بىراق بۇل ناتيجە كەي ساراپشىلار ايتقانداي, اۆتوريتارلىق ۇكىمەت پەن دەموكراتيا تۋرالى ەمەس. شىعىس ازيادا ىندەتپەن كۇرەستە تابىسقا جەتكەندەر قاتارىندا اۆتوريتارلىق مەملەكەتتەر, سونداي-اق كۇشتى جانە قارقىندى دەموكراتيالىق ەلدەر بار. ۆەتنام سەكىلدى كەدەي ەلدەر كوپتەگەن باي مەملەكەتتەن گورى ءتيىمدى ارەكەت ەتكەنىن ەسكەرسەك, ايىرماشىلىق ەكونوميكالىق رەسۋرستارعا نەمەسە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى بىلىككە بايلانىستى ەمەس.
ەندەشە, ىندەتپەن كۇرەستەگى الشاقتىقتىڭ ارتىندا نە جاتىر؟ ونى ءتۇسىندىرۋ كۇردەلى ەكەنىنە قاراماستان, ماسەلە مىنادا. باسقارۋ تۇرعىسىنان ءۇش ماڭىزدى فاكتوردى اتاپ ءوتۋ كەرەك: مەملەكەتتىك الەۋەت, الەۋمەتتىك سەنىم جانە ساياسي كوشباسشىلىق.
ىندەتپەن كۇرەستە مەملەكەتتىڭ قابىلەتى انىق بولۋى مۇمكىن, بىراق بۇل ماڭىزدى ماسەلە. قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى كۇشتى ەمەس ەل پاندەمياعا ۇشىرايدى. بۇل فاكتور شىعىس ازيا ەلدەرىنە ۇلكەن ارتىقشىلىق بەردى. بىراق ءبارى مەملەكەتتىڭ قابىلەتىنە عانا بايلانىستى ەمەس. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا كەيىنگى جىلدارى ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن برازيليادا قولدا بار مەديتسينالىق مۇمكىندىك داعدارىستىڭ الدىن الۋعا توتەپ بەرە العان جوق.
ەكىنشى فاكتور, الەۋمەتتىك سەنىم ەكى ماسەلەگە بايلانىستى. حالىق ءوز ۇكىمەتىنە سەنۋى كەرەك. ايتپەسە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا اۋىرلىق تۇسەدى ءارى كارانتينگە قاتىستى شارالاردىڭ ورىندالۋى تومەن بولادى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي «ينستيتۋتتىق سەنىم» سوڭعى ون جىلدا لاتىن امەريكاسى مەن كاريب تەڭىزى باسسەينى ەلدەرىندە تومەندەپ كەلەدى. سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ اراسىنداعى سەنىم, ياعني الەۋمەتتىك سەنىمنىڭ ەكىنشى ولشەمى بار. پاندەميا كەزەڭىندە كوپتەگەن ەلدە الەۋمەتتىك سەنىمنىڭ تومەندىگى مەن الەۋمەتتىك ايىرماشىلىق سالدارىنان ىندەت ءورشىپ, زاردابى اۋىر بولدى.
ءۇشىنشى فاكتور – ساياسي كوشباسشىلىق. قوعامدا تۋىنداعان توتەنشە جاعداي كەزىندە يەرارحيا بويىنشا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جوعارى جاعىنداعى ادامدار شەشۋشى شارالار قابىلداۋعا قۇقىلى. ولاردىڭ كىم ەكەنى جانە قانداي ماقسات كوزدەيتىنى اتالعان ساياساتكەرلەر ارەكەتىنىڭ تيىمدىلىگىن انىقتاۋعا اسەر ەتەدى. كەي ساياسي ليدەرلەر پاندەميانى, نەگىزىنەن, وزدەرىنىڭ ساياسي تاعدىرلارىنا قاۋىپ رەتىندە قاراستىردى جانە سوعان سايكەس ارەكەت ەتتى. باسقالارى وزدەرىنىڭ قوعامدىق مۇددەلەردى قورعاۋشى رەتىندەگى رولىنە بايىپپەن قارادى.
وسى ءارتۇرلى ساياسي قادامداردىڭ ناتيجەسىنە قاراپ وتىرىپ, پاندەمياعا قارسى كۇرەستىڭ تيىمدىلىگى مەن تۇراقتىلىعىن انىق اڭعارامىز. ساياسي كوشباسشىلىق بۇكىل سالادا كەزدەسەدى. بىراق ۇكىمەتتەن باستاپ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا دەيىنگى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر ۇيلەسىمدى جانە بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جاساماسا, ىندەتپەن كۇرەسۋ ءتيىمسىز بولماق.
مەملەكەت الەۋەتىن شەكتەۋلىلىگى, الەۋمەتتىك سەنىمنىڭ تومەندىگى جانە ساياسي جەتەكشىلىكتىڭ ناشارلىعى – دەموكراتيالىق تۇرعىدا توزعاننىڭ بەلگىسى. جالپى العاندا, پاندەميا الەمنىڭ دەموكراتيالىق رەتسەسسياعا كەزىگەتىنىن كورسەتىپ, بۇرىننان بەرى قالىپتاسىپ كەلگەن قيىندىقتاردىڭ بەتىن اشتى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل قيىندىقتار بۇعان دەيىن قالىپتاسقان. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەتتەر پاندەمياعا قاۋقار كورسەتە العان جوق.
Covid-19 باستالعانعا دەيىن لاتىن امەريكاسى مەن كاريب تەڭىزى باسسەينى ەلدەرى الەۋمەتتىك نارازىلىق پەن ساياسي تۇراقسىزدىققا بەلشەسىنەن باتىپ, جاپپاي نارازىلىقتار مەن پوپۋليزم قارقىن الىپ كەلە جاتقان. ايماقتاعى تۇراقسىزدىق «ساياسي ىدىراۋ» دەپ اتالاتىن قۇبىلىستى اڭعارتادى. سوعان سايكەس, ساياسي جۇيە وڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تابىستان كەيىن كۇندەلىكتى قاجەتتىلىگى وسكەن حالىقتىڭ تالاپتارىن قاناعاتتاندىرا الماسا, زاڭدى كۇشىن جوعالتادى جانە تۇراقسىزدىققا تۇسەدى.
لاتىن امەريكاسىنىڭ جاڭا ورتا تاپ وكىلدەرىنىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم كەزەڭىنەن كەيىن بۇرىنعىشا قاجەتتىلىكتەرى وتەلمەي كەلەدى. ونىڭ سالدارى ەندى تولىقتاي كورىندى. سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ كەڭ تاراعانىنا نارازىلىق پەن ەليتا بيلىكتى وزدەرىن بايىتۋ ءۇشىن پايدالانادى دەگەن پىكىر تۇراقسىزدىقتى كۇشەيتتى.
باسقارۋداعى بۇل ماسەلەنىڭ وڭاي شەشىمى جوق. مەملەكەتتىك الەۋەتكە ينۆەستيتسيا سالۋ جانە الەۋمەتتىك سەنىمدى ارتتىرۋ ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتۋى مۇمكىن. ءارى وعان جاقسى ساياسي كوشباسشىلىق كەرەك. سوعان قاراماستان, پاندەميا كەزىندە ءتيىمسىز باسقارۋعا تاپ كەلگەن ەلدەردىڭ ساياسي كوشباسشىلارى ءوزارا بايلانىستى ءۇش سالادا سىندارلى ارەكەت ەتە الادى. ءبىرىنشىسى جانە ەڭ جەدەلى – مەملەكەتتىك ساياسات. پاندەميانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋعا, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالارعا تۇسىرگەن سالدارلارىن جويۋ جونىندەگى شارالاردى جەتىلدىرۋگە نەمەسە كەڭەيتۋگە ءالى دە كەش ەمەس.
ەكىنشىدەن, لاتىن امەريكاسى مەن كاريب تەڭىزى باسسەينى ەلدەرى كەڭىرەك ويلانىپ, «ويىن ەرەجەلەرىن» قايتا قاراۋلارى كەرەك. ياعني كىرىستەردى قايتا ءبولۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىك ساياساتتى جۇرگىزۋ, بىرنەشە سۋبەكتىنىڭ نارىقتى باسىپ الۋىنا جول بەرمەيتىن ەرەجەلەر قابىلداۋ جانە ازاماتتىق قوعام ۇيىمدارىنىڭ ساياساتتى قۇرۋعا جانە باسقارۋعا قاتىسۋىنا ءتيىمدى جول قالىپتاستىرۋ قاجەت. بۇل ۇزاق مەرزىمدى جوبا, بىراق كەلەسى پاندەميادان ساقتانۋعا كەرەكتى بۇكىل مۇمكىندىكتى جاساۋعا جول اشادى.
سوڭعىسى, وزگەرىستەردى دەموكراتيالىق جولمەن جۇزەگە اسىرۋعا قاجەت تۇلعالاردىڭ كواليتسيالارىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. وزگەرىس ساياسي جۇمىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. باستىسى, «ينستيتۋتتار» دەپ اتاعان ەرەجەلەر مەن ساياساتتى جاسايتىن جانە قولدايتىن ادامدار, ياعني ءبارىمىز ەكەنىمىز انىق.
فرەنسيس فۋكۋياما,
ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فريمان سپوگلي اتىنداعى حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, FSI-ءدىڭ دەموكراتيا, دامۋ جانە زاڭ ۇستەمدىگى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جانە ستەنفوردتىڭ حالىقارالىق ساياسات باعدارلاماسى بويىنشا ماگيسترى,
لۋيس فەليپە لوپەس-كالۆا,
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسى جەتەكشىسىنىڭ كومەكشىسى جانە لاتىن امەريكاسى مەن كاريب تەڭىزى باسسەينى بويىنشا ايماقتىق ديرەكتورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
