«مۇنىڭ ءبىرىنشىسى – قازاق حالقىنىڭ, ەستە جوق ەسكى زاماننان جيىپ, ءوسىرىپ كەلگەن ءوز دانالىعى, اۋىزشا ادەبيەت قورى.... ەكىنشى ءبىر قول ارتقان قازىناسى اراب, پارسى, تۇرىك تىلىندەگى شىعىستىڭ كوركەم كلاسسيك پوەزياسى. ءۇشىنشى ۇلكەن ونەر, مول ازىق العان زور سالاسى – ورىس حالقىنىڭ مادەنيەتى جانە سول ارقىلى ەۋروپا مادەنيەتى». وسىلاي الدىمەن ءوز حالقىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن بويىنا سىڭىرگەن اباي الەمدىك مادەنيەتتىڭ قول جەتكەن وزىق ۇلگىلەرىن تالعاممەن, تاڭداۋمەن جانە ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعام مەن تۋعان حالقىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ قابىلدادى.
XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن XX عاسىردىڭ باسى رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاقستاندى وتارلاۋ ساياساتىنىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىمەن ەرەكشەلەندى. قازاقتىڭ ەلى دە, جەرى دە وزگەنىڭ قولىنا كوشتى. ءسويتىپ وتارشىلدىق ساياساتى ەشبىر ەلمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن پاتشالىق رەسەي قازاق دالاسىن ساياسي دەربەستىك پەن تابيعي دامۋ جولىنان ايىردى. جەرگىلىكتى حالىق تىلىنەن, ءدىنى مەن دىلىنەن الىستاۋعا بەت الىپ, قوعامدا كۇردەلى دە قايشىلىقتى وزگەرىستەرگە جول اشىلدى. ۇلتتىق نامىس پەن سانا-سەزىم, مادەنيەت مەن اتا سالت اياقاستى ەتىلدى. سودان حاكىم ابايدىڭ «توعىزىنشى سوزدە» «مەن ءوزىم ءتىرى بولسام دا انىق ءتىرى دە ەمەسپىن. انشەيىن وسىلاردىڭ ىزاسىنان با, وزىمە ءوزىم ىزا بولعاننان با, ياكي بوتەن ءبىر سەبەپتەن بە؟ – ەش بىلمەيمىن. سىرتىم ساۋ بولسا دا, ءىشىم ءولىپ قالىپتى» دەپ جازۋى نەمەسە «جيىرما ءتورتىنشى سوزىندەگىدەي», ء«وستىپ, جەر جۇزىندەگى جۇرتتىڭ قورى بولىپ, ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز اڭدىپ وتەمىز بە؟ جوق, قازاق ورتاسىندا دا ۇرلىق, وتىرىك, وسەك, قاستىق قىلىپ, ونەردى, مالدى تۇزدەن, بوتەن جاقتان ءتۇزۋ جولمەن ىزدەپ, ورىستەتەرلىك كۇن بولار ما ەكەن؟» دەپ ۋايىمدادى, حالقىن وركەنيەتكە جەتەلەر ءتۇزۋ جولدى ارماندادى.
وسىنداي جاعدايدا «مىڭمەن جالعىز الىسقان», ءومىرىنىڭ سانالى بولىگىن بولىستىق پەن ەل بيلەۋدىڭ ءتۇرلى تاعدىرلى تىرلىگىن باسىنان وتكىزگەن, تالايدىڭ مىنەز-ق ۇلىق پەن ءىس-ارەكەتتەرىن كوزبەن كورىپ, قۇلاقپەن ەستىگەن, سانامەن سارالاعان اباي شىعارمالارىنىڭ باستى تاقىرىبى, نەگىزگى نىساناسى ءوز كەزىندەگى فەودالدىق پاتريارحالدىق قوعام, ونىڭ باستى تۇلعاسى ادام بولدى.
حاكىم ابايدىڭ ءوز زامانىنداعى قوعامدى تەرەڭىرەك بىلۋىنە, ونىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە جاۋاپ بەرۋىنە باتىس ويشىلدارىنىڭ اسەر ەتكەنىن, ونىڭ ءوزىنىڭ ءارى ءىنىسى, ءارى ەڭ سۇيىكتى شاكىرتى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنا اعىلشىننىڭ اتاقتى الەۋمەتتانۋشىسى گەربەرت سپەنسەردىڭ شىعارمالارىن وقۋدى ۇسىنۋى تەگىننەن تەگىن ەمەس ەدى. ۇلى اباي قوعامنىڭ ساياسي قىرىن دا تەرەڭ ءتۇسىندى, بىراق ونىڭ وزىنە اسا جاقىن, كۇن وتكەن سايىن قايشىلىعى كۇشەيە تۇسكەن رۋحاني جاعىن مۇرات ەتكەن سياقتى. سودان «ماقساتىم ءتىل ۇستارتىپ ونەر شاشپاق, ناداننىڭ كوزىن قويىپ كوڭىلىن اشپاق...» دەگەن ولەڭ جولدارىنداعى اسىل تۇجىرىمدى قاراسوزدەرىنىڭ دە ازاماتتىق كرەدوسى ەتتى. ءبىز وسى جانرداعى ابايدىڭ ادام بولمىسىنا قاتىستى كەيبىر ويلارىنا عانا قىسقاشا جۇگىنىپ وتىرمىز.
الدىمەن مىنا جايلارعا نازار اۋدارا كەتەيىك. 1890 جىلدارى اقىندىقتىڭ اسقاق شىڭىنا شىققان, ويشىلدىق كەمەلى تولىسقان, الايدا ءوز سوزدەرىمەن ايتقاندا, ەر ورتاسى جاسقا كەلگەن, قاجىعان, جالىققان, ىستەرىنىڭ بايانسىزىن, بايلاۋسىزىن كورگەن, ءبارى قورشىلىق ەكەنىن بىلگەن اباي اقىندىق اسقاق قۋاتىنا ماقساتتى تۇردە قاراسوز جانرىن سەرىك ەتەدى. مۇنىڭ ۇستىنە ءدىلدادان تۋعان ەكىنشى ۇلى ءابدىراحمان 1894 جىلى ناۋقاسقا ۇشىراپ, 1895 جىلى قايتىس بولعاننان كەيىن اكە بولمىسىندا ۇلكەن كۇيزەلىس كەزەڭى باستالادى. وسى جىلدارى جازىلعان جيىرما جەتى ولەڭنىڭ ون ءۇشى ابدىراحمانعا ارنالدى. قايعى ءسال باسىلىپ, 1896 جىلى جيىرماداي ولەڭ, اراعا ءبىر جىل سالىپ, 1898-1899 جىلدارى 15 ولەڭ جازادى. سودان 1903 جىلعا دەيىنگى ءتورت جىلدا بارلىعى 11 عانا ولەڭ جازىلعان. مۇنىڭ بارلىعى توركىندى ماسەلەلەر بولاتىن.
ماڭگىلىك وسيەت پەن ايرىقشا اماناتقا تامىلجىعان قاراسوز مارجاندارىنىڭ اق قاعاز بەتىنە تۇسكەندەرىنە عاسىردان استى. الايدا ولار ءدال بۇگىن ايتىلعانداي ايقىن, قازىر جازىلعانداي جارقىن, جارقىراپ تۇر. بۇل, ءبىر جاعىنان, ۇلى ابايدىڭ شىنايى حاكىمدىگىن تاعى دا پاش ەتسە, ەكىنشى جاعىنان, قازاعىمنىڭ دا سوناۋ زاماننان تىم ۇزاپ كەتە قويماعانىن بايقاتادى.
ۇلى ويشىل ەڭ ءبىرىنشى ادام بولمىسىنىڭ بولەك تۋىندى ەكەنىنە, سونان ونىڭ جانىنىڭ حايۋاننان ءىرى جاراتىلعانىن تۇسىندىرۋدەن باستاپ, وعان ءتان قاسيەتتەر مەن قاجەتتى دۇنيەلەرگە, ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە, قوعامداعى قالىپتاسۋى مەن جەتىلۋىنە بارىنشا نازار اۋدارادى. بۇعان ءوزىنىڭ باي ءومىر تاجىريبەسىن, اقىل پاراساتىن, حاكىمدىك قاراكەتىن باعىتتاعان. 1891 جىلى جازعان «جەتىنشى سوزىندە»: «دۇنيەنىڭ كورىنگەن ءھام كورىنبەگەن سىرىن تۇگەلدەپ, ەڭ بولماسا دەنەلەپ بىلمەسە, ادامدىقتىڭ ورنى بولمايدى. ونى بىلمەگەن سوڭ, ول جان ادام جانى بولماي, حايۋان جانى بولادى. ازەلدە قۇدايتاعالا حايۋاننىڭ جانىنان ادامنىڭ جانىن ءىرى جاراتقان...» دەپ ادامزات قاۋىمىن حايۋاندار دۇنيەسىنەن بولەك ەكەنىن, ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتەدى. وسى ويدى ءارى قاراي جەتەلەي, تەرەڭدەتە ءتۇسىپ: «جاس بالا دا انادان تۋعاندا ەكى ءتۇرلى مىنەزبەن تۋادى: بىرەۋى – ىشسەم, جەسەم, ۇيىقتاسام دەپ تۇرادى. بۇلار – ءتاننىڭ قۇمارى, بۇلار بولماسا, ءتان جانعا قوناق ءۇي بولا المايدى, ءھام ءوزى وسپەيدى, قۋات تاپپايدى». ال «كوزى كورگەن, قۇلاعى ەستىگەننىڭ ءبارىن سۇراپ, تىنىشتىق كورمەيدى» جانە «بىلسەم ەكەن, كورسەم ەكەن, ۇيرەنسەم ەكەن» دەگەندەردىڭ بارلىعى جان قۇمارى ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى. بىراق وسى ادام جانىنىڭ ءوز-وزىنەن ءوسىپ, جەتىلمەيتىندىگى مەن كۇردەلىلىگى «ون توعىزىنشى سوزدە» بىلايشا ايتىلعان: «ادام اتا-انادان تۋعاندا ەستى بولمايدى: ەستىپ, كورىپ, ۇستاپ, تاتىپ ەسكەرسە دۇنيەدەگى جاقسى جاماندى تانيدى-داعى, سوندايدان بىلگەنى, كورگەنى كوپ بولعان ادام ءبىلىمدى بولادى» دەيدى. سونىمەن قاتار ءاربىر ەستىگەن نارسەنىڭ جەكە ءوزى ەشتەڭەگە جارامايتىنى, سول ەستىلەردەن ەستىپ, جاقسى نارسەلەردى ەسكەرىپ, جامان دەگەننەن ساقتانسا, سوندا عانا ونى ەستىگەنى ىسكە جارايتىن ادام دەسە بولاتىنى ەسكەرتىلەدى. «ەستىلەردىڭ ايتقان سوزدەرىن ەسكەرىپ جۇرگەن كىسى ءوزى دە ەستى بولادى» دەپ ادامدى وسۋگە, جەتىلۋگە جەتەيلەيتىن, كەمەلدىككە كەلتىرەتىن جولدار كورسەتىلگەن.
اباي «قىرىق ءۇشىنشى سوزىندە» بۇرىن ايتىلعان ادام بالاسىنىڭ ەكى نارسەمەن: ء«بىرى – ءتان, ءبىرى – جانمەن» ەرەكشەلەنەتىنىن, بىراق قايسىسى ەرىكسىز بولاتىن تابيعي, تۋا بىتكەن, قايسىسى ەڭبەكپەن تابىلعان قاسيەتتەر ەكەنىن ءبىلۋ كەرەكتىگىن تاعى دا ەسكەرتە وتىرىپ, ادامزات ومىرىندە كاسىبي قاسيەتتەر بولىپ سانالاتىن اقىل, عىلىم كۇشىمەن كورمەگەندى كورەدى, بىلمەگەندى تانيدى دەيدى. ال «كوزبەنەن كورىپ, قۇلاقپەن ەستىپ, قولمەن ۇستاپ, تىلمەن تاتىپ, مۇرىنمەن يىسكەپ, تىستاعى دۇنيەدەن حابار الادى. ول حابارلاردىڭ ۇنامدىسى ۇنامدى قالپىمەنەن, ۇنامسىزى ۇنامسىز قالپىمەنەن, ارنەشىك ءوز سۋرەتىمەنەن كوڭىلگە تۇسەدى» دەۋى وسىدان. بۇدان ءارى ادامنىڭ ەسەيۋ, اقىل جيناۋ ۇدەرىسىنىڭ اسا كۇردەلى ەكەنى, ول جۇيەلى ويدى, جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى, ەرەكشە جيناقىلىقتى تالاپ ەتەتىنى بىلايشا سۋرەتتەلەدى: «كىمدە-كىم سىرتتان ەستىپ ءبىلۋ, كورىپ ءبىلۋ سەكىلدى نارسەلەردى كوبەيتە السا, ول – كوپ جيعانى بار ادام: سىناپ, ورىندىسىن, ورىنسىزىن – ءبارىن دە باعاناعى جيعان نارسەلەرىنەن ەسەپ قىلىپ, قاراپ تابادى. بۇلاي ەتىپ بۇل حارەكەتكە تۇسىنگەن ادامدى اقىلدى دەيمىز».
ءوز زامانداستارىنىڭ جەتىلە ءتۇسۋىن ارمانداعان, وعان جەتكىزەتىن اسىل قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى جادىنىڭ مىقتى بولۋىنا ەرەكشە كوڭىل بولگەن اباي «وتىز ءبىرىنشى سوزىندە»: «ەستىگەن نارسەنى ۇمىتپاستىققا ءتورت ءتۇرلى سەبەپ بار: اۋەلى – كوكىرەگى بايلاۋلى بەرىك بولماق كەرەك; ەكىنشى – سول نارسەنى ەستىگەندە يا كورگەندە عيبراتلانۋ (ۇلگى الۋ) كەرەك, كوڭىلدەنىپ, تۇشىنىپ, ىنتامەن ۇعۋ كەرەك; ءۇشىنشى – سول نارسەنى ىشىنەن بىرنەشە ۋاقىت قايتارىپ ويلانىپ, كوڭىلگە بەكىتۋ كەرەك; ءتورتىنشى – وي كەسەلدى نارسەلەردەن قاشىق بولۋ كەرەك». بۇل ايتىلعاندار ادامدى وسىرەتىن, قالىپتاستىراتىن, تۇلعا رەتىندە الەۋمەتتەنۋ, تولىسۋ ۇدەرىسىنە جەتەلەيتىن قاعيدالار مەن ۇستانىمدار. ال «وي كەسەلدەرى» دەگەن, اباي اتاپ كورسەتكەندەي, «ۋايىمسىز, سالعىرتتىق, ويىنشى كۇلكىشىلدىك, يا ءبىر قايعىعا سالىنۋ, يا ءبىر نارسەگە قۇمارلىق پايدا بولۋ سەكىلدى. بۇل ءتورت نارسە – كۇللى اقىل مەن عىلىمدى توزدىراتۇعىن نارسەلەر». بۇلار – ادام بالاسىن وسىرمەيتىن, وشىرەتىن ءورىسسىز ادەت, بۇكىل قوعامدى كەرى كەتۋىنە ىقپال ەتەتىن زياندى تىرلىك.
اباي ءوزىنىڭ كوپتەگەن قاراسوزدەرىندە ادام تاربيەسىندەگى ەڭبەكتىڭ رولىنە ەرەكشە ءمان بەردى. جوعارىدا ايتىلعان قاراسوزدەردەگى ويلاردىڭ دا نەگىزى ەڭبەكتە, اقىلدى ارەكەتتە جاتىر. «ەكىنشى سوزىندە» ءوز ەلىن سولتۇستىك, وڭتۇستىك كورشى جاتقان ايماقتارمەن, كورشى حالىقتارمەن سالىستىرا وتىرىپ, ولاردىڭ ارتىقشىلىقتارى ونەرلەرىندە, كاسىبىندە, ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسۋىندا ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى. «ەڭبەك ەتىپ, مال تابۋدىڭ دا ءجونىن سولار بىلەدى, سالتانات, اسەم دە سولاردا», «ونىڭ ءبارى – ءبىرىن-ءبىرى قۋىپ قور بولماي, شارۋا قۋىپ, ونەر تاۋىپ, مال تاۋىپ, زور بولعاندىق اسەرى» دەپ وزگە ەلدەردىڭ ونەگەلەرىن ۇلگى ەتتى. ال «جيىرما توعىزىنشى سوزىندە» قازاقتىڭ «جارلى بولساڭ, ارلى بول» دەگەنىن قولداي وتىرىپ, «اردان كەتكەن سوڭ, ءتىرى بولىپ جۇرگەنىڭ قۇرىسىن» دەپ ارسىزدىقتى ولىممەن تەڭگەرىپ, ال جانىڭدى قيناپ, ماڭداي تەرىڭدى توگىپ, ەڭبەكپەن مال تابۋ – «ار كەتەتۇعىن ءىس ەمەس» ەكەنىن ەسكەرتەدى. «تىنىش جاتىپ, كوزىن ساتىپ, بىرەۋدەن تىلەنبەي, جانىن قارمانىپ, ادال ەڭبەكپەن مال ىزدەمەك – ول ارلى ادامنىڭ ءىسى» دەپ الدىڭعى ويدى كۇشەيتە تۇسەدى. اباي بۇلارمەن شەكتەلمەي, ەڭبەكتىڭ ماقسات مۇراتىنا «وتىز جەتىنشى سوزدە» بىلايشا ارنايى كوڭىل بولەدى: ء«وزىڭ ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, ءوزى ءۇشىن وتتاعان حايۋاننىڭ ءبىرى بولاسىڭ, ادامشىلىقتىڭ قارىزى ءۇشىن ەڭبەك كىلساڭ, اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلىنىڭ ءبىرى بولاسىڭ». ال ء«تورتىنشى سوزىندە» «قۋلىق ساۋماق, كوز ءسۇزىپ, تىلەنىپ, ادام ساۋماق – ونەرسىز ءيتتىڭ ءىسى» دەپ ادام بولمىسىنا قايشى قاسيەتتەردى بارىنشا وتكىر, اياۋسىز سىناسا, «اۋەلى قۇدايعا سىيىنىپ, ەكىنشى ءوز قايراتىڭا سۇيەنىپ, ەڭبەگىڭدى ساۋ, ەڭبەك قىلساڭ, قارا جەر دە بەرەدى, قۇر تاستامايدى» دەپ ادال ەڭبەكتى ماراپاتتادى, حالىقتى وسى ەڭبەككە شاقىردى, ۇندەدى.
قالىڭ حالىق اراسىندا كوپ بولىپ, تالايلاردىڭ تاعدىرىنا كوز جىبەرىپ, وي توقتاتقان ۇلى ويشىل قازاق دالاسىنداعى بارلىق جاقسىلىقتىڭ, جاڭالىقتىڭ جارشىسى بولىپ, ادامدى «اقىل, ءبىلىم, ار, مىنەز» ارقىلى جوعارى دارەجەگە كوتەرىپ, اسقاقتاتاتىنداي قوعامنىڭ پروگرەسسيۆتى دامۋىن اڭسادى, ارماندادى, سونىڭ جولىن ىزدەدى. «اقىلدى كىسى مەن اقىلسىز كىسىنىڭ, مەنىڭ بىلۋىمشە بەلگىلى ءبىر پارقىن كوردىم» دەپ باستالاتىن «ون بەسىنشى سوزىندە» ادام بالاسى پەندە بولىپ جاراتىلعاننان سوڭ دۇنيەدەگىنى قىزىق كورمەي جۇرە المايتىنىن, الايدا ەستى ادامنىڭ ورىندى ىسكە قىزىعىپ, قۇمارلانىپ ىزدەيتىنىن ەسكەرتىپ, ال «ەسەر كىسى ورنىن تاپپاي, نە بولسا سول ءبىر بايانسىز, باعاسىز نارسەگە قىزىعىپ, قۇمار بولىپ, ءومىرىنىڭ قىزىقتى, قىمباتتى شاعىن يت قورلىقپەن وتكىزىپ الادى ەكەن» دەيدى. سونىمەن قاتار «ەگەردە ەستى كىسىلەردىڭ قاتارىندا بولعىڭ كەلسە, كۇنىندە ءبىر مارتە, بولماسا جۇماسىندا ءبىر, ەڭ بولماسا ايىندا ءبىر, وزىڭنەن ءوزىڭ ەسەپ ال!» دەپ جيناقىلىققا, جۇيەلىلىككە, رەتتىلىككە, جاۋاپكەرشىلىككە جەتەلەيدى. وسىلاي وتكەندى سالماقتاپ, ءومىردىڭ قۇنىن باعالاي ءبىلۋدى, ونى «نە بىلىمگە, نە احيرەتكە, نە دۇنيەگە جارامدى, كۇنىندە ءوزىڭ وكىنبەستەي قىلىقپەن» وتكىزە الدىم با, ايتپەسە بوسقا كەتتى مە دەپ اقىل تارازىسىنا سالۋعا كەڭەس بەرەدى, تەرەڭ ويلىلىقتى نۇسقايدى. شىنىنا كەلگەندە, ادام بولمىسى دا وسىلاي وسەدى, قالىپتاسادى, جەتىلەدى ەمەس پە؟
اباي ادام ءۇشىن ەڭ باستى قاجەتتىلىككە ءبىلىم مەن ونەردى جاتقىزدى, سوندىقتان ادامنىڭ جان ازىعى – بىلۋگە قۇمارلىعى, بۇل بولماسا ونىڭ مالدان ايىرماشىلىعى جوق دەپ كەسىپ ايتتى. بىلمەككە قۇمارلىقتى قاناعاتتاندىرۋ – دۇنيەنىڭ كوزگە كورىنگەن جانە كورىنبەگەن قاسيەتتەرىن تانىپ ءبىلۋ, ىزدەنۋ, سۇراپ ءبىلۋ, عىلىمعا ۇمتىلۋ, دۇنيە سىرىن ءبىلۋ, بۇلار كوكىرەككە ساۋلە, كوڭىلگە سەنىم بەرەدى دەپ ءومىردىڭ ادام بولمىسى ءۇشىن شىنايى ءمان ماعىناسىن ايقىندادى. ال ونەر, عىلىمدى قايدان ۇيرەنۋگە, قالاي بىلۋگە بولادى دەگەن سۇراققا ءوزىنىڭ «جيىرما بەسىنشى سوزىندە» ەڭ جاقىن سولتۇستىك كورشى رەسەيدى ونەگە تۇتتى: «ورىسشا وقۋ كەرەك, حيكمەت تە, مال دا, ونەر دە, عىلىم دا – ءبارى ورىستا زور. ...ونىڭ سەبەبى ولار دۇنيەنىڭ ءتىلىن ءبىلدى, مۇنداي بولدى. سەن ونىڭ ءتىلىن بىلسەڭ, كوكىرەك كوزىڭ اشىلادى». ونان ءارى حاكىم عىلىم مەن ونەردىڭ – دۇنيەنىڭ كىلتى ەكەنىن, ونى بىلگەنگە دۇنيە ارزانىراق تۇسەتىنىن شەگەلەپ ايتا وتىرىپ: «تۋراسىن ويلاعاندا, بالاڭا قاتىن اپەرمە, ەنشى بەرمە, بارىڭدى سالساڭ دا, بالاڭا ورىستىڭ عىلىمىن ۇيرەت! مىنا مەن ايتقان جول – مال ايار جول ەمەس. قۇدايدان قورىق, پەندەدەن ۇيات, بالاڭ بالا بولسىن دەسەڭ – وقىت, مال اياما» دەپ ويىن بارىنشا جان-جاقتى, تياناقتى تۇيىندەيدى. الايدا اباي ورىستىڭ ءتىلىن, وقۋىن, عىلىمىن بىلگەندە ونىڭ پايداسىنا ورتاق بولۋمەن قاتار «زارارىنان قاشىق بولۋدى» دا ەستەن شىعارماۋدى ۇسىندى, ويسىز باس شۇلعي بەرۋدەن ساقتاندىردى.
شىعارماشىلىقتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق اباي «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدىم» دەپ وكىنگەن, ىلە شالا «عىلىم تاپپاي ماقتانبا», قوعامدا ءوز ورنىڭدى «تاپپاي باپتانبا» دەپ ەسكەرتىپ, عىلىم جولىنىڭ اۋىر ەكەنىن, ونى جانى تازا, ىزگىلىگى مول جان عانا يگەرە الاتىنىن ايتقان بولاتىن. بۇل ويلار «ون سەگىزىنشى سوزىندە» ودان ءارى دامي ءتۇستى. «تەگىندە ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق. ونان باسقا نارسەلەرمەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ ءبارى دە – اقىماقتىق» دەپ عىلىمدى يگەرۋدى بۇكىل ادام بالاسىنىڭ باستى قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتادى. ءاسىلى عىلىممەن قوعام دا, ادامزات بالاسى دا ىلگەرى جىلجيتىنىن, العا باساتىنىن, ال ۇلى ابايدىڭ بۇعان «اقىل, ار, مىنەزدى» جايدان جاي قوسىپ وتىرماعانىن تەرەڭ تۇسىنگەن ابزال. بۇل ويلار كىمگە بولسا دا اسا ءبىر تاعىلىمدى دەگىمىز كەلەدى.
اباي قازاق قوعامى وسىلاي ءوزىنىڭ رۋحاني دامۋىندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەردى قاجەت ەتىپ وتىرعانىن جانە مۇنداي وزگەرىستەر ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ارقاسىندا عانا جۇزەگە اساتىنىنا ءوز قاراسوزدەرىندە قايتا-قايتا ورالىپ وتىردى. ادام بالاسىنىڭ ءبىلىم ارقىلى ءوز اقىل ويىن, دارىن قابىلەتىن, تانىم تۇسىنىگىن, رۋحاني ورەسىن, ادامگەرشىلىك پەن يماندىلىق قاسيەتتەرىن ۇنەمى, توقتاۋسىز جەتىلدىرە, بايىتا تۇسەتىنىنە سەندى, وعان بويداعى بار كۇش-جىگەردى ماقساتتى تۇردە جۇمساپ وتىرۋدى قاجەت دەپ ساناي وتىرىپ, «وتىز سەگىزىنشى سوزىندە» كۇللى ادام بالاسىن قور ەتەتىن ورتاق ءۇش نارسەنىڭ بارىن, سودان قاشۋدىڭ قاجەتىگىنە كەڭىرەك توقتالادى. «كۇللى ادام بالاسىن قور ەتەتىن ورتاق ءۇش نارسە بار. سونان قاشپاق كەرەك. اۋەلى – ناداندىق, ەكىنشى – ەرىنشەكتىك, ءۇشىنشى – زالىمدىق دەپ بىلەسىڭ» دەۋمەن شەكتەلمەي, اۆتور ولاردىڭ ىشكى سەبەپ-سالدارلارىن جان-جاقتى اشىپ بەردى. «ناداندىق – ءبىلىم-عىلىمنىڭ جوقتىعى, دۇنيەدەن ەشنارسەنى ولارسىز ءبىلىپ بولمايدى. بىلىمسىزدىك حايۋاندىق بولادى» دەگەن ويىن: «ناداندىقتىڭ كەساپاتى ءار جەردە-اق ماڭدايىمىزعا تيسە دە, اتا جولداسىمىز بولعان سوڭ, ءبىز دە قيىپ ايرىلماي كەلەمىز. ولجالى جەردە ۇلەستەن قاعىلعانىمىز – ءبارى ناداندىق كەساپاتى. ...دۇنيەدە ەرگە تەڭدىك, كەمگە كەڭدىك, ازدى كوپكە تەڭگەرەتىن عىلىم مەنەن ونەردى, ەلسىزدى ەلدىگە تەڭگەرەتىن, جوقتى بارعا تەڭگەرەتىن عىلىم مەنەن ونەردى كەرەك قىلاتىن قازاق از» دەگەنمەن جالعاسىرا ءتۇستى, زامانداستارىن ويعا الىپ نالىدى.
ال «ەرىنشەكتىك – كۇللى دۇنيەدەگى ونەردىڭ دۇشپانى. تالاپسىزدىق, جىگەرسىزدىك, ۇياتسىزدىق, كەدەيلىك – ءبارى وسىدان شىعادى» دەپ اباي بار الەۋمەتتىك كەسەلدىڭ قاينار كوزدەرىن كورسەتەدى. «زالىمدىق – ادام بالاسىنىڭ دۇشپانى», سوندىقتان ول ادامدى الەۋمەتتىك توپتان ايىرىپ, حايۋاندار, ءتىپتى, جىرتقىشتار الەمىنە قوسادى دەيدى. بۇدان اششى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ال قازىر وسى اباي ايتقان سوزدەرگە عاسىردان اسقاندا, ءوز تىزگىنىمىز وزىمىزدە تاۋەلسىز ەل اتانعاندا جوعارىداعى ناداندىق, ەرىنشەكتىك, ءتىپتى زۇلىمدىقتان قۇتىلا الدىق پا, الدە بۇل قۇبىلىستار ءتۇرلى كورىنىستەرگە يە بولدى ما؟ ءاسىلى جاپپاي ساۋاتتىلىق پەن وركەنيەتتىڭ بەلگىلى دارەجەسى قوعامداعى بۇل كورىنىستەردى جويا المايتىن سياقتى. بۇگىنگى قوعامداعى قىلمىسكەرلەر اراسىنان بىردە ءبىر ساۋاتسىزدى, سانا سەزىمنەن ارتتا قالۋلىقتى تابۋ قيىن بولارى ءسوزسىز. مىنە, تاربيەسىز ءبىلىم قاۋىپتى دەگەن ءال-فارابي ۇستانىمىنىڭ ءمانى وسىندا جاتىر. كۇللى ادام بالاسىن قور ەتەتىن ءۇش نارسە تۋرالى ويلارى ابايدىڭ ءبىر جاعىنان قازاقتى قانشالىقتى سۇيە السا, سونشالىقتى ونىڭ قايشىلىقتى جايلارىن سىناي دا العانىن كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان حاكىم ابايدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ويشىل ەكەنىنە تاعى ءبىر تاپتىرماس دالەل بولا الادى.
ءبىز اڭگىمە وبەكتىسى ەتىپ وتىرعان قاراسوزدەردىڭ كەز كەلگەنى تاعىلىمدى, ادام بولمىسىنىڭ سان قىرلارىن اشادى. دەگەنمەن «ون جەتىنشى ءسوزدى» ادام بولمىسىن قالىپتاستىرۋدا ەرەكشە ماعىنالى, ايرىقشا مازمۇنعا باي دەگىمىز كەلەدى. شىركىن وسىلاردى تەرەڭ ءتۇسىنىپ, اركىم ومىرلىك مۇرات ەتسە, باقىتى الدىنان شىعار ەدى. اباي وسىندا ادامنىڭ كەلەسىدەي اسىل قاسيەتتەرىنە ءتىل ءبىتىرىپ, سان جەتپەس ۇلگى ونەگە, وسيەت ۇسىنادى. «قايرات, اقىل, جۇرەك ۇشەۋى ونەرلەرىن ايتىسىپ, تالاسىپ كەلىپ» ارقايسىسى ءوزىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, وزگەدەن ارتىقتىعىن ايتىپ, وزدەرىنىڭ مارتەبەلەرىن كوتەرە وتىرىپ, عىلىمعا جۇگىنىپتى, سوندا عىلىم ۇشەۋىنىڭ دە سوزدەرىن, وزىندىك ارتىقشىلىقتارىن اتاپ كورسەتە كەلىپ: «وسى ۇشەۋىڭ ءبىر كىسىدەن مەنىڭ ايتقانىمداي تابىلساڭدار, تابانىنىڭ توپىراعى كوزگە سۇرتەرلىك قاسيەتتى ادام – سول. ۇشەۋىڭ الا بولساڭ, مەن جۇرەكتى جاقتادىم. قۇدايشىلىق سوندا, قالپىڭدى تازا ساقتا, قۇداي تاعالا قالپىڭا ءاردايىم قارايدى دەپ كىتاپتىڭ ايتقانى وسى, – دەپتى». بۇل سوزدەن الار ءتالىمىمىز, بىرىنشىدەن, تىرلىكتە بىرلىكتىڭ, تۇسىنىستىكتىڭ جانە ۇيلەسىمدىلىكتىڭ قاجەتتىگى. ەكىنشىدەن, ۇجىمدىق ءىس-ارەكەت, بىرلەسە, تۇتاسا قيمىل جاساۋ – بەرەكەلى تىرلىكتىڭ باستاۋى. ۇشىنشىدەن, تازالىق, قالپىڭنىڭ تازالىعى – ادامي بولمىسىڭنىڭ اسىلدىعى مەن قۇندىلىعى.
مۇنىڭ بارلىعى ءوز كەزىندەگى فەودالدىق پاتريارحالدىق قوعامنىڭ باستى قۇندىلىعى – ادام, ءجاي عانا ادام ەمەس, رۋحاني تۇرعىدا كەمەلدەنگەن تولىمدى ادامنىڭ, ابايدىڭ ارمانىنداعى تولىق ادامنىڭ ىرگەتاسى, سونىڭ بويىنا قاجەت اسىل قاسيەتتەر بولاتىن. ال كەمەل نە تولىق ادامنىڭ قوعامداعى ورنى قانداي دەگەن ماسەلەگە دە نازار اۋدارا كەتكەن ارتىق ەمەس. سوڭعى كەزدە قازاقستاندىقتاردىڭ ەل ومىرىنە بەلسەندى ارالاسۋعا, شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋعا ىنتاسى ارتىپ كەلەدى. بۇل جايدان جاي ەمەس. پرەزيدەنتتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ بولاشاعى مول. مۇنى جەتىلدىرە ءتۇسۋ ازاماتتىق قوعامعا بارار جولىمىز دا, سونى قۇرار امالىمىز دا دەگىمىز كەلەدى. تەك بۇل ماسەلەدە شىنايىلىق, تازالىق, ادىلەتتىلىك جانە باتىلدىق قاجەت. بۇل – ادىلەتتى قوعام, مەملەكەت قۇرۋدىڭ الەۋمەتتىك تاسىلدەرى, وسىنداي قوعامنىڭ تولىق مۇشەسىن قالىپتاستىرۋدىڭ دا قۇدىرەتتى دە تاپتىرماس قۇرالى.
قۇدايعا شۇكىر, حالقىمىز سان عاسىر كۇرەسىپ, جەتكىزگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىلدىعىنا تاياپ قالدىق. قوعامنىڭ بارلىق دەرلىك سالاسىندا ۇلكەن وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتىر. الەمدىك قاۋىمداستىقتان ءوز ورنىمىزدى ويىپ الدىق. الايدا حالقىمىزدىڭ ساناسى اباي زامانىنان ەرەكشە ارتىپ كەتتى دەي المايمىز. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ءبىز سان جىلدار الدىمەن پاتشالىق رەسەيدىڭ «بۇراتانا» حالقى بولدىق. ەكىنشىدەن, جالعىز پارتيانىڭ بيلىگىنە سۇيەنگەن كەڭەستىك قىسپاقتا بولدىق. جەكە بيلىك ەشۋاقىتتا جاقسىلىققا باستاعان ەمەس. ۇشىنشىدەن, تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا وتىز جىلداي بولسا دا, تاۋەلسىزدىك الدىمەن سانانىڭ تاۋەلسىزدىگى ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنە العانىمىز جوق.
ادام بولمىسىن, ونىڭ جەكە اسىل قاسيەتتەرى تۋرالى كوپ تولعانعان, ىلعي دا تولعانىس ۇستىندە بولعان, قازاق قوعامى ءۇشىن كەلەشەك عاسىرلارعا, بۇكىل ادامزاتقا قىزمەت ەتەتىن مول مۇرانىڭ يەسىنە اينالعان ابايدى تانۋ, ونىڭ شىڭىنا كوتەرىلۋ, ونىڭ ۇلىلىعىن, ناعىز ويشىلدىعىنا تەرەڭ بويلاۋ – اسا ماڭىزدى ماسەلە. اسىرەسە, اباي تانىمىنداعى ادامنىڭ الەۋمەتتەنۋ ۇدەرىسىن ءبىلۋ, زەرتتەۋ, بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلىمىزدى تۇعىرلى ەتە تۇسۋدە ادام فاكتورىنىڭ ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىنە كوڭىل ءبولۋ قاجەت-اق. وسى باعىتتا اباي اكادەمياسى ارقىلى وتكەن رۋحاني ءھام تاريحي قۇندىلىقتارىمىزدى سوناۋ ءال-فارابيدەن باستاپ الاش ارداقتىلارىنىڭ ۇلى مۇرالارىن كەڭىنەن زەردەلەۋگە, تەرەڭ دە جان-جاقتى ناسيحاتتاۋعا بەت بۇرساق, ۇتارىمىز كوپ بولار ەدى. بۇل الدىمىزدا تاريحىنا وتىز جىل تولاتىن تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتۋىمىزگە دە مۇمكىندىكتەردى بايىتا تۇسەر ەدىك.
ابدىجالەل باكىر,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى,
پروفەسسور
