ەكونوميكالىق ايماقتىڭ ماقساتى – وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋ. جالپى العاندا, 80 كاسىپورىندا 4 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى. مۇنداعى كاسىپورىنداردىڭ بارلىعى دەرلىك جەر, تابىس, قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتىلعان. م ۇلىك سالىعىن دا تولەمەيدى. مەملەكەت تاراپىنان وسىنشاما كەڭشىلىك جاسالعان ءوندىرىس وشاقتارى شىعاراتىن تاۋارلاردىڭ 70 پايىزى قازاقستاندىق ۇلگىدە.
ەلوردادا ەكى ەكونوميكالىق ايماق بار. ءبىرى – «استانا – جاڭا قالا», ەكىنشىسى – «استانا-تەحنوپوليس». 2002 جىلى قۇرىلعان العاشقى ايماق اكىمشىلىك-ىسكەرلىك بولىمنەن جانە №1 يندۋستريالدى پاركتەن تۇرادى. 2018 جىلى قۇرىلعان «استانا-تەحنوپوليس» عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋعا باسا ءمان بەرەدى. بۇل ورايدا ايماق نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتپەن تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەيدى.
– №1 يندۋستريالدى پارك اۋماعىندا جالپى سوماسى 200 ملرد تەڭگە بولاتىن 83 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىپ جاتىر. ونىڭ 52-ءسى ىسكە قوسىلعان. 31 زاۋىت جوبالاۋ جانە قۇرىلىس كەزەڭىندە. تاعى ءۇش زاۋىت اۋەجاي جاقتا ورنالاسقان. ەكونوميكالىق ايماق وندىرەتىن نەگىزگى ونىمدەر رەتىندە – لوكوموتيۆ, ەلەكتروۆوز, اسكەري برونداۋ تەحنيكاسىن, ەۋروپالىق تىكۇشاقتار, ەلەكتروندى-وپتيكالىق قۇرىلعىلار, جيھاز ونىمدەرى, پارفيۋمەريا, مينەرالدى تىڭايتقىش, ليفت, قۇرىلىس ماتەريالدارىن ايتا الامىز, – دەيدى «استانا-تەحنوپوليس» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن باسقارۋشى كومپانيا» اق باسقارما توراعاسى باقىتجان دوسقازيەۆ.
ءبىز الدىمەن «سپەتسپروەكتپروگرەسس» جشس-عا كەلدىك. مۇندا مەتالل قۇرىلىمدارى مەن سەندۆيچ-پانەلدەر شىعارىلادى ەكەن. جۇمىس ىستەي باستاعانىنا ءبىر اپتا عانا بولعان. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 648,7 ملن تەڭگە.
– قازىر قۇرىلىسقا اسا قاجەتتى مەتالل قۇرىلىمدارى مەن سەندۆيچ-پانەلدەردى شىعارۋ ارقىلى وتاندىق نارىق سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتەمىز جانە يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتامىز دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ زاۋىت تولىقتاي اۆتوماتتاندىرىلعان. قابىرعاعا جانە شاتىرعا قاجەتتى سەندۆيچ-پانەلدەر جانە مودۋلدىك قۇرىلىمدار شىعارىلادى. ءبارى دە ISO 9001 ستاندارتىنا سايكەس كەلەدى. وندىرىستە سەنىمدى جانە ساپالى ماتەريالدار پايدالانامىز. سول ارقىلى جىلىنا 4 مىڭ تونناعا دەيىن مەتالل قۇرىلىمدارىن جانە 600 مىڭ شارشى مەتر سەندۆيچ-پانەلدەر شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەيدى ءوندىرىس ورنىنىڭ باسشىسى رۋسلان تۇسىپبەكوۆ.
زاۋىت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ءونىم وندىرۋگە قاجەتتى شيكىزات تابۋ جاعىنان قيىنشىلىق جوق.
– قوس كومپونەنتتى جەلىم مەن مينەرالدى ماقتا وسكەمەندە, ماكينسكىدە وندىرىلەدى. سىنىق بولاتتاردى «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» زاۋىتىنان الامىز. ءبىرىنشى كەزەكتە ىشكى نارىقتى قامتىعىمىز كەلەدى. دەگەنمەن رەسەي, ازەربايجان ەلدەرى تاراپىنان قىزىعۋشىلىق بار, – دەيدى ر.تۇسىپبەكوۆ.
بۇدان كەيىنگى باعىتىمىز – «Astana يۋتاريا Ltd» تىگىن فابريكاسى ەدى. كىرگەن بويدا ۇزىن ءدالىزدىڭ وڭ قاپتالىنا تۇگەلدەي وسى فابريكا تسەحىنان شىققان كيىمدەر ءىلىنىپتى. ءورت ءسوندىرۋشى, پوليتسەي, دارىگەر, كوشە تازالاۋشى, باسقا دا مامان يەلەرى, قاراپايىم ازاماتتار تۇرمىس جاعدايىندا كيەتىن كيىمنىڭ ءتۇر-ءتۇرى سامساپ تۇر. ۇلكەن زالعا تۇگەل جايعاسقان تىگىنشىلەردىڭ بار نازارى الدىنداعى ءتۇرلى-ءتۇرلى ماتا قيىقتارىندا عانا. تىگىن ماشيناسى مەن ءجىپ وراعىش قۇرىلعىلاردىڭ داۋىسى عانا ەستىلەدى. جۇمىس قىزىپ جاتىر.
فابريكا 2015 جىلى اشىلىپتى. سودان بەرى بىرىڭعاي فورمالى كيىمدەر مەن ارنايى كيىمدەردى تىگىپ, توقىما بۇيىمدارىن سىرتقى نارىققا ساتۋ بويىنشا ءىرى ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ قاتارىنا ەنگەن. سونداي-اق تىگىن وندىرىسىنە ارنالعان ماشينالار دا وندىرەدى. جالپى قۇنى 2,5 ملرد تەڭگە بولاتىن كاسىپورىن 416 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. قازىرگى كەزدە جىلىنا 2 ملن بۇيىم, 500 بىرلىك ماشينا ءوندىرىپ وتىر.
– شيكىزات باعاسى ءونىمنىڭ تۇپكى باعاسىنا اسەر ەتىپ جاتادى. وڭتۇستىكتە مال شارۋاشىلىعىنىڭ جاقسى جولعا قويىلىپ, ودان ءجۇن الۋ مۇمكىندىگى بار ەكەنىنە قاراماستان ەلىمىزدە شيكىزات ءوندىرىسى دامىماي تۇر. سينتەتيكالىق ماتالارعا قاتىستى دا وسىنداي پروبلەما بار. ءجۇن ارالاس ماتالاردىڭ باسىم بولىگى بەلارۋس, رەسەي جانە جاقىن شەتەلدەردەن اكەلىنەدى, – دەيدى «Astana يۋتاريا Ltd» تىگىن فابريكاسى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گۇلنار يگەمباەۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, بىلتىرعى پاندەميا سالقىنى فابريكانى دا اينالىپ وتپەگەن. تابىستىڭ تەڭ جارتىسىن جوعالتتىق دەيدى كاسىپورىن باسشىسى. 2019 جىلعى دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن ءالى ءبىراز ۋاقىت قاجەت كورىنەدى. مەكەمە باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, وسىنشاما ەڭبەكتى اتقارىپ وتىرعان فابريكاعا ءالى دە بولسا مەملەكەت قولداۋى قاجەت-اق.
– قازىر بىزدە 350-گە جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. ەگەر نورماسىن ورىنداسا 250 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى الادى. ورىنداي الماسا 100 مىڭ, ءتىپتى ودان دا تومەن بولۋى مۇمكىن. جالاقى مولشەرى ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن جۇمىسشىنىڭ بىلىكتىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. فابريكا ءتورت جىل بويى ەلدىڭ قورعانىس سالاسىن كيىم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتتى. بۇل ءبىز ءۇشىن وتە جاقسى بولدى. مەملەكەت قولداۋى بار كەزدە تاۋارلاردىڭ ساتىلىمىنا, قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىنا الاڭدامايسىڭ. ال جالپى حالىق تۇتىنۋى ءۇشىن ءوندىرىس جاساعان كەزدە تاۋارلاردىڭ قانشالىقتى وتەتىنىن, تابىس اكەلەتىنىن بىلمەيمىز, – دەيدى باسشىنىڭ ورىنباسارى.
ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتا تاعى بىرنەشە تابىستى جوبالار بارشىلىق. بۇل قاتاردا فرانتسيالىق Alstom تەحنولوگياسى بويىنشا ەلەكتروۆوز ءوندىرىسىن جولعا قويعان «ەلەكتروۆوز قۇراستىرۋ زاۋىتى» جشس, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى اياسىندا قۇرىلىس كراندارىن وندىرەتىن «لاشىن فاكتوري» جشس, قۇرعاق قۇرىلىس قوسپالارىن شىعاراتىن «Selena Insulations» جشس كاسىپورىندارى بار.
استانالىق ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ ونىمدەرىنە ازەربايجان مەملەكەتى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان كورىنەدى.
– ءبىز قازاقستان تاۋارلارىن اركەز ساپالى ماتەريال دەپ تۇسىنەمىز. ەكىنشى جاعىنان العاندا وزگەنىڭ زاتىن ساتىپ العانشا ءوزىمىزدىڭ باۋىرلاس ەلدىڭ تاۋارىن ساتىپ العاندى ءجون كورەمىز. قازىر قازاقستاندىق ءونىمدى ساتىپ الۋ بويىنشا كەلىسىم اياقتالۋعا جاقىن. مەن مۇندا زاۋىتپەن, ونىممەن جاقىننان تانىسىپ جاتىرمىن. ءوز ەلىمە ءتيىستى اقپاراتتى جەتكىزەمىن. 25 مامىردا نۇر-سۇلتان قالاسىندا ازەربايجاننىڭ ساۋدا ءۇيى اشىلعان ەدى. ەندى بىرەر كۇندە باكۋدە قازاقستاننىڭ ساۋدا ءۇيى اشىلماق. مۇنداي ىنتىماقتاستىق ەكى ەل اراسىندا ساۋدا-ساتتىقتىڭ دامۋىن وركەندەتەدى. ساۋدا ءۇيىنىڭ باستى ماقساتى – دەلدالسىز, ەكى ەل اراسىنداعى وندىرۋشىلەردى ءبىر-بىرىمەن تىكەلەي بايلانىستىرۋ, – دەيدى ازەربايجان ساۋدا ءۇيى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى فايك اليەۆ.
باۋىرلاس مەملەكەت اسىرەسە, مينەرالدى تىڭايتقىش, مۇنارالى كران, ليفت, ەۆاكۋاتسيالىق رەسپيراتورلىق قۇرىلعى جانە كوممۋنالدىق تەحنيكاعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر ەكەن.
– ەكى جىل بۇرىن سىرتقا 11 ملرد تەڭگەنىڭ تاۋارىن ەكسپورتتاساق, بىلتىر بۇل كورسەتكىشتى 28 ملرد-قا جەتكىزدىك. قازىر ءبىزدىڭ ونىمدەردى وزبەكستان, ازەربايجان, قىرعىزستان, مولدوۆا, رەسەي, تۇركيا ەلدەرى تۇتىنىپ وتىر. نەگىزىنەن لوكوموتيۆ, ەلەكتروۆوز, تىڭايتقىش ونىمدەر, مالدىڭ قۇلاعىنا ارنالعان سىرعالاردى ەكسپورتتاپ جاتىرمىز. ونىمدەرىمىزدى يمپورتتاۋشىلار قاتارىنا جاقىن ارادا تۇرىكمەنستان مەن تاتارستان ەلدەرى دە كىرمەك. ءوندىرىس وركەندەۋى ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتىپ جاتىرمىز. 2019 جىلى 1,1 ترلن, ال بىلتىر 2 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيا كەلدى. قارجىنىڭ باسىم بولىگى ونەركاسىپ سالاسىنا باعىتتالىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلۋدا. ءدال قازىر ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتا 52 مەكەمە جۇمىس ىستەپ تۇر. بيىل تاعى 10 ونەركاسىپتى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەيدى «استانا-تەحنوپوليس» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن باسقارۋشى كومپانيا» اق باسقارما توراعاسى باقىتجان دوسقازيەۆ.
جاقىندا عانا ۇكىمەتتە ارنايى ەكونوميكالىق ايماق ماسەلەلەرى تالقىلانعان ەدى. قازىرگى كەزدە ەل اۋماعىندا 13 اەا جۇمىس ىستەيدى. بۇكىل ەل بويىنشا ىسكە اسىپ جاتقان 303 جوبا 20 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن قۇرۋعا سەپ بولعان. شىعارىلىپ جاتقان 136 ءونىم ءتۇرىنىڭ 30-دان استامى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان. سونىڭ ىشىندە تىكۇشاقتار, ۆينتوۆكاعا ارنالعان وپتيكالىق كوزدەۋىشتەر, تۇنگى كورۋ قۇرىلعىلارى, برونەترانسپورتەرلەر, لوكوموتيۆتەر, ەلەكتر لوكوموتيۆتەر, جولاۋشىلار ۆاگوندارى, پرەميۋم-قۇبىرلار, ماقتا تسەلليۋلوزاسى, پوليپروپيلەن جىپتەرى بار. وسىنشاما وندىرىسكە قاراماستان اەا قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تۇر.
ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ناتاليا گودۋنوۆانىڭ ايتۋىنشا, ءدال قازىر ەل اۋماعىندا اەا-لاردىڭ 60 پايىزى قاڭىراپ بوس تۇر. ونىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ ءۇشىن تاعى 280 ملرد تەڭگە كەرەك.
«تاياۋدا ءبىز اەا-لار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە قاتىستى ءاۋديتتى اياقتادىق. ولاردىڭ مىندەتى – زاماناۋي جوعارى ءونىمدى, باسەكەگە قابىلەتتى وندىرىستەردى دامىتۋ. ارينە, ونى ىسكە اسىرىپ تا جاتىر. دەگەنمەن ماسەلە دە جوق ەمەس. 2001-2019 جىلدار ارالىعىندا اەا-لاردىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 372 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ونىڭ 62 پايىزى – ۇلتتىق قور قاراجاتى», دەيدى ن.گودۋنوۆا.
«ۇكىمەت بۇل ماسەلەگە بايلانىستى ارنايى جۇمىس توبىن قۇرىپ, تەز ارادا شەشىلۋى ءتيىس ماسەلەلەر رەتىن انىقتادى: اەا ارەكەت ەتۋ مەرزىمىن بەلگىلەي وتىرىپ, جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالار بەرۋ ءۇشىن ناقتى جانە ايقىن كريتەريلەردى انىقتاۋ; قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ارقىلى ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماعانى ءۇشىن ينۆەستورلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن بەلگىلەۋ; جەكە اەا-نىڭ ودان ءارى جۇمىس ىستەۋىنىڭ ماقساتتىلىعى, سونىڭ ىشىندە «قورعاس» شىحو, «حيمپارك تاراز», «استانا – جاڭا قالا», دەلىنگەن ۇكىمەتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان اقپاراتتا.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءاليحان سمايىلوۆ ءبىر اپتانىڭ ىشىندە اەا قىزمەتىن جاقسارتۋ بويىنشا ۇسىنىلعان تاسىلدەردى پىسىقتاپ, ءتيىمدى ناتيجە شىعارۋدى تاپسىرعان.
ساپار سوڭىندا «QazIndustry» قازاقستاندىق يندۋستريا جانە ەكسپورت ورتالىعى» اق يندۋستريالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ديرەكتسياسىنىڭ باسشىسى نۇرلان قۇدياروۆپەن از-كەم سۇقباتتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. اەا-لاردىڭ مەملەكەت باسشىلىعى تاراپىنان سىنعا ىلىگىپ جاتقانى تۋرالى سۇراپ ۇلگەردىك.
– بىزدەگى اەا-لاردىڭ سالىنعانىنا كوپ بولعان جوق. «استانا – جاڭا قالا» 2000 جىلداردىڭ باس كەزىندە سالىندى. «قىزىلجار» اەا, «استانا-تەحنوپوليس», تۇركىستانداعى ارنايى ايماقتاردىڭ بوي كوتەرگەنىنە ءبىر-ەكى جىل ەندى تولىپ جاتىر. سوندىقتان ولاردىڭ جۇمىسىنا باعا بەرۋ قيىنىراق. الەمدە مۇنداي ايماقتاردىڭ سانى 5 مىڭنان اسادى. سونىڭ 30 پايىزى دىتتەگەن ماقساتىنا جەتە الماعان. حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي, اەا-لار تيىمدىلىك كورسەتۋى ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە وعان قاجەتتى ينفراقۇرىلىم جاسالۋى كەرەك. ءتيىستى ينفراقۇرىلىم جاسالعاننان كەيىن 6-8 جىل ۋاقىت جوبامەن تولىقتىرۋعا جۇمسالادى. بىزدەگى ءار اەا وزىندىك دامۋ كەزەڭىندە. جۇمىس توبى اياسىندا اەا-لار قىزمەتىنە تالداۋ جاساپ, ناقتى ۇسىنىستار بەرەتىن بولامىز, – دەيدى نۇرلان قۇدياروۆ.
اەا اۋماعىنان ۇزاعاندا ءبىر عانا وي بولدى: وسىنشاما ءوندىرىس تەكتەن تەككە قولعا الىنباعانى بەلگىلى. تۇپكى ماقسات – وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋ, سول ارقىلى وتانداستاردى جۇمىسپەن قامتۋ. اەا-لار جۇمىسىن ءتيىمسىز دەپ باعالاۋدىڭ ءوزى-اق جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ينۆەستورلاردىڭ بەرەكەسىن قاشىرىپ, وتاندىق وندىرىسكە قۇيىلعالى تۇرعان ينۆەستيتسيانىڭ بەتىن قايتارۋى ىقتيمال. ال بىزگە جەكە ينۆەستيتسيالىق قاراجات اۋاداي قاجەت. اەا-لار تۋرالى اڭگىمە قوزعاعاندا ونىڭ ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق پەرسپەكتيۆادا داميتىنىن, بەلگىلى ءبىر ۋاقىت وتكەن سوڭ عانا جەمىس بەرەتىنىن, ەسەسىنە سول ناتيجە ەلدىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە الاتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك سياقتى.
