قۇدىرەتتى «قاسقا جولدىڭ» بۇگىنگى قوعامداعى قۋلار مەن الاياقتاردىڭ سۇرەڭسىز ءىسىن سيپاتتايتىن ج ۇلىم-ج ۇلىمى شىققان سۇرقاي سينونيمىنە اينالعانىنىڭ اينا-قاتەسىز مىسالى سول, كينو توڭىرەگىندە جۇرگەن ۇلىقتار سول باياعى وزدەرى قارپىپ ۇيرەنگەن «قاسقا جولمەن» 30 ملن-نان ارتىق اقشانى فيلم تۇسىرىلمەي جاتىپ تالان-تاراجعا سالىپ جىبەردى. ايگىلى التىن زاڭىمىزدىڭ اۆتورى قاسىم حاننان قالعان ۇلاعاتتى ۇران ۇرپاعىنىڭ قياناتىنا وسىلاي ۇشىرادى.
«تۇسىرىلەدى» دەگەن دەرەگى شىققان كۇننەن باستاپ, سوڭى داۋ-داماي مەن داقپىرتقا جالعاسىپ كەتكەن «قاسىم حان» تۋىندىسىنا بولىنگەن قارجىعا نۇقسان كەلگەن سوڭ جاساقتالعان العاشقى شىعارماشىلىق توپ تاراتىلىپ, «تىزبەكتەلگەن تاراۋلاردان تۇرادى» دەپ جوسپارلانعان بىرنەشە سەريانىڭ جال-قۇيرىعى كۇزەلىپ-تۇزەلە كەلە, ءبىر سەريالى تولىقمەترلى كوركەم فيلممەن تۇيىندەلەتىن بولىپ شەشىلدى. ايگىلى تۇرىك رەجيسسەرىمەن اراداعى كەلىسپەۋشىلىكتەن كەيىن فيلمگە جاڭا رەجيسسەر بەكىتىلدى. ءبارىن باسىنان قايتا باستاۋعا تۋرا كەلگەن جاڭا مىندەت بۇرىن تاريحي تۋىندىلار تۇسىرۋمەن تانىلعان اقان ساتاەۆقا جۇكتەلدى. « ۇلى دالا تاڭى» دەگەن اتاۋمەن قايتا قولعا العان جوبانىڭ قالاي ءتۇسىرىلىپ جاتقانىن كورسەتۋ ءۇشىن «كازاقفيلم» كينوستۋدياسى تىلشىلەردىڭ ۇلكەن توبىن ءتۇسىرىلىم الاڭىنا شاقىردى.
«قىز جىبەك» تۇسىرىلگەلى بەرى كينوگەرلەردىڭ سۇيىكتى مەكەنىنە اينالعان قاپشاعايدان 20 شاقىرىمداي قاشىقتىقتا, كوز سۇرىنەر بۇتاسى جوق قۇلا تۇزگە قوس ەتىپ تىگىلگەن شاتىرلار ءفيلمنىڭ سول ماڭايدا ءتۇسىرىلىپ جاتقانىنان حابار بەرگەندەي الىستان مەنمۇندالايدى. اشىق اسپان استىنداعى ءبىر قوستىڭ ماڭدايشاسىندا «شايبانيلەر», بىرىندە «كوستيۋمدەر», تاعى بىرىندە «اسحانا» دەپ جازىلىپ, رەت-رەتىمەن ساپ تۇزەگەن ءار شاتىردا وزىنە بەلگىلەنگەن شارۋا اتقارىلادى. ارىرەكتەگى اتقورالاردا ۇيەزدەگەن جىلقىلار تۇر. الجاپقىش شالعان ايەلدەردىڭ كەشكى اس-سۋدىڭ قامىنا كىرىسىپ كەتكەنى بايقالادى. «قازاقفيلم» دەگەن ماشينا, ءار-ءار جەرگە قويىلعان تەحنيكالىق قۇرال-سايماندار بۇل جەردىڭ كينو تۇسىرەتىن الاڭ ەكەنىن ايتقىزباي-اق اڭداتىپ تۇر. الابۇرتىپ كەلگەن كوڭىلىمىزبەن دە, كوزىمىزبەن دە اكتەرلەردى, رەجيسسەردى ىزدەيمىز كورىنبەيدى.
«فيلم ون-ون بەس مينۋتتىق جەردە ءتۇسىرىلىپ جاتىر, قازىر سول جاققا بارامىز», دەدى كوۆبوي قالپاق كيىپ, موپەد ءمىنىپ العان فيلم ديرەكتورى. جولسىز جەرمەن شوقىراقتاپ تاعى ءجۇرىپ كەلەمىز. مىنە الدىمىزدان قويۋ شاڭ, قاپتاعان قالىڭ اسكەر, سامساعان قول كورىندى. باتالدى كورىنىستەردى ءتۇسىرىپ جاتقاننىڭ ۇستىنەن تۇستىك. ءتۇسىرىلىم الاڭىندا جۋرناليستەر شىعارماشىلىق توپتىڭ كۇردەلى ساحنالاردىڭ ءبىرى – ۇلىتاۋداعى شايقاستى ءتۇسىرىپ جاتقانىن تاماشالادى. قولىنا قىلىش, شوقپار ۇستاعان جاۋىنگەرلەر ەكىگە ءبولىنىپ الىپ كەسكىلەسىپ جاتىر. گريم جاسايتىندار ساربازداردى شەتىنەن شاقىرىپ الادى دا, شەلەك-شەلەك بولىپ تۇرعان قىزىل بوياۋدان كىشكەنتاي قۇتىلارعا قۇيىپ الىپ, بەتىنە, كيىمىنە اياۋسىز شاشادى. بەتىنەن, ۇستىنەن قىزىل الا قانى سورعالاعان سارباز اتىنا مىنە سالىپ, شايقاستى بەتكە الىپ قايتا شابادى. قولىنان دالانى داڭعىرلاتقان داۋىس كۇشەيتكىش اپپاراتى تۇسپەيتىن ءفيلمنىڭ ەكىنشى رەجيسسەرى ويقاستاعان اتتاردىڭ اياعىنا وراتىلارداي اق شۋدا شاڭنىڭ ىشىنەن كورىنبەي, ايعايدى سالىپ جۇرگەنى عانا ەستىلەدى. «بەرىك, سەن مۇندا, ورتاعا قاراي كەلەسىڭ. قازىر سەنىڭ جەكپە-جەگىڭ. دايىندالامىز! كامەرا! ءبىر, ەكى, ءۇش, مو-تو-و-وررر!» قاسىم حاننىڭ رولىندەگى تانىمال اكتەر بەرىك ايتجانوۆ ۇستىندەگى ساۋىت-سايمانىنىڭ اۋىرلىعىنا قاراماستان, شاپشاڭ قيمىلمەن قىلىشىن سۋىرىپ الىپ, ءتورت-بەس ءتاسىل قولدانىپ, قارسىلاسىن سۇلاتىپ ءتۇسىردى.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ءباسپاسوز تۋرىنىڭ ناتيجەسىندە تاريحي ءفيلمنىڭ ءتۇسىرۋ بارىسىن قىزىقتاپ تۇرعاندا, قاپتالداعى جۇرتتىڭ قاراسى قالىڭداپ, قاربالاسىپ كەتتى. «مينيستر كەلە جاتىر!» مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا باستاعان ءبىر توپ دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنىڭ دە قاسىم حان تۋرالى ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلۋ جايىمەن ارنايى تانىسۋعا كەلگەن بەتى ەكەن.
– ءتۇسىرىلىم الاڭىندا بار كۇشىن سالىپ جۇمىس ىستەپ جاتقان شىعارماشىلىق توپقا ەرەكشە العىسىمدى ءبىلدىرىپ, سىزدەرگە ارتىپ وتىرعان ءۇمىتىمىزدىڭ زور ەكەنىن جەتكىزگىم كەلەدى. بۇل جوبا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالعان ماڭىزدى ءارى كۇردەلى جوبالارىمىزدىڭ ءبىرى. فيلمگە Nomad Stunts سەكىلدى الەم تانىعان كاسكادەرلار توبى دا قاتىسىپ, شايقاس ساحنالارىن بىرگە ءتۇسىرىپ جاتىر. بەرەكەت كارىباەۆ سەكىلدى بىلىكتى تاريحشىلارىمىز, باسقا دا ەڭ مىقتى ماماندارىمىز كەڭەسشىلىك جاساپ وتىرعان جوبا ءساتتى شىعادى دەپ سەنەمىن. بۇگىن بىزبەن بىرگە وڭتۇستىك كورەيادان كەلگەن ارىپتەستەرىمىز دە فيلم جۇمىسىمەن ارنايى تانىسۋعا كەلدى. كينوسى دامىعان ەلدىڭ وكىلدەرى ءبىزدىڭ وركەنيەتىمىزدى, ماماندارىمىزدى كورىپ, باعاسىن بەرەر, – دەدى ا.رايىمقۇلوۆا.
قاسىم حان قازاق تاريحىندا جاي تۇلعا ەمەس, ءىرى تۇلعالاردىڭ بىرىنەن سانالادى. ونىڭ حاندىق قۇرىپ, بيلىك جۇرگىزگەن ءداۋىرى قازاق مەملەكەتتىلىگى تاريحىنىڭ قاينار كوزدەرىنىڭ بىرىنەن سانالادى. بۇگىنگى ەگەمەندىكتىڭ باعاسى دا سول قاھارمان قولباسشىلاردىڭ مىنەزىمەن ولشەنەدى. وسى يدەيانى نەگىزگە العان « ۇلى دالا تاڭى» تاريحي ءفيلمى قاسىم حاننىڭ ءومىرى, حاندىق بيلىگى مەن قازاق حاندىعىنىڭ گۇلدەنىپ, نىعايۋى جولىنداعى كۇرەسى تۋرالى باياندايدى. ەر جانىبەك حاننىڭ توعىز ۇلىنىڭ ءبىرى قاسىم تۋرالى تاريحي دەرەك تىم جۇتاڭ ەمەس. قازاق حاندارىنىڭ تاريحىن زەرتتەپ, ونىڭ ىشىندە قاسىم حان تۋرالى تولىمدى تاريحي ەڭبەكتەر جازىپ, سوناۋ 1990-جىلداردىڭ باسىنان بەرى ۇزدىكسىز ىزدەنىستە كەلە جاتقان تاريحشى عالىم, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بەرەكەت كارىباەۆ فيلمگە كەڭەسشىلىككە تاعايىندالعاننان باستاپ ستسەناري اۆتورى مەن رەجيسسەردى بارلىق مالىمەتتەرمەن جان-جاقتى تانىستىرىپ, قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. تاريحشى عالىممەن بىرگە تاريحي جوبانىڭ عىلىمي كەڭەسشىلىگىنە تارتىلعان فيلوسوفيا جانە ساۋلەت ونەرى دوكتورى الماس ورداباەۆ, سۋرەتشى-كەسكىندەمەشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ەتنوگراف-قارۋ جاساۋشى قاليوللا احمەتجان جانە باسقا دا سالا ماماندارى ورتاق ماقساتتى ورايلى ىسكە اينالدىرۋدا تىزە قوسىپ قاتار جۇمىس ىستەپ جاتىر.
«تاريحتى ءجۇز پايىز قامتۋ مۇمكىن ەمەس. ونداي جاعدايدا, فيلم دەرەكتى فيلمگە اينالىپ كەتەدى. ءفيلمنىڭ نەگىزگى وقيعاسى XV عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان XVI عاسىردىڭ 20-جىلدارىنا دەيىنگى جارتى عاسىرلىق مەزگىلدى قامتيدى. قازاق حاندىعى قۇرىلعاننان كەيىن كەرەي قايتىس بولادى. جانىبەك تە و دۇنيەلىك بولعان كەز. بيلەۋشىلەردىڭ ەكىنشى بۋىنداعى ۇرپاعىنا قازاق حاندىعىن كۇشەيتۋ, جەر اۋماعىن قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتى تۇردى. ونىڭ ىشىندە سىر وزەنىنىڭ ورتا-تومەنگى اعىسى بويىنداعى ءداستۇرلى قىسقى جايىلىمدىق جەرلەردى قايتارۋ كەرەك. ءحVى عاسىردان باستاپ ابىلقايىردىڭ نەمەرەسى مۇحاممەد شايباني بۇرىنعى حان اتاسىنىڭ بيلىگىن ورناتىپ, وسى جەرلەردى قايتارۋ ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزەدى. مىنە, وسى كەزدە 35-40 جىل بويى قاسىم سۇلتان بۇرىندىق حانمەن بىرىگىپ كۇرەسىپ, ناعىز ىنتىماقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتەدى. 1510 جىلعى ايگىلى ۇلىتاۋ شايقاسىنان كەيىن قاسىم حان جەڭىسكە جەتتى. قاسىم حاننىڭ ۇلىلىعى, اتاق-ابىرويى بۇكىل دەشتى قىپشاق دالاسىنا تارايدى. حان سايلانىپ, وڭتۇستىككە عانا ەمەس, قازاق حاندىعىنىڭ اۋماعىن تۇتاستىقتا ساقتاپ, كەڭەيتۋ ءۇشىن باتىس باعىتتا دا كۇرەس جۇرگىزدى. تاريحتاعى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەگەن اتپەن بەلگىلى زاڭدار جيىنتىعىنىڭ ەلەمەنتتەرى دە, ەپيزودتارى دا, جەكەلەگەن باپتارى دا فيلمنەن كورىنىس تاباتىن بولادى. فيلمدە قاسىم حاننىڭ ءرولى, بيلىك جۇرگىزۋدەگى ەرەكشە قاسيەتتەرى, ءداستۇردى جالعاستىرۋداعى ۇلىلىعى كوركەم تاسىلمەن تارقاتىلادى. بۇل فيلم ۇلتىمىزعا, بۇكىل قازاقستان حالقىنا, ءتىپتى الەم جۇرتىنا قاسىم حان بەينەسىن تانىستىرىپ, سىڭىرۋدە ولشەۋسىز ءرول ويناماق» دەيدى كۇندىز-ءتۇنى ءتۇسىرىلىمنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ب.كارىباەۆ.
فيلمدە قاسىم حاننىڭ جاستىق شاعى مەن ەلگە تۇتقا بولعان ەگدە كەزىن ەكى اكتەر وينايدى. جاس قاسىم حاندى دانيار ورازاەۆ ويناسا, ەل بويىنشا جاريالانعان كاستينگتەن, جۇزدەگەن ۇمىتكەردىڭ ىشىنەن تاڭدالىپ الىنعان تالانتتى اكتەر بەرىك ايتجانوۆ حاننىڭ كەمەلدەنگەن كەزىن كەيىپتەيدى. بەرىكتىڭ اكتەرلىك دايىندىقتان بولەك, سالماق-قۋاتىن ارتتىراتىن اسا كۇشتى فيزيكالىق ازىرلىكتەن وتكەنى بايقالادى. ويتكەنى ءفيلمنىڭ اسكەري-جاۋىنگەرلىك ساحناسى وتە كوپ. سونداي-اق فيلمدە ايدوس ابدىقادىروۆ (جاس بۇرىندىق حان), ەرىك جولجاقسىنوۆ (ەرەسەك بۇرىندىق حان), نۇرلان ءالىمجانوۆ (مۇحاممەد شايباني), التىناي نوگەربەك (جاس جاحان بەگىم), شامشاگۇل مەڭدياروۆا (قارت جاحان بەگىم), تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ (ەرەسەك ءالي راشيد), قۋانىش قۇدايبەرگەن (جاس ءالي راشيد) سياقتى بەلگىلى ارتىستەر بوي كورسەتەدى. ستسەناري اۆتورلارى – بەكبولات شەكەروۆ پەن اقان ساتاەۆ. جوبانىڭ باس پروديۋسەرى – ءاليا نازارباەۆا.
ءفيلمدى ءتۇسىرۋ جۇمىسى بيىلعى اقپان ايىنىڭ سوڭىندا الماتى وبلىسى جاركەنت وڭىرىندەگى كوكتال كەنتىنىڭ ماڭىندا باستالدى. رەجيسسەر اقان ساتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, كوركەم تۋىندىنىڭ قىسقى كورىنىستەرى تولىق ءتۇسىرىلىپ بىتكەن. ءار رەجيسسەردىڭ قولىنا 20 مەتر پلەنكا ۇستاتىپ, ءار اكتەرگە ءۇش دۋبل جاساۋعا عانا رۇقسات ەتىپ, ءوشىرىپ, قيىپ, قايتا جەلىمدەپ قينالاتىن باياعى زامان كەلمەسكە كەتكەن. بۇگىنگى كينو تەحنولوگياسىنىڭ جەتىلگەن قۇدىرەتتىلىگى سوندا, تۇسىرىلگەن كادرلاردىڭ ءبارى تاپ سول جەردە, كولىك ىشىنە ورناتىلعان قوندىرعىدا شەتىنەن مونتاجدالىپ جاتىر.
– تۇسىرىلىمدەر ويداعىداي ءجۇرىپ جاتىر, جۇمىستىڭ جارتىسى اياقتالدى. بۇگىن ءتۇسىرىلىمنىڭ 41-ءشى كۇنى, ءبىز شەشۋشى ءارى قيىن ساحنالاردىڭ ءبىرىن ءتۇسىرىپ جاتىرمىز. تۇسىرىلىمگە 300-دەن استام ادام جۇمىلدىرىلدى – 56 كاسكادەر, 200-دەن استام شاباندوز بار. جۇمىس جوسپار بويىنشا ءجۇرىپ كەلەدى, – دەدى اقان ساتاەۆ.
سونداي-اق رەجيسسەر شىلدە ايىنىڭ باسىندا الماتى وبلىسى كەگەن اۋىلىنىڭ ماڭىندا قاسىم حان اۋىلىنىڭ كوشىن تۇسىرەتىنىن, ال كەيىنگى ءتۇسىرۋ جۇمىستارى ىلە وزەنىنىڭ بويىندا «تۇركىستان» دەكوراتسياسىندا جالعاساتىنىن ايتتى.
ءفيلمنىڭ تۇساۋكەسەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى كۇنىنە, 16 جەلتوقسانعا جوسپارلانىپ وتىر.
الماتى
