كينو • 30 ماۋسىم، 2021

«قاسىم حان». تاريحي فيلم قالاي ءتۇسىرىلىپ جاتىر؟

249 رەت كورسەتىلدى

بۇكىل قازاق قاۋىمى قاسىم حان تۋرالى ءفيلمدى اسىعا كۇتىپ وتىر. بىراق قازاق حاندىعى تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن قاسىم حانىمىز ەكرانعا شىقپاي جاتىپ، ەلەڭدەپ وتىرعان ەلدىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتىپ، الدەن-اق ءارتۇرلى وي سالىپ قويدى. ءوزى قالىپتاستىرىپ كەتكەن، قارا قىلدى قاق جارعان اقيقات پەن ادىلدىكتىڭ اينىماس سەرىگىنە اينالىپ، دالا كونستيتۋتسياسى اتانعان «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» عاسىرلار الماسۋى اراسىندا سان ءتۇرلى بۇرالاڭدى باستان كەشىپ ءجۇرىپ و باستاعى مانىنەن ايىرىلىپ، اقىرى سيىقسىز ماعىنا تابادى دەگەن وي ول كەزدە ەشكىمنىڭ ساناسىنا كىرىپ-شىقپاعانى انىق، ارينە.

قۇدىرەتتى «قاسقا جولدىڭ» بۇگىنگى قوعامداعى قۋلار مەن الاياقتاردىڭ سۇرەڭسىز ءىسىن سيپاتتايتىن ج ۇلىم-ج ۇلىمى شىققان سۇرقاي سينونيمىنە اينالعانىنىڭ اينا-قاتەسىز مىسالى سول، كينو توڭىرەگىندە جۇرگەن ۇلىقتار سول باياعى وزدەرى قارپىپ ۇيرەنگەن «قاسقا جولمەن» 30 ملن-نان ارتىق اقشانى فيلم تۇسىرىلمەي جاتىپ تالان-تاراجعا سالىپ جىبەردى. ايگىلى التىن زاڭىمىزدىڭ اۆتورى قاسىم حاننان قالعان ۇلاعاتتى ۇران ۇرپاعىنىڭ قياناتىنا وسىلاي ۇشىرادى.

«تۇسىرىلەدى» دەگەن دەرەگى شىق­قان كۇننەن باستاپ، سوڭى داۋ-داماي مەن داقپىرتقا جالعاسىپ كەتكەن «قاسىم حان» تۋىندىسىنا بولىنگەن قارجىعا نۇقسان كەلگەن سوڭ جاساقتالعان العاشقى شىعارماشىلىق توپ تاراتىلىپ، «تىزبەكتەلگەن تاراۋلاردان تۇرادى» دەپ جوسپارلانعان بىرنەشە سەريانىڭ جال-قۇيرىعى كۇزەلىپ-تۇزەلە كەلە، ءبىر سەريالى تولىقمەترلى كوركەم فيلممەن تۇيىندەلەتىن بو­لىپ شەشىلدى. ايگىلى تۇرىك رەجيسسەرىمەن ارا­داعى كەلىس­پەۋشىلىكتەن كەيىن فيلم­گە جاڭا رەجيسسەر بەكىتىلدى. ءبارىن باسىنان قايتا باستاۋعا تۋرا كەلگەن جاڭا مىندەت بۇرىن تاريحي تۋىندىلار تۇسىرۋمەن تا­نىل­عان اقان ساتاەۆقا جۇكتەلدى. « ۇلى دالا تاڭى» دەگەن اتاۋمەن قايتا قولعا العان جوبانىڭ قالاي ءتۇسى­رىلىپ جاتقانىن كورسەتۋ ءۇشىن «كازاقفيلم» كينوستۋدياسى تىلشىلەردىڭ ۇلكەن توبىن ءتۇسىرىلىم الاڭىنا شاقىردى.

«قىز جىبەك» تۇسىرىلگەلى بەرى كي­نو­­­­گەرلەردىڭ سۇيىكتى مەكە­نىنە اينالعان قاپ­شاعايدان 20 شا­قىرىمداي قاشىق­تىقتا، كوز سۇرىنەر بۇتاسى جوق قۇلا تۇزگە قوس ەتىپ تىگىلگەن شاتىرلار ءفيلم­نىڭ سول ماڭايدا ءتۇسىرىلىپ جات­قانىنان حابار بەرگەندەي الىستان مەنمۇندالايدى. اشىق اس­پان استىنداعى ءبىر قوستىڭ ماڭ­دايشاسىندا «شايبانيلەر»، بىرىندە «كوستيۋمدەر»، تاعى بىرىندە «اسحانا» دەپ جازىلىپ، رەت-رەتىمەن ساپ تۇزەگەن ءار شاتىردا وزىنە بەل­­گىلەنگەن شارۋا اتقارىلادى. ارى­رەك­تەگى اتقورالاردا ۇيەزدەگەن جىلقىلار تۇر. الجاپقىش شالعان ايەل­دەردىڭ كەشكى اس-سۋدىڭ قا­مىنا كىرىسىپ كەتكەنى بايقالادى. «قا­زاقفيلم» دەگەن ماشينا، ءار-ءار جەرگە قويىلعان تەحنيكالىق قۇرال-سايماندار بۇل جەردىڭ كينو تۇسىرەتىن الاڭ ەكەنىن ايتقىزباي-اق اڭداتىپ تۇر. الا­بۇرتىپ كەلگەن كوڭىلىمىزبەن دە، كوزىمىز­بەن دە اكتەرلەردى، رەجيسسەردى ىزدەيمىز كو­رىنبەيدى.

«فيلم ون-ون بەس مي­نۋتتىق جەردە ءتۇسىرىلىپ جاتىر، قازىر سول جاققا بارا­مىز»، دەدى كوۆبوي قالپاق كيىپ، مو­پەد ءمىنىپ العان فيلم ديرەكتورى. جول­سىز جەرمەن شوقىراقتاپ تاعى ءجۇرىپ كەلەمىز. مىنە الدىمىزدان قويۋ شاڭ، قاپ­تاعان قالىڭ اسكەر، سامساعان قول كورىندى. باتالدى كورىنىستەردى ءتۇسىرىپ جاتقاننىڭ ۇستىنەن تۇستىك. ءتۇسىرىلىم الا­ڭىندا جۋرناليستەر شىعارماشىلىق توپتىڭ كۇردەلى ساحنالاردىڭ ءبىرى – ۇلىتاۋداعى شايقاستى ءتۇسىرىپ جاتقانىن تاماشالادى. قولىنا قىلىش، شوقپار ۇستاعان جاۋىنگەرلەر ەكىگە ءبولىنىپ الىپ كەسكىلەسىپ جاتىر. گريم جاسايتىندار ساربازداردى شەتىنەن شاقىرىپ الادى دا، شەلەك-شەلەك بولىپ تۇرعان قىزىل بوياۋدان كىشكەنتاي قۇتىلارعا قۇيىپ الىپ، بەتىنە، كيىمىنە اياۋسىز شاشادى. بەتىنەن، ۇستىنەن قىزىل الا قانى سورعالاعان سارباز اتىنا مىنە سالىپ، شايقاستى بەتكە الىپ قايتا شابادى. قولىنان دالانى داڭعىرلاتقان داۋىس كۇ­شەيت­كىش اپپاراتى تۇسپەيتىن ءفيلم­نىڭ ەكىنشى رەجيسسەرى ويقاستاعان اتتاردىڭ اياعىنا وراتىلارداي اق شۋدا شاڭنىڭ ىشىنەن كورىنبەي، ايعايدى سالىپ جۇرگەنى عانا ەستىلەدى. «بەرىك، سەن مۇندا، ورتاعا قاراي كەلەسىڭ. قا­زىر سەنىڭ جەكپە-جەگىڭ. دايىندالامىز! كامەرا! ءبىر، ەكى، ءۇش، مو-تو-و-وررر!» قاسىم حان­نىڭ رولىندەگى تانىمال اكتەر بەرىك ايتجانوۆ ۇستىندەگى ساۋىت-سايمانىنىڭ اۋىرلىعىنا قا­را­ماستان، شاپشاڭ قيمىلمەن قىلىشىن سۋىرىپ الىپ، ءتورت-بەس ءتاسىل قولدانىپ، قارسىلاسىن سۇلاتىپ ءتۇسىردى.

بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنىڭ وكىلدەرى ارنايى ۇيىم­داستىرىلعان ءباسپاسوز تۋرىنىڭ ناتيجەسىندە تاريحي ءفيلمنىڭ ءتۇسىرۋ بارىسىن قىزىقتاپ تۇرعاندا، قاپتالداعى جۇرتتىڭ قاراسى قا­لىڭداپ، قاربالاسىپ كەتتى. «مي­نيس­تر كەلە جاتىر!» مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى را­يىم­­­قۇلوۆا باستاعان ءبىر توپ دە­لەگا­تسيا مۇشەلەرىنىڭ دە قاسىم حان تۋ­رالى ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلۋ جا­يى­مەن ارنايى تانىسۋعا كەلگەن بەتى ەكەن.

– ءتۇسىرىلىم الاڭىندا بار كۇ­شىن سالىپ جۇمىس ىستەپ جاتقان شىعارماشىلىق توپقا ەرەكشە العىسىمدى ءبىلدىرىپ، سىزدەرگە ارتىپ وتىرعان ءۇمىتىمىزدىڭ زور ەكەنىن جەتكىزگىم كەلەدى. بۇل جوبا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىل­دى­عىنا ارنالعان ماڭىزدى ءارى كۇردەلى جوبالارىمىزدىڭ ءبىرى. فيلمگە Nomad Stunts سەكىلدى الەم تانىعان كاسكادەرلار توبى دا قاتىسىپ، شايقاس ساحنالارىن بىرگە ءتۇسىرىپ جاتىر. بەرەكەت كارىباەۆ سەكىلدى بىلىكتى تاريحشىلارىمىز، باسقا دا ەڭ مىقتى ماماندارىمىز كەڭەسشىلىك جاساپ وتىرعان جوبا ءساتتى شىعادى دەپ سەنەمىن. بۇگىن بىزبەن بىرگە وڭتۇستىك كورەيادان كەلگەن ارىپ­تەس­تەرىمىز دە فيلم جۇ­مىسىمەن ارنايى تانىسۋعا كەلدى. كينوسى دامىعان ەلدىڭ وكىلدەرى ءبىزدىڭ وركەنيەتىمىزدى، ماماندارىمىزدى كورىپ، باعاسىن بەرەر، – دەدى ا.رايىمقۇلوۆا.

قاسىم حان قازاق تاريحىندا جاي تۇلعا ەمەس، ءىرى تۇلعالاردىڭ بىرىنەن سانالادى. ونىڭ حاندىق قۇرىپ، بيلىك جۇرگىزگەن ءداۋىرى قازاق مەملەكەتتىلىگى تاريحىنىڭ قاي­نار كوزدەرىنىڭ بىرىنەن سانالادى. بۇگىنگى ەگەمەندىكتىڭ باعاسى دا سول قاھارمان قولباسشىلاردىڭ مى­نەزىمەن ول­شەنەدى. وسى يدەيانى نە­گىزگە العان « ۇلى دالا تاڭى» تاريحي ءفيلمى قاسىم حاننىڭ ءومىرى، حان­دىق بيلىگى مەن قازاق حاندىعىنىڭ گۇلدەنىپ، نىعايۋى جولىنداعى كۇرەسى تۋرالى باياندايدى. ەر جانىبەك حاننىڭ توعىز ۇلىنىڭ ءبىرى قاسىم تۋرالى تاريحي دەرەك تىم جۇتاڭ ەمەس. قازاق حاندارىنىڭ تاريحىن زەرتتەپ، ونىڭ ىشىندە قاسىم حان تۋرالى تولىمدى تاريحي ەڭبەكتەر جازىپ، سوناۋ 1990-جىلداردىڭ باسىنان بەرى ۇزدىكسىز ىزدەنىستە كەلە جاتقان تاريحشى عالىم، ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بەرەكەت كا­رىباەۆ فيلمگە كەڭەسشىلىككە تاعايىندالعاننان باستاپ ستسەناري اۆتورى مەن رەجيسسەردى بارلىق مالىمەتتەرمەن جان-جاقتى تانىستىرىپ، قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. تاريحشى عالىممەن بىرگە تاريحي جوبانىڭ عىلىمي كەڭەسشىلىگىنە تارتىلعان فيلوسوفيا جانە ساۋلەت ونەرى دوكتورى الماس ورداباەۆ، سۋرەتشى-كەسكىندەمەشى، تاريح عى­لىمدارىنىڭ كانديداتى، ەتنو­گراف-قارۋ جاساۋشى قاليوللا اح­مەتجان جانە باسقا دا سالا ماماندارى ورتاق ماقساتتى ورايلى ىسكە اينالدىرۋدا تىزە قوسىپ قاتار جۇمىس ىستەپ جاتىر.

«تاريحتى ءجۇز پايىز قامتۋ مۇم­كىن ەمەس. ونداي جاعدايدا، فيلم دەرەكتى فيلمگە اينالىپ كەتەدى. ءفيلمنىڭ نەگىزگى وقيعاسى XV عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان XVI عاسىردىڭ 20-جىلدارىنا دەيىنگى جارتى عاسىرلىق مەز­گىلدى قامتيدى. قازاق حاندىعى قۇ­رىلعاننان كەيىن كەرەي قايتىس بولادى. جانىبەك تە و دۇنيەلىك بول­عان كەز. بيلەۋشىلەردىڭ ەكىن­شى بۋىنداعى ۇرپاعىنا قازاق حان­دى­عىن كۇشەيتۋ، جەر اۋماعىن قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتى تۇردى. ونىڭ ىشىندە سىر وزەنىنىڭ ورتا-تومەنگى اعىسى بويىنداعى ءداستۇرلى قىسقى جايىلىمدىق جەرلەردى قايتارۋ كەرەك. ءحVى عاسىردان باس­تاپ ابىلقايىردىڭ نەمەرەسى مۇحاممەد شايباني بۇرىنعى حان اتاسىنىڭ بيلىگىن ورناتىپ، وسى جەر­لەردى قايتارۋ ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزەدى. مىنە، وسى كەزدە 35-40 جىل بويى قاسىم سۇلتان بۇرىندىق حانمەن بىرىگىپ كۇرەسىپ، ناعىز ىن­تىماقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتەدى. 1510 جىلعى ايگىلى ۇلىتاۋ شاي­قاسىنان كەيىن قاسىم حان جەڭىس­كە جەتتى. قاسىم حاننىڭ ۇلى­لىعى، اتاق-ابىرويى بۇكىل دەشتى قىپشاق دالاسىنا تارايدى. حان سايلانىپ، وڭتۇستىككە عانا ەمەس، قازاق حاندىعىنىڭ اۋماعىن تۇتاس­تىقتا ساقتاپ، كەڭەيتۋ ءۇشىن باتىس باعىتتا دا كۇرەس جۇرگىزدى. تاريحتاعى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەگەن اتپەن بەلگىلى زاڭدار جيىنتىعىنىڭ ەلەمەنتتەرى دە، ەپيزودتارى دا، جەكەلەگەن باپتارى دا فيلمنەن كورىنىس تاباتىن بولادى. فيلمدە قاسىم حان­نىڭ ءرولى، بيلىك جۇرگىزۋدەگى ەرەك­شە قاسيەتتەرى، ءداستۇردى جالعاس­تى­رۋداعى ۇلىلىعى كوركەم تاسىل­مەن تارقاتىلادى. بۇل فيلم ۇل­تىمىزعا، بۇكىل قازاقستان حال­قىنا، ءتىپتى الەم جۇرتىنا قاسىم حان بەينەسىن تانىستىرىپ، سىڭىرۋدە ولشەۋسىز ءرول ويناماق» دەيدى كۇن­دىز-ءتۇنى ءتۇسىرىلىمنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ب.كارىباەۆ.

فيلمدە قاسىم حاننىڭ جاس­تىق شا­عى مەن ەلگە تۇتقا بولعان ەگدە كەزىن ەكى اكتەر وينايدى. جاس قاسىم حاندى دانيار ورازاەۆ ويناسا، ەل بويىنشا جاريالانعان كاستينگتەن، جۇزدەگەن ۇمىتكەردىڭ ىشىنەن تاڭدالىپ الىنعان تالانتتى اكتەر بەرىك ايتجانوۆ حاننىڭ كە­مەلدەنگەن كەزىن كەيىپتەيدى. بە­رىكتىڭ اكتەرلىك دايىندىقتان بو­لەك، سالماق-قۋاتىن ارتتىراتىن اسا كۇشتى فيزيكالىق ازىرلىكتەن وت­كەنى بايقالادى. ويتكەنى ءفيلم­نىڭ اسكەري-جاۋىنگەرلىك ساحناسى وتە كوپ. سونداي-اق فيلمدە ايدوس ابدى­قادىروۆ (جاس بۇرىندىق حان)، ەرىك جول­جاقسىنوۆ (ەرەسەك بۇرىندىق حان)، نۇر­لان ءالىم­جانوۆ (مۇحاممەد شايباني)، ال­تىناي نوگەربەك (جاس جاحان بەگىم)، شامشاگۇل مەڭدياروۆا (قارت جاحان بەگىم)، تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ (ەرەسەك ءالي راشيد)، قۋانىش قۇدايبەرگەن (جاس ءالي راشيد) سياقتى بەلگىلى ار­تىستەر بوي كورسەتەدى. ستسەناري اۆتورلارى – بەكبولات شەكەروۆ پەن اقان سا­تاەۆ. جوبانىڭ باس پروديۋسەرى – ءاليا نازارباەۆا.

ءفيلمدى ءتۇسىرۋ جۇمىسى بي­ىلعى اق­پان ايىنىڭ سوڭىندا الما­تى وبلىسى جاركەنت وڭىرىن­دەگى كوك­تال كەن­تىنىڭ ماڭىندا باستالدى. رەجيسسەر اقان ساتاەۆتىڭ اي­تۋىنشا، كوركەم تۋىندىنىڭ قىس­قى كورىنىستەرى تولىق ءتۇسىرىلىپ بىتكەن. ءار رەجيسسەردىڭ قولىنا 20 مەتر پلەنكا ۇستاتىپ، ءار اكتەر­گە ءۇش دۋبل جاساۋعا عانا رۇق­سات ەتىپ، ءوشىرىپ، قيىپ، قايتا جە­لىم­دەپ قينالاتىن باياعى زامان كەلمەسكە كەتكەن. بۇگىنگى كينو تەح­نولوگياسىنىڭ جەتىلگەن قۇدى­رەت­تىلىگى سوندا، تۇسىرىلگەن كادر­لاردىڭ ءبارى تاپ سول جەردە، كولىك ىشىنە ورناتىلعان قوندىرعىدا شەتىنەن مونتاجدالىپ جاتىر.

– تۇسىرىلىمدەر ويداعىداي ءجۇ­رىپ جاتىر، جۇمىستىڭ جارتىسى اياقتالدى. بۇگىن ءتۇسىرىلىمنىڭ 41-ءشى كۇنى، ءبىز شەشۋشى ءارى قيىن ساحنالاردىڭ ءبىرىن ءتۇسىرىپ جاتىرمىز. تۇسىرىلىمگە 300-دەن استام ادام جۇ­مىلدىرىلدى – 56 كاس­كادەر، 200-دەن استام شاباندوز بار. جۇمىس جوسپار بو­يىن­شا ءجۇرىپ كەلەدى، – دەدى اقان ساتاەۆ.

سونداي-اق رەجيسسەر شىلدە ايىنىڭ باسىندا الماتى وبلىسى كەگەن اۋىلىنىڭ ماڭىندا قاسىم حان اۋىلىنىڭ كوشىن تۇسىرەتىنىن، ال كەيىنگى ءتۇسىرۋ جۇمىستارى ىلە وزە­نىنىڭ بويىندا «تۇركىستان» دە­كو­راتسياسىندا جالعاساتىنىن ايتتى.

ءفيلمنىڭ تۇساۋكەسەرى قازاق­­ستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ تاۋەل­سىز­دىگى كۇنىنە، 16 جەل­­توق­سانعا جوس­پار­لانىپ وتىر.

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

شەرحان مۇرتازانىڭ ءۇيى

ادەبيەت • كەشە

«جاسىل» ايماقتا ەكى ءوڭىر

كوروناۆيرۋس • كەشە

بۇگىن - انالار كۇنى

قازاقستان • كەشە

الماتىدا تەگىن ءدارى-دارمەك قاتارى ارتتى

مەديتسينا • 18 قىركۇيەك، 2021

الەمدە ەپيداحۋال قانداي؟

الەم • 18 قىركۇيەك، 2021

توكيو مارافونى 2022 جىلعا شەگەرىلدى

سپورت • 18 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا تاۋ بوكتەرى ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • 18 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار