الەم • 29 ماۋسىم، 2021

پاندەميا جانە ساياسي شەشىم

158 رەت كورسەتىلدى

ستەنفورد/جەنەۆا. Covid-19 پاندەمياسى ءتۇرلى باسقارۋ جۇيەلەرىندەگى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن سىنعا سالدى. ناتيجەسىندە، ەلدە جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەر انىقتالدى. مىسالى، شىعىس ازياداعى ەلدەر (قىتاي، تايۆان، وڭتۇستىك كورەيا جانە جاپونيا) پاندەميانى امەريكا مەن ەۋروپانىڭ كوپتەگەن مەملەكەتىنە قاراعاندا جاقسىراق باقىلاي ءبىلدى.

بىراق بۇل ناتيجە كەي ساراپشىلار ايتقانداي، اۆتوريتارلىق ۇكىمەت پەن دەموكراتيا تۋرالى ەمەس. شىعىس ازيادا ىندەتپەن كۇرەستە تابىسقا جەتكەندەر قاتا­رىندا اۆتوريتارلىق مەملەكەتتەر، سونداي-اق كۇشتى جانە قار­قىندى دەموكراتيالىق ەلدەر بار. ۆەتنام سەكىلدى كەدەي ەلدەر كوپتەگەن باي مەملەكەتتەن گورى ءتيىمدى ارەكەت ەتكەنىن ەسكەرسەك، ايىرماشىلىق ەكو­نوميكالىق رەسۋرستارعا نەمەسە دەنساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىنداعى بىلىككە بايلانىستى ەمەس.

ەندەشە، ىندەتپەن كۇرەستەگى الشاق­تىق­تىڭ ارتىندا نە جاتىر؟ ونى ءتۇسىن­دىرۋ كۇردەلى ەكەنىنە قاراماستان، ما­سەلە مىنادا. باسقارۋ تۇرعىسىنان ءۇش ماڭىزدى فاكتوردى اتاپ ءوتۋ كەرەك: مەم­لەكەتتىك الەۋەت، الەۋ­مەتتىك سەنىم جانە ساياسي كوش­باسشىلىق.

ىندەتپەن كۇرەستە مەملەكەتتىڭ قابى­لەتى انىق بولۋى مۇمكىن، بىراق بۇل ماڭىزدى ماسەلە. قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى كۇشتى ەمەس ەل پاندەمياعا ۇشىرايدى. بۇل فاكتور شىعىس ازيا ەلدەرىنە ۇلكەن ارتىقشىلىق بەردى. بىراق ءبارى مەملەكەتتىڭ قابىلەتىنە عانا بايلانىستى ەمەس. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا كەيىنگى جىلدارى ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن برازيليادا قولدا بار مەدي­تسينالىق مۇمكىندىك داعدا­رىستىڭ الدىن الۋعا توتەپ بەرە العان جوق.

ەكىنشى فاكتور، الەۋمەتتىك سەنىم ەكى ماسەلەگە بايلانىستى. حالىق ءوز ۇكىمەتىنە سەنۋى كەرەك. ايتپەسە، دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىنا اۋىرلىق تۇسەدى ءارى كارانتينگە قاتىستى شارا­لاردىڭ ورىندالۋى تومەن بولادى. وكىنىشكە قاراي، مۇنداي «ينستيتۋتتىق سەنىم» سوڭعى ون جىلدا لاتىن امەريكاسى مەن كاريب تەڭىزى باسسەينى ەلدەرىندە تومەندەپ كەلەدى. سونىمەن قا­تار ازاماتتاردىڭ اراسىنداعى سەنىم، ياعني الەۋمەتتىك سەنىمنىڭ ەكىنشى ولشەمى بار. پاندەميا كەزەڭىندە كوپتەگەن ەلدە الەۋ­مەتتىك سەنىمنىڭ تومەندىگى مەن الەۋمەتتىك ايىرماشىلىق سالدارىنان ىندەت ءورشىپ، زاردابى اۋىر بولدى.

ءۇشىنشى فاكتور – ساياسي كوش­­باس­شىلىق. قوعامدا تۋىن­داعان توتەنشە جاعداي كەزىن­دە يەرارحيا بويىنشا مەم­لە­كەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جوعارى جاعىنداعى ادامدار شەشۋشى شارالار قابىلداۋعا قۇقىلى. ولاردىڭ كىم ەكەنى جانە قانداي ماقسات كوزدەيتىنى اتالعان ساياساتكەرلەر ارەكەتىنىڭ تيىمدىلىگىن انىقتاۋعا اسەر ەتەدى. كەي ساياسي ليدەرلەر پاندەميانى، نەگىزىنەن، وزدەرىنىڭ ساياسي تاعدىرلارىنا قاۋىپ رەتىندە قاراستىردى جانە سوعان سايكەس ارەكەت ەتتى. باس­قالا­رى وزدەرىنىڭ قوعامدىق مۇد­دەلەردى قورعاۋ­شى رەتىندەگى رو­لىنە بايىپپەن قارادى.

وسى ءارتۇرلى ساياسي قادام­دار­دىڭ ناتيجەسىنە قاراپ وتىرىپ، پان­دە­ميا­عا قارسى كۇرەستىڭ تيىمدىلىگى مەن تۇراق­تى­لىعىن انىق اڭعارامىز. سايا­سي كوش­باسشىلىق بۇكىل سالادا كەز­دەسەدى. بىراق ۇكىمەتتەن باستاپ، جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا دەيىنگى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر ۇيلەسىمدى جانە بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جاساماسا، ىندەتپەن كۇرەسۋ ءتيىمسىز بولماق.

مەملەكەت الەۋەتىن شەك­تەۋلىلىگى، الەۋ­­مەتتىك سەنىم­­نىڭ تومەندىگى جانە سايا­سي جەتەك­­شىلىكتىڭ ناشارلىعى – دەمو­كراتيالىق تۇرعىدا توز­عاننىڭ بەلگىسى. جالپى العاندا، پاندەميا الەمنىڭ دەموكراتيالىق رەتسەس­سياعا كەزىگەتىنىن كورسەتىپ، بۇرىننان بەرى قالىپتاسىپ كەلگەن قيىندىقتاردىڭ بەتىن اشتى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، بۇل قيىندىقتار بۇعان دەيىن قالىپتاسقان. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەتتەر پاندەمياعا قاۋقار كورسەتە العان جوق.

Covid-19 باستالعانعا دەيىن لاتىن امەريكاسى مەن كاريب تەڭىزى باسسەينى ەلدەرى الەۋ­مەت­تىك نارازىلىق پەن ساياسي تۇراق­سىزدىققا بەلشەسىنەن باتىپ، جاپ­پاي نارازىلىقتار مەن پوپۋ­ليزم قارقىن الىپ كەلە جات­قان. ايماقتاعى تۇراقسىزدىق «ساياسي ىدىراۋ» دەپ اتالاتىن قۇبىلىستى اڭعارتادى. سوعان سايكەس، ساياسي جۇيە وڭ ەكو­نو­ميكالىق جانە الەۋمەتتىك تا­بىس­تان كەيىن كۇن­دەلىكتى قاجەت­تىلىگى وسكەن حالىقتىڭ تالاپتارىن قاناعاتتاندىرا الماسا، زاڭدى كۇشىن جوعالتادى جانە تۇراق­سىزدىققا تۇسەدى.

لاتىن امەريكاسىنىڭ جاڭا ورتا تاپ وكىلدەرىنىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم كەزەڭىنەن كەيىن بۇرىنعىشا قاجەتتىلىكتەرى وتەلمەي كەلەدى. ونىڭ سالدارى ەندى تولىقتاي كورىندى. سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ كەڭ تاراعانىنا  نا­رازىلىق پەن ەليتا بيلىكتى وزدەرىن بايى­تۋ ءۇشىن پايدالانادى دەگەن پىكىر تۇراق­سىزدىقتى كۇشەيتتى.

باسقارۋداعى بۇل ماسەلەنىڭ وڭاي شەشىمى جوق. مەملەكەتتىك الەۋەتكە ينۆەستيتسيا سالۋ جانە الەۋمەتتىك سەنىمدى ارتتىرۋ ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتۋى مۇمكىن. ءارى وعان جاقسى ساياسي كوش­باسشىلىق كەرەك. سوعان قاراماستان، پاندەميا كەزىندە ءتيىمسىز باسقارۋعا تاپ كەلگەن ەلدەردىڭ ساياسي كوش­باسشىلارى ءوزارا بايلانىستى ءۇش سالادا سىندارلى ارەكەت ەتە الادى. ءبىرىنشىسى جانە ەڭ جەدەلى – مەملەكەتتىك ساياسات. پان­دە­ميا­نىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋعا، ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالا­لارعا تۇسىرگەن سالدارلارىن جويۋ جونىندەگى شارالاردى جەتىل­دىرۋگە نەمەسە كەڭەيتۋگە ءالى دە كەش ەمەس.

ەكىنشىدەن، لاتىن امەريكاسى مەن كاريب تەڭىزى باسسەينى ەلدەرى كەڭىرەك ويلانىپ، «ويىن ەرەجەلەرىن» قايتا قاراۋلارى كەرەك. ياعني كىرىستەردى قايتا ءبولۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىك ساياساتتى جۇرگىزۋ، بىرنەشە سۋبەكتىنىڭ نارىقتى باسىپ الۋىنا جول بەرمەيتىن ەرەجەلەر قابىلداۋ جانە ازاماتتىق قوعام ۇيىم­دارىنىڭ سايا­ساتتى قۇرۋعا جانە باسقارۋعا قاتى­سۋىنا ءتيىمدى جول قالىپتاستىرۋ قاجەت. بۇل ۇزاق مەرزىمدى جوبا، بىراق كەلەسى پاندەميادان ساقتانۋعا كەرەكتى بۇكىل مۇمكىندىكتى جا­ساۋعا جول اشادى.

سوڭعىسى، وزگەرىستەردى دەمو­كرا­تيالىق جولمەن جۇزەگە اسى­رۋعا قاجەت تۇلعالاردىڭ كواليتسيالارىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. وزگەرىس ساياسي جۇمىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. باستىسى، «ينستيتۋتتار» دەپ اتا­عان ەرەجەلەر مەن ساياساتتى جاسايتىن جانە قولدايتىن ادامدار، ياعني ءبارىمىز ەكەنىمىز انىق.

 

فرەنسيس فۋكۋياما،

ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فريمان سپوگلي اتىنداعى حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى، FSI-ءدىڭ دەموكراتيا، دامۋ جانە زاڭ ۇستەمدىگى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جانە ستەنفوردتىڭ حالىقارالىق ساياسات باعدارلاماسى بويىنشا ماگيسترى،

لۋيس فەليپە لوپەس-كالۆا،

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى جەتەكشىسىنىڭ كومەكشىسى جانە لاتىن امەريكاسى مەن كاريب تەڭىزى باسسەينى بويىنشا ايماقتىق ديرەكتورى

 

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار