا ينۆەستورلارىن بروكەرلىك ەسەپشوتتار اشۋعا جانە ارزانداعان باعالى قاعازدارعا ينۆەستيتسيا سالۋعا ىنتالاندىردى, ەكىنشى جاعىنان كوپتەگەن كومپانيالار, اسىرەسە پاندەميادان ەڭ كوپ زارداپ شەگىپ, قولايلى نارىقتىق جاعدايلاردى كۇتىپ وتىرعان مەملەكەتتىك كومپانيالار مەن ءتۇرلى سالالارداعى بيزنەس وكىلدەرى, وزدەرىنىڭ IPO-عا شىعۋ جوسپارلارىن وزگەرتتى.
بيرجانىڭ ورتالىق دەپوزيتاريى – AIX CSD-دە – 2020 جىلى 40 مىڭ جاڭا ينۆەستورلىق شوت اشىلدى, سونىمەن قاتار AIX قولداۋىمەن Tabys قوسىمشاسى ىسكە قوسىلدى, ونىڭ ماقساتتى اۋديتورياسى - باستاۋشى بولشەك ينۆەستورلار. ونىڭ كومەگىمەن ءبىزدىڭ وتانداستارىمىز مينيمالدى تاۋەكەلمەن ينۆەستيتسيالاۋ نەگىزدەرىن ۇيرەنە الادى. بۇل جاپپاي ينۆەستيتسيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرادى جانە بروكەرلەر ءۇشىن كليەنتتەردىڭ سانىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قوسىمشادا ينۆەستورلارعا ارنالعان ارنايى تالاپتار جوق, كىرۋ شەگى مينيمالدى - 6 دوللاردان باستالادى. قازىرگى ۋاقىتتا Tabys نوتالارىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 1 ميلليون دوللاردان استى.
ورانلاستىرۋلارعا كەلەتىن بولساق, قازاقستاندىق قانا ەمەس, حالىقارالىق قارجى نارىعى ءۇشىن دە Kaspi.kz IPO-سى اتاۋلى وقيعا بولدى. بۇل جوعارى تەحنولوگيالىق قازاقستاندىق كومپانيالارعا شەتەلدىك اكتيۆتەردىڭ قىزىعۋشىلىعى جوعارى ەكەنىن جانە وسى ىسپەتتەس IPO-نىڭ الەۋەتى زور ەكەندىگىن كورسەتتى.
وزگە دە اتاۋلى ورنالاستىرىلىمدار قاتارىنا «دامۋ» كدق» اق بۇۇ-نىڭ دامۋ باعدارلاماسىمەن كەلىسىم اياسىندا وندىرىلگەن قازاقستانداعى العاشقى «جاسىل» وبليگاتسيالارى مەن كاتار حالىقارالىق يسلام بانكى جانە يسلام دامۋ بانكىنىڭ العاشقى يسلام سۋكۋكتارىنىڭ كروسس-ليستينگتەرىن اتاۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار, «قازاتومونەركاسىپ» ۇك» اق-نىڭ AIX-تە باستاپقى جانە قايتالاما ورنالاستىرىلۋ تاريحى – بۇل كومپانيانىڭ ورنالاستىرىلعان ساتتەن باستاپ نارىقتىق كاپيتاليزاتسياسىن ءۇش ەسەگە ارتتىرعان كوزگە تۇسەرلىك جەتىستىك تاريحى.
جالپى, 2018 جىلدىڭ قاراشا ايىندا AIX-تە العاشقى ساۋدا-ساتتىق باستالعان كۇننەن باستاپ, وسى پلاتفورما ارقىلى 321 ميلليون دوللاردان استام اكتسيونەرلىك كاپيتال جانە 900 ميلليون دوللارعا جۋىق قارىز كاپيتالى جينالدى. ايتا كەتەرلىگىن, AIX-تەگى ساۋدا-ساتتىق كولەمى 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا سوڭعى جارتىجىلدىقتان ءتورت ەسە اسقان.
– ۇلتتىق فينتەح-كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى Kaspi.kz-ءتىڭ اتىن اتاپ كەتتىڭىز. قانداي دا ءبىر بىرلەسكەن فينتەح-جوبالاردى دامىتىپ جاتىرسىز با؟
– Kaspi.kz-پەن بىرقاتار باعىتتار بويىنشا بىرلەسە جۇمىس جاسايمىز. ونىڭ ىشىندە فينتەح-سالانى دامىتۋ بويىنشا دا جۇمىس ىستەۋدەمىز. Kaspi.kz-پەن بىرلەسكەن جوبامىز احقو ۇزدىكسىز كاسىبي دامۋ بيۋروسى مەن QWANT باعدارلامالاۋ مەكتەبىنە ايرىقشا نازار اۋدارعىم كەلىپ وتىر. ونىڭ ماقساتى ەڭ زاماناۋي تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن باعدارلاماشىلاردى كوپتەپ دايىنداپ شىعارۋ.
QWANT مەكتەبى – احقو ەكوجۇيەسى ارقىلى دامي تۇسكەن جانە شىنايى ناتيجەلەردى وزدىگىنەن گەنەراتسيالايتىن قىزىقتى جوبالاردىڭ ءبىرى. شىن مانىندە, قازىرگى كۇنى احقو-نى قۇرعانداعى العا قويعان ماقساتتار ورىندالىپ كەلەدى – ورتالىققا قارايتىن ورگاندار مەن ۇيىمدار كوتەرەتىن جاڭا يدەيالار مەن جوبالاردى گەنەراتسيالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا باستاما قاتىسۋشىلارعا وتكەن. ورگانداردىڭ مىندەتى ەكوجۇيەگە جاڭا قاتىسۋشىلاردى تارتۋعا جانە ولاردىڭ ۇدايى دامۋىنا جاعداي جاساۋ بولىپ قالىپ وتىر.
ەكوجۇيە ارقىلى دامىپ, قانات جايعان جوبالاردىڭ تاعى ءبىر مىسالى رەتىندە iKapitalist كراۋندفاندينگتىك پلاتفورماسىن اتاۋعا بولادى. ونىڭ كومەگىمەن وتاندىق شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەر جان-جاقتى تەكسەرىستەردەن وتكەننەن سوڭ, جەكە تۇلعالاردىڭ قارجىسىن تارتا الادى. جۋىردا پلاتفورما شوب-قا ارنالعان بەرىلگەن قارىز بەن شىعارىلعان وبليگاتسيالاردىڭ جالپى سوماسى 2 ملرد تەڭگە ەكەنىن حابارلادى. بۇل رەتتە, الىنعان قارىزداردىڭ بارلىعى ۋاقىتىندا تولەنگەن. مەن مۇنى كەرەمەت ناتيجە دەپ سانايمىن جانە قاتىسۋشىلارىمىزدىڭ جەتىستىكتەرى ءۇشىن قاتتى قۋانىشتىمىن.
فينتەحتى دامىتۋ جايىنا كەلەر بولساق, ءبىز, قازىرگى تاڭدا بۇل باعىتتىڭ اياسىن كەڭەيتىپ جاتىرمىز. فينتەح حاب-تى قارجىلىق سالا شەڭبەرىنەن شىعارۋ ءۇشىن جانە بارلىق باعىتتاعى بارلىق ىنتاگەرلەرگە قولدان كەلگەنشە كومەك كورسەتۋ ءۇشىن تەح حاب-قا اينالۋدا. بىزدە بۇل ءۇشىن الەۋەتتى ينۆەستورلارمەن تىكەلەي بايلانىس, ينكۋباتسيالىق جانە اكسەلەراتسيالىق باعدارلامالار, بيزنەس-مودەلدەردى ماسشتابتاۋ مەن دامىتۋعا قولايلى جاعدايلار سەكىلدى بارلىق قاجەتتى قۇرالدار بار.
سونىمەن بىرگە, احقو پلاتفورماسىندا الەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسياسىنىڭ ۇلەستەس ورتالىعى اشىلعان. شىن مانىندە, بۇل بۇكىل ەل ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيامەن بايلانىستى ەڭ جاڭا ساياسات پەن زەرتتەمەلەرگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن اقپاراتتىق-ادىسنامالىق شليۋز.
– كريپتوۆاليۋتانىڭ دامۋىنا بايلانىستى كوزگە كورىنەرلىك تابىستار بار ما؟ جالپى, كەيبىر جەتەكشى ساراپشىلاردىڭ جوعارعى قۇبىلمالىلىعى مەن اشىق كۇدىكشىلدىگىن ەسكەرە وتىرىپ, كريپتويندۋستريانىڭ دامۋىنا سالعان سالىمداردى سوعان تۇرارلىق دەپ ايتۋعا بولا ما؟ بۇدان ءبىر اي بۇرىن عانا پول كرۋگمان New York Times گازەتى ارقىلى «كريپتانىڭ» بەدەلىنە ەلەۋلى نۇقسان كەلتىردى.
– بۇعان دەيىن مەن احقو قاتىسۋشىلارىنىڭ بەلسەندىلىگى تۋرالى جايدان-جاي ايتىپ كەتكەن جوقپىن. ورتالىق تەك جاعداي جاساپ, رەتتەۋ, ينۆەستورلاردى تارتۋ جانە ساراپتاما جاساۋ سەكىلدى دۇنيەلەردى اتقارىپ وتىرعانىن تۇسىنگەن ابزال. بۇل مىندەتتەردى ايتارلىقتاي ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ءبىز ءساتتى ەڭسەردىك. ماسەلەن, 2018 جىلى ءبىز كريپتوۆاليۋتالاردى ساقتاۋ مەن اينالىمى كامەراسىن جاساپ شىعاردىق. ءبىزدىڭ ناقتى ءبىر جوبالاردى دامىتۋعا, ماسەلەن كريپتوبيرجالاردى جاساۋعا قۇزىرەتىمىز جوق. دەسە دە, بارلىق ىنتاگەرلەرگە قولدان كەلگەن كومەگىمىزدى بەرۋگە ءازىرمىز.
كريپتوۆاليۋتالار بويىنشا كۇمانشىلدىك ماسەلەسىنە كەلەر بولساق, مەنىڭ ويىمشا, «كريپتانىڭ» تاعدىرى ناقتى ءبىر شەشىمنەن ءالى دە الىستاۋ بولىپ تۇر. ونى قولدايتىندار مەن قارسى شىعاتىندار ءالى دە كوپ بولادى. مەن ءبىز كەلگەن نۇسقاعا, ونىڭ ىشىندە كريپتوۆاليۋتالاردىڭ جاھاندىق كولەمدە ەنگىزىلۋىنە دە دايىن بولۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىن. سول ءۇشىن دە احقو جۇيەسىندەگى كريپتوۆاليۋتالىق جوبالاردى دامىتۋعا بارلىق جاعداي جاساپ وتىرمىز.
– پەتەربۋرگ حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمىندا سويلەگەن سوزىڭىزدە ءسىز ميللەنيالدار ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە داۋىس بەرەتىنىن جانە ءىرى ينۆەستورلار كلۋبى «جاسىل ەمەس» ەكونوميكانى ارى قاراي قارجىلاندىرمايتىنىن ايتقان بولاتىنسىز. كۇن تارتىبىندە تۇرعان ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى قولداۋ بويىنشا احقو قانداي شارالاردى قولعا الىپ وتىر؟
– ESG نەمەسە جاۋاپتى باسقارما – بۇل جاي عانا ءساندى برەند ەمەس, شىنتۋايتىنا كەلگەندە ادامزاتتى امان ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى. كەزىندە احقو «جاسىل» قارجى ورتالىعىن دا وسى تۇسىنىك بويىنشا قۇرعان بولاتىنبىز. ورتالىق ەكولوگيالىق ينۆەستيتسيالاۋدى ىنتالاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتتى.
قازاقستانعا ارنالعان جاسىل قارجى جۇيەسىنىڭ تۇجىرىمداماسى جاسالدى. AIX بيرجاسىنا ارنالعان جاسىل وبليگاتسيالاردى شىعارۋ ەرەجەلەرى جاساپ شىعارىلدى. مەن بۇعان دەيىن ءساتتى شىعارىلىمدار تۋرالى ايتىپ كەتتىم. ەكولوگيالىق جانە كاسىپكەرلىك كودەكستەرگە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. ولاردىڭ اياسىندا بيزنەستى «جاسىل» قارجىلىق قۇرالداردى پايدالانۋعا ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ شارالارى قولعا الىنىپ جاتىر.
الەۋمەتتىك ەميتەنتتەر تاراپىنان دا العاشقى ناقتى قادامدار جاسالدى. ماسەلەن, ءساۋىر ايىنان باستاپ ءبىز ەۋرازيالىق دامۋ بانكىمەن بىرلەسە وتىرىپ «جاسىل» جوبالاردى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قىزىلوردا وبلىسى اكىمدىگىمەن تىعىز جۇمىس جاساۋدامىز.
– بىلتىر احقو «تۇلەكتەرى» رەنات بەكتۇروۆ پەن ەرنۇر رىسماعامبەتوۆ پرەزيدەنتتىڭ جاستار رەزەرۆىندە ءبىرىنشى ورىن الدى. جەڭىمپازداردىڭ AIX بيرجاسىنىڭ سەو-سى مەن احقو اكىمشىلىگىنىڭ سەو-سى قىزمەتتەرىنە دەيىن كوتەرىلۋى بۇل تابىسپەن بايلانىستى ما؟ باسقارۋشى كادرلاردى «جاسارتۋدىڭ» مۇنداي ۇلگىسى – بىررەتتىك ناۋقان با الدە ستراتەگيالىق باعىت پا؟
– ماعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ پرەزيدەنتتىك جاستار كادر رەزەرۆىن قۇرۋ تۋرالى يدەياسى قاتتى ۇنايدى. سەبەبى, بۇل باسقارۋ پوزيتسيالارىنا قاتاڭ ىرىكتەۋدەن وتكەن ۇزدىكتەر وتىراتىن شىنايى مەريتوكراتيانىڭ ۇلگىسى. بۇل جاستار ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءوزىن-ءوزى ءتيىمدى جەتىلدىرۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگى پايدا بولدى دەگەن ايقىن بەلگى.
احقو دا وسىعان ۇقساس ساياساتتى ۇستانادى. بۇل, ەڭ الدىمەن, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ۇدايى ارتتىرۋ كۋرستارىن جاساۋ ارقىلى كورىنىس تابادى. ولاردىڭ قاتىسۋشىلارى ءتىپتى توپ-مەنەدجمەنتكە دەيىن كادرلىق كوتەرىلۋگە مۇمكىندىك الادى. بۇل, مەنىڭ ويىمشا, ءوزىن-ءوزى دامىتۋ ءۇشىن وتە مىقتى موتيۆاتسيا.
باسقارۋ كادرلارىن «جاسارتۋعا» كەلەر بولساق, بۇل, ءسوزسىز ورتالىقتىڭ ستراتەگيالىق كورىنىسىنىڭ ەلەمەنتى. ونىڭ تاعى ءبىر ەلەمەنتى رەتىندە «يمپورتالماستىرۋدى» اتاۋعا بولادى. نازار اۋدارىڭىز: ەگەر احقو سەو اكىمشىلىگىندە قىزمەتتە وتىرعان قازاقستاندىقتىڭ ورنىنا باسقا ءبىر قازاقستاندىق كەلەتىن بولسا, وندا AIX سەو قىزمەتىنە قازاقستاندىق ەكسپاتتىڭ ورنىنا كەلدى دەگەن ءسوز. ءبىز احقو مەن ونىڭ ورگاندارىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان شەتەلدىك ارىپتەستەرگە العىس ايتامىز. بىراق, ءبىز العاشقى كۇننەن باستاپ بولاشاقتا ورتالىق پەن ونىڭ ورگاندارىنا جاس, جوعارى ءبىلىمدى ءارى ق ۇلىشىنىسى جوعارى قازاقستاندىقتار باسشىلىق ەتەتىن بولادى دەپ ايتىپ كەلەمىز.
– احقو-دان ونىڭ ينفراقۇرىلىمدىق ىرگەتاسىندا جاسالعان مەملەكەتتىك ورگان – ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار جونىندەگى اگەنتتىك جۇمىسىنا كوشەيىك. رەفورمالار جونىندەگى جوعارى كەڭەستىڭ كەزەكتى جيىنىندا قانداي ماسەلەلەر تالقىلاندى؟
– «ينفراقۇرىلىمدىق ىرگەتاس» - ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار جونىندەگى اگەنتتىكتى قۇرۋداعى احقو-نىڭ رولىنە بەرىلگەن وتە ناقتى انىقتاما. ەلباسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدى رەفورماسىنىڭ ءونىمى – احقو تالداپ تەكسەرۋمەن جانە ادىستەمەلىك سۇيەمەلدەۋمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ىسكە قوسىلۋىنا اتسالىسقانى كەرەمەت دەپ ويلايمىن.
اينالدىرعان ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت ارالىعىندا رەفورمالار گەنەراتسياسى ءۇردىسىن ادىستەمەلىك تۇرعىدان قايتا قاراۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. جاڭارتىلعان مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسى, جالپىۇلتتىق باسىمدىقتار, قازاقستان دامۋىنىڭ ۇلتتىق جوسپارى, مەملەكەتتىك باسقارۋدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنىپ, بەكىتىلدى. ايتا كەتەرلىگى, مجج 285-تەن 88 قۇجاتقا دەيىن «ازايدى». ۇلتتىق جوبالاردى بەكىتۋ ءۇردىسى جانە ولاردى ازىرلەۋ, جۇزەگە اسىرۋ جانە مونيتورينگىلەۋ بويىنشا ادىستەمە ازىرلەندى. Data-driven Government-ءتىڭ العاشقى تۇجىرىمداماسى ازىرلەنىپ, ماقۇلداندى.
بۇگىنگى جيىنعا كەلەر بولساق, كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلە ۇلتتىق جوبالاردى قاراۋ جانە تالقىلاۋ بولدى. رەفورمالار جونىندەگى جوعارعى كەڭەستىڭ وتكەن جيىنىندا ەلباسى ونى 2021 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسىنا دەيىن اياقتاۋدى تاپسىرعان بولاتىن. بىزگە مىندەتتەلگەن جۇمىستىڭ بارلىعى اياقتالدى.
سونىمەن قاتار, جوبالاردى ىرىكتەۋدىڭ ادىستەمەلىك بازاسى – كوركەمدەپ ايتساق, رەفورمالىق «وككام ۇستاراسى» ازىرلەندى. سوعان سايكەس, باستى مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان جوبالار عانا ىرىكتەلىپ الىندى.
– ءبىر سوزبەن ايتقاندا ۇلتتىق جوسپار دەگەنىمىز نە؟
– ەلباسى ۇلتتىق جوبالار ازاماتتاردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەتىن ناقتى كورسەتكىشتەرى بار وزگەرىستەر قۇرالى بولۋى ءتيىس ەكەنىن مالىمدەدى.
تەحنيكالىق جاعىنان قاراستىرساق, ۇلتتىق جوبا – شەشىمى جالپىۇلتتىق باسىمدىقتاردى ورىنداۋدا اسا ماڭىزدى ناقتى مىندەتتى سيپاتتايتىن جانە بىرنەشە مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءوزارا جۇمىلا جۇمىس ىستەۋىن تالاپ ەتەتىن تاكتيكالىق قۇجات. ۇلتتىق جوبانىڭ ناقتى مەرزىمى, بيۋدجەتى مەن جاۋاپتى تۇلعالارى بار. ۇلتتىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ قورىتىندىسى بويىنشا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ولاردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ قىزمەتى باعالانادى.
– ۇلتتىق جوبالاردى ازىرلەۋ ءۇردىسى قانداي؟
– ۇلتتىق جوبالاردى ازىرلەۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن مونيتورينگىلەۋگە جانە 2020 جىلعى تيىمدىلىگىن تالداۋعا سەبەپشى بولدى. 2021 جىلعى 21 اقپاندا جالپىۇلتتىق باسىمدىقتار مەن ۇلتتىق دامۋ جوسپارى بەكىتىلدى. كەيىن سولاردىڭ نەگىزىندە ءتىزىم مەن ۇلتتىق جوبالار جاسالدى.
ۇلتتىق جوبالاردى ازىرلەۋ ەڭ الدىمەن ورتا نەمەسە سالانى تالداۋدان, ىشكى جانە سىرتقى ورتالاردىڭ فاكتورلارى مەن تەندەنتسيالارىن باعالاۋدان, SWOT-تالداۋدان باستالادى. سونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تاۋەكەلدەر انىقتالىپ, سولارعا قارسى ارەكەت ەتۋ ستراتەگيالارى ازىرلەنەدى. ورتانى نەمەسە سالانى دامىتۋدا اسا جوعارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسەر بەرگەن مىندەتتەر انىقتالادى. سونان سوڭ مىندەتتەردىڭ ورىندالۋ دارەجەسىن كورسەتەتىن ناتيجەەر كورسەتكىشى – KPI انىقتالادى. ودان ارى قاراي قارجىلاندىرۋ مولشەرى مەن كوزدەرى انىقتالادى. سوڭعى كەزەڭ – جەكە جاۋاپكەرشىلىكتى بەكىتۋ.
– ۇلتتىق جوبانىڭ نەگىزگى ولشەمدەرى قانداي؟ نە ۇلتتىق جوبا بولا الادى جانە نە بولا المايدى؟
– ۇلتتىق جوبا جالپىۇلتتىق باسىمدىقتارعا جانە دامۋدىڭ ۇلتتىق جوسپارىنا نەگىزدەلۋدەن بولەك, NUR OTAN پارتياسى پلاتفورمالارى ماقساتتارىنا سايكەس كەلۋى ءتيىس, ول نەگىزگى ءتورت كريتەريگە ساي بولۋى كەرەك. ءبىرىنشىسى – جەتكىلىكتى قور بولىنگەن جاعدايدا ولشەنەتىن ناتيجەلەردى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە الىناتىن ناقتىلىق. ەكىنشىسى – مالىمدەلگەن ناتيجەگە بەكىتىلگەن شەكتەۋلى مەرزىمدە قول جەتكىزۋ. ءۇشىنشىسى – ەل اۋماعىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسەردى قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ءومىر ساپاسىنا شىنايى وڭ ىقپال ەتۋ. ءتورتىنشىسى – جوبانى ءساتتى جانە دەر كەزىندە جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى بىرمەزگىلدى وكىلەتتىك ۇسىنۋمەن جەكە جاۋاپكەرشىلىك.
– رەفورمالار جونىندەگى جوعارعى كەڭەستىڭ قاراۋىنا قانشا ۇلتتىق جوبا ەنگىزىلدى؟ ازىرلەۋ بارىسىندا ولاردىڭ سانىندا قانداي وزگەرىستەر بولدى؟
– ۇلتتىق جوبالاردى ازىرلەۋ بەلسەندىلىگى جوعارى بولعان كەزدە ولاردىڭ سانى جيىرماعا جەتكەن, دەگەنمەن مەن اتاپ وتكەن «وككام ۇستاراسىن» جۇيەلى قولدانۋدىڭ ارقاسىندا ونىڭ سانى ونعا دەيىن قىسقاردى. ماسەلەن بۇل ارالاس, نەگىزگى دەگەن مىندەتتەردى ءبىر ۇلتتىق جوباعا ينتەگراتسيالاۋدا كورىندى. بۇل كەيبىر جوبالاردى ىرىلەندىرۋگە مۇمكىندىك بەردى.
بۇعان تاڭ قالاتىن ەشتەڭەسى جوق, ويتكەنى مەملەكەتتىك ورگاندار ۇلتتىق جوبالاردى مۇنداي رەجيمدە ازىرلەۋگە ءبىرىنشى رەت قاتىستى. سوعان سايكەس, قاتەلىكتەر دە ادىستەمەلىك جاعىنان كەتىپ جاتتى – ماڭىزدىلىق ولشەمىنە ساي كەلمەۋ, ۇلتتىق جوبالاردىڭ ازاماتتاردىڭ ءومىر ساپاسىن جانە ەكونوميكا ءوسىمىن ارتتىرۋعا ىقپالىن سيپاتتاۋدىڭ بولماۋى, قۇنى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنىڭ تىم الشاقتىعى.
الىنىپ تاستالعان ۇلتتىق جوبالاردىڭ باسىم بولىگىندە ەلدىك اۋقىمدىلىق جوق بولدى. ودان بولەك, ەلباسى مالىمدەگەن ازاماتتارعا باعدارلانعان قاعيداسىنا ساي كەلمەيتىن جانە قازاقستاندىقتاردىڭ ومىرىنە ناقتى وڭ ىقپالىن تيگىزبەيتىن ءبىر دە ءبىر جوبا قارالمايدى.
– 1 شىلدەدە تالقىلانعان ۇلتتىق جوبالارعا نە بولدى؟ ولار ماقۇلدادى ما؟
– تولىق ەمەس. ماقۇلدانعان ۇلتتىق جوبالار بويىنشا شىلدە-تامىز ارالىعىندا ساراپشىلار مەن جالپى قوعام جاقسىلاپ تالقىلاۋ جۇرگىزەدى, سونداي-اق قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلادى. تامىزدىڭ اياعىنا دەيىن ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن ۇلتتىق جوبالار ءتىزىمى, ال ۇلتتىق جوبالاردىڭ ءوزى قر ۇكىمەتى قاۋلىسىمەن بەكىتىلەدى.
– بۇگىن ۇلتتىق جوبالاردان بولەك تاعى قانداي ماسەلەلەر قارالدى؟
– جيىننىڭ كۇن تارتىبىندە تاعى ەكى تارماق بولدى. ءبىرىنشىسى – جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ تۋرالى تۇجىرىمدامانى قاراۋ. ەكىنشىسى – پرەزيدەنت كەڭەسشىسى سەر سۋما چاكرابارتيدىڭ ۇسىنىستارى بويىنشا ازىرلەنگەن جول كارتاسىن قاراپ بەكىتۋ.
سۋما مىرزا رەفورمالار گەنەراتسياسى ۇردىسىنە ەتەنە ارالاسىپ, اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. ول مەملەكەتتىك ورگاندار, ۇلتتىق كومپانيالار جانە حالىقارالىق دامۋ ينستيتۋتتارى وكىلدەرىمەن 100-دەن استام كەزدەسۋ وتكىزدى. سونىڭ ناتيجەسى Gap analysis دەپ اتالاتىن قۇجاتقا ۇلاستى. بۇل شالا ىستەلگەن جۇمىستارعا جاسالعان وتە تەرەڭ تالداۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ قىزمەتىنە تىكەلەي ارالاسپاعان ماماننىڭ پىكىرى. پرەزيدەنت بۇل جۇمىستى جوعارى باعالادى جانە سۋما مىرزانىڭ كومانداسى انىقتاعان كەمشىلىكتەردى جويۋ بويىنشا جول كارتاسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى.
جول كارتاسىن ازىرلەۋدى باقىلاۋ ءۇش «قاباتقا» بولىنەدى. ءبىرىنشىسى – توقسان سايىنعى نەگىزدە جەدەل مونيتورينگىلەۋ. وعان ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار جونىندەگى اگەنتتىك جاۋاپتى. ەكىنشىسى – قر پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى دەڭگەيىندەگى جىلىنا ەكى رەتتىك جيىنتىق مونيتورينگ. ءۇشىنشىسى – پرەمەر-مينيستر دەڭگەيىندەگى تىڭدالىم.
– اگەنتتىك وسىعان ۇقساس تالداۋ جۇرگىزىپ پە ەدى؟ نەگىزىندە بۇل ۆەدومستۆانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.
– ارينە. اگەنتتىكتىڭ جۇمىسى وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ماسەلەلەردى تالداۋ جانە حالىقارالىق تاجىربيەنى زەرتتەۋدەن باستالعان. ءبىز پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنە بەس باعىت: كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قىزمەتىن باعالاۋ جۇيەسى, الماتىلىق اگلومەراتسيا جانە اكك قىزمەتى بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەدىك.
ايتا كەتەرلىگى, بۇل جۇمىستى سۋما مىرزانىڭ كومانداسى جاساعان تالداۋعا باسەكەلەس دەۋگە بولمايدى. بۇل ءبىر ماسەلەگە ءار ءتۇرلى كوزقاراسپەن كەلۋ, بۇل قابىلداناتىن باسقارۋشىلىق شەشىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرادى.
– ءدال قازىرگى ۋاقىتتا Data-driven Government تۇجىرىمىن دامىتۋ قاي ساتىدا؟
– Data-driven Government تۇجىرىمىن ىسكە اسىرىپ جاتقان تسيفرلى ۇكىمەت كەڭسەسى ءتورت بلوكتان تۇرادى. ءبىرىنشى بلوك – بىرىڭعاي جاعداياتتىق ورتالىق. وندا ناقتى ۋاقىت تارتىپتەمەسىندە باسقارۋشىلىق شەشىمدەرگە ارنالعان ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەنەدى. ەكىنشى بلوك – رەفورمالاردى مونيتورينگىلەۋدىڭ تالداۋ ورتالىعى. ول ەكونوميكاداعى قانداي دا ءبىر جاعدايدى بولجاۋمەن, ستسەنارلىق تالداۋمەن جانە جاۋاپ قاتۋ حاتتامالارىن ازىرلەۋمەن اينالىسادى. ءۇشىنشى بلوك – مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىنا جەدەل مونيتورينگ جۇرگىزەتىن ۇلتتىق جوبالىق كەڭسە. مەملەكەتتىك قىزمەتتەر مەن بيزنەس-ۇردىستەردى وڭتايلاندىرۋمەن جانە تسيفرلىق قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىساتىن تسيفرلى ترانسفورماتسيا ورتالىعى.
ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى اتراقۋشى ورگاندار بازاسىنداعى ستاتيستيكانىڭ بارلىق مالىمەتتەرىن ءبىر الاڭعا جيناۋ بويىنشا جۇمىس اتقارىلۋدا. كەيىن سولارعا ارنالعان تالداۋ قۇرالدارى ازىرلەنەدى, بۇل شەشىم قابىلداۋدى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەدى.
– توعىز اي ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار جونىندەگى اگەنتتىك قاراماعىندا جۇمىس اتقارۋ ۇلتتىق ستاتيستيكانىڭ جۇمىسىن قالاي وزگەرتتى؟
– ءبىز باستاپقى اقپاراتتى جيناۋدى دا, مالىمەتتەردىڭ بالامالى كوزدەرىن قوسۋدى دا, قۇرىلىمداۋدى دا, تالداۋدى دا, ناتيجەلەردى سوڭعى قولدانۋشىعا بەرۋدى دە قامتيتىن ۇلتتىق ستاتيستيكا ۇردىستەرىن اۋقىمدى رەينجينيرينگىلەۋدى ىسكە قوستىق. باستاپقى اقپاراتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن جۇمىسقا مىسال رەتىندە ۇلتتىق ساناقتى تولىعىمەن قاعازسىز فورماتقا كوشىرگەنىمىزدى ايتا الامىز. ەندى سۇحبات الۋشى انكەتالاردىڭ ورنىنا ستيلۋسى بار پلانشەتتەردى الىپ جۇرەدى, ال جيناقتالعان مالىمەتتەر تۇسىنىكسىز جازۋ مەن مەحانيكالىق قاتەلەردىڭ كەسىرىنەن بۇرمالانبايتىن بولادى. جينالعان مالىمەتتەردىڭ بىرىڭعاي بازامەن سينحروندالۋى ءوز الدىنا. قاعاز انكەتالاردى ۇزاق ۋاقىت تسيفرلاندىرۋعا تاۋەلدىلىك جويىلادى.
وسى تۇستا وقىرمانداردى ۇلتتىق ساناققا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىرامىن. ساناقتان سۇحبات الۋشىنى كۇتپەي-اق 2021 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ Sanaq.gov.kz سايتىنان وتە بەرۋگە بولادى. وسى سايتتا ساناق تۋرالى بارلىق قاجەتتى انىقتامالىق اقپاراتتار بار.
– 2021 جىلعى ءساۋىردىڭ 19-ى كۇنى ەلباسىنا الەۋمەتتىك كودەكس جوباسى تۋرالى بايانداعان ەدىڭىز. وتاندىق زاڭناما ءۇشىن جاڭا سانالاتىن بۇل قۇجاتتىڭ جوبالىق كورىنىسى قانداي بولماق؟
– ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار جونىندەگى اگەنتتىگى الەۋمەتتىك كودەكستىڭ تۇجىرىمداماسى جوباسىن ازىرلەۋگە بەلسەنە قاتىستى. ءبىز ءۇش باستى پوزيتسيانى ۇسىندىق: الەۋمەتتىك كودەكستىڭ الەۋمەتتىك دارەجەسىنە قاراماستان, قر ازاماتتارىنىڭ بارلىعىنا اسەر ەتۋ سالاسىن كەڭەيتۋ; الەۋمەتتىك كودەكستىڭ جالپى بولىمىنە ادامنىڭ بازالىق الەۋمەتتىك قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن رەتتەيتىن نورمالاردى, سونىڭ ىشىندە مينيمالدى الەۋمەتتىك ستاندارتتاردى قوسۋ; الەۋمەتتىك سالاداعى زاماناۋي ترەندتەر مەن حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, مينيمالدى الەۋمەتتىك ستاندارتتاردى قايتا قاراۋ جانە وزەكتەندىرۋ. اتالعان ءۇش پوزيتسيانىڭ دا قولداۋ تاپقانىنان ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى.
وعان قوسا, ءبىز ماسەلەلەرگە الدىن-الا تالداۋ جاساپ, حالىقارالىق تاجىربيەنى زەرتتەدىك, حقر, ەققدب, بۇكىلالەمدىك بانك, بەف, ممۋ, گارۆارد ساراپتامالارىن قاراستىردىق. ءبىز بەس بلوكتان تۇراتىن ۇسىنىس بىلدىردىك: عىلىم سالاسىندا, قولجەتىمدى باسپانانى دامىتۋ جونىندە, «ديپلوممەن اۋىلعا» جوباسى بويىنشا, «سەرپىن» جوباسى بويىنشا جانە جۇمىسپەن قامتۋ بويىنشا.
