سەناتورلار مەملەكەت باسشىسىنىڭ گەرمان نۇرباەۆتى, ەربول ومىراليەۆتى جانە دانا توقمىرزينانى جوعارعى سوت سۋديالارى قىزمەتىنە سايلاۋ تۋرالى ۇسىنىمىنا ءبىراۋىزدان قولداۋ ءبىلدىردى.
سونداي-اق دەپۋتاتتار سەنات توراعاسىنىڭ ۇسىنىسىمەن نۇرلان نۇرجانوۆتى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى قىزمەتىنە تاعايىندادى.
ودان بولەك, وتىرىس بارىسىندا ەلىمىزدىڭ زاڭنامالارىن ءارى قاراي جاڭعىرتۋعا جانە ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا ارنالعان بىرقاتار زاڭ جوباسى قابىلداندى. اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اۋداندىق, قالالىق جانە اۋىلدىق بيلىك دەڭگەيلەرىنىڭ دەربەستىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا قارالىپ, ماقۇلداندى.
زاڭ جوباسىندا بىرقاتار نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ۇسىنىلعان. اتاپ ايتقاندا, اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, اۋىلداردىڭ, كەنتتەردىڭ جانە اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ كىرىس بازاسى كەڭەيتىلەدى. بيۋدجەتتىك راسىمدەر جەڭىلدەتىلىپ, جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ دەربەستىگى كەڭەيتىلىپ, جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيتىلمەك. سونداي-اق اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەرگە قويىلاتىن تالاپتار جەتىلدىرىلەدى.
«جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ بيۋدجەتىنىڭ كىرىس كوزدەرىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا ءتورتىنشى دەڭگەيگە قوسىمشا سالىقتار مەن تولەمدەردىڭ 4 ءتۇرىن بەرۋ كوزدەلەدى. ەكىنشىدەن, بيۋدجەتتىك راسىمدەردى وڭايلاتۋ ۇسىنىلادى. اتاپ ايتقاندا, جيىرما پايىزدان اسپايتىن كولەمدە اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى اپپاراتى ءۇشىن بيۋدجەتكە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. تۇزەتۋ جەرگىلىكتى قوعامداستىق جينالىسىنىڭ كەلىسىمى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق ءماسليحاتتاردىڭ شەشىمدەرىن ادىلەت ورگاندارىندا تىركەۋ قاجەتتىلىگى جونىندەگى نورمانى الىپ تاستاپ, بيۋدجەتتەردى بەكىتۋ ءراسىمىن وڭايلاتۋ ۇسىنىلادى», دەدى اتالعان ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى اسەت ەرعاليەۆ.
سونىمەن قاتار بيۋدجەت كودەكسىنە قارجى جىلى كەزەڭىندە اۋدان جانە اۋىلدىق وكرۋگ بيۋدجەتتەرى اراسىنداعى جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەر كولەمىنىڭ وزگەرۋىنە جول بەرمەيتىن ناقتىلاۋشى نورما ەنگىزىلەدى.
«قابىلدانعان زاڭ جەرگىلىكتى ماڭىزى بار مىندەتتەردى ءتيىمدى تۇردە شەشۋ ءۇشىن اۋىلدىق, اۋداندىق جانە قالالىق دەڭگەيدەگى بيلىككە جاڭا مۇمكىندىكتەر بەرەدى. ونىڭ ىشىندە بيىل جاڭادان سايلانعان ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتەدى جانە ءماسليحاتتاردىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرەدى. الداعى ۋاقىتتا وسى وزگەرىستەر وڭىرلەردىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىز», دەدى زاڭ جوباسىنا قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ.
وتىرىستا سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەر قاتىناستارىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراپ, قابىلدادى. ەنگىزىلگەن جاڭا نورمالارعا سايكەس اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ساتۋعا موراتوري 2026 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىن ۇزارتىلادى. جالعا الۋ تەك قازاقستان ازاماتتارى مەن شەتەلدىك قاتىسۋى جوق زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن عانا قولجەتىمدى بولىپ قالا بەرەدى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن سۋبارەنداعا بەرۋگە تىيىم سالىنادى. بۇل زاڭ جوباسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىمەن جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيا جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ازىرلەنگەن.
«زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى وزگەرىستەرى مەن تولىقتىرۋلارىنا توقتالساق. قازاقستاندىقتارعا جانە قازاقستاندىق زاڭدى تۇلعالارعا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى 49 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە جالعا بەرۋ, جالعا الۋ مەرزىمى اياقتالعان كەزدە ونى جاڭا مەرزىمگە ۇزارتۋ قۇقىعىن بەرۋ, سونداي-اق مەملەكەتتەن ساتىپ الماي, جەر پايدالانۋشىلار اراسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردى جالداۋ قۇقىعىن يەلىكتەن شىعارۋ. بۇل رەتتە ولاردى پايدالانۋ مەرزىمى كەمىندە 5 جىل, سونداي-اق جەر قاتىناستارى ورگاندارىن حابارلاۋ مىندەتتى شارت بولىپ سانالادى», دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆ.
سونىمەن قاتار قۇجاتتا بىرنەشە مىندەت ەسكەرىلگەن. ماسەلەن, جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنە جەردى پايدالانۋ مەن قورعاۋدى مەملەكەتتىك باقىلاۋ فۋنكتسيالارى اكىمدىكتەردەن قايتارىلادى. اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ نىسانالى ماقساتىن «باق شارۋاشىلىعى» جانە «ساياجاي قۇرىلىسىنا» وزگەرتۋگە تىيىم سالىنادى. حالىقتىڭ مۇقتاجىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا, جەرگىلىكتى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, جايىلىمداردى باسقارۋ جونىندەگى جوسپارلاردا قاجەتتى جايىلىم القابىنىڭ شەكاراسى ايقىندالماق. بەرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرى تۋرالى مالىمەتتەردى مەملەكەتتىك جەر كاداسترىنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرسىندا اشىق تۇردە ورنالاستىرۋ قاجەت.
«بۇل زاڭدا جەردi قورعاۋعا, ونى ۇتىمدى جانە ماقساتتى پايدالانۋعا ارنالعان جاڭا نورمالار قاراستىرىلعان. سوعان سايكەس قازاقستان ازاماتتارىنا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن جەكەمەنشىككە بەرۋ جونىندە جەر كودەكسىندەگى نورمالاردىڭ قولدانىلۋىنا موراتوري ۇزارتىلادى. قۇجاتقا جايىلىمدىق جەرلەردى پايدالانۋ ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن, جەر ۋچاسكەلەرى بويىنشا اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا نورمالار دا ەنگىزىلدى. ونىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە تولىعىمەن سايكەس كەلەدى», دەدى سەنات توراعاسى زاڭ جوباسى جونىندە.
سەناتورلار پالاتا وتىرىسىندا قاشىقتان جۇمىس ىستەيتىن قازاقستاندىقتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن دە تالقىلادى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك كودەكسىنە قاشىقتان جۇمىس ىستەۋدىڭ قۇقىقتىق رەتتەلۋىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىندا وسى باعىتتاعى بارلىق ماسەلە قاراستىرىلعان.
ەندى قىزمەتكەرلەر جۇمىس بەرۋشىنىڭ كەلىسىمىمەن قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ فورماتىنا كوشۋگە قۇقىلى. بۇل رەتتە جۇمىس بەرۋشى ءوز قىزمەتكەرلەرىن قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە كەرەكتى جابدىقپەن, ءتيىستى اقپاراتپەن, بايلانىس قىزمەتىمەن جانە وزگە دە قاجەتتى جاعدايمەن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى. ەگەر قىزمەتكەر ەڭبەك شارتىندا كورسەتىلگەن جۇمىس كولەمىن ورىنداسا, قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ كەزىندەگى جالاقى تولىق مولشەردە تولەنۋگە ءتيىس. بۇل زاڭعا اتالعان ماسەلەنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى زور ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, دەپۋتاتتار باستاماشى بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
«قازىرگى تاڭدا قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ الەمدىك ترەندكە اينالىپ وتىر. بۇعان ارينە, پاندەميا دا ءوز اسەرىن تيگىزدى. ەلىمىزدە ازاماتتار قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ رەجىمىنە كوشكەن كەزدە ءتيىستى زاڭنامالىق رەتتەۋدىڭ جوقتىعى ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىندا كەيبىر ماسەلەلەردى تۋعىزعانى بەلگىلى. وسى زاڭ جوباسى قاشىقتان جۇمىس ىستەۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن ودان ءارى قالىپتاستىرۋعا ارنالعان», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونداي-اق دەپۋتاتتاردىڭ باستاماشىلىعىمەن ازىرلەنىپ, قابىلدانعان تاعى ءبىر زاڭ جوباسى قازاقستاندىقتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كوزدەيدى. جاڭا نورمالاردىڭ باستى مىندەتى – ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنەن قورعاۋ. قۇجاتقا سايكەس كاسىپكەرلەرگە قاتىستى رەيدەرلىك فاكتىلەر ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلەدى. بيزنەس پەن ازاماتتاردىڭ سانكتسيالانباعان تەكسەرۋلەر, ءتىنتۋ, الۋ, م ۇلىكتى ۋاقىتشا شەكتەۋ جانە باسقا دا ءىس-ارەكەتتەر بويىنشا شاعىمدارىن قاراۋ مەرزىمى ءۇش تاۋلىككە دەيىن قىسقارتىلادى.
بۇدان باسقا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە رەيدەرلىككە قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ, كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى ادامداردىڭ زاڭسىز ارالاسۋىنان قورعاۋ جانە باعالى مەتالداردىڭ زاڭسىز اينالىمىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن شارالاردى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىندا باعالى مەتالداردىڭ زاڭسىز اينالىمى ءۇشىن قابىلداناتىن شارالار كۇشەيتىلدى.
جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالىپ, قابىلداندى. ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋعا ارنالعان بۇل زاڭعا دا پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاماشى بولدى.
زاڭعا ەنگىزىلگەن جاڭاشىلدىقتاردىڭ ءبىرى – ەڭبەك سالاسىندا كەمسىتۋشىلىككە جول بەرگەن جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەۋ. سونداي-اق زاڭ جوباسى بويىنشا پروكۋروردىڭ قاۋلىلارىن ورىنداماعانى ءۇشىن دە جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. بۇل نورما, ەڭ الدىمەن, كاسىپكەرلەردى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان مۇمكىن بولاتىن زاڭسىز ارەكەتتەردەن قورعاۋدى كوزدەيدى.
وسىلايشا, بۇگىنگى سەنات وتىرىسىندا دەپۋتاتتار ماڭىزدى 5 زاڭدى قابىلدادى. ايتا كەتەرلىگى, زاڭ جوبالارىنىڭ ۇشەۋىنە سەناتورلاردىڭ وزدەرى باستاماشى بولعان.
جيىن سوڭىندا ماۋلەن اشىمباەۆ سەناتتىڭ سەسسياداعى جۇمىسىن قورىتىندىلاپ, بىلتىرعى قىركۇيەك ايىنان بەرى دەپۋتاتتار بىرقاتار ماڭىزدى زاڭدارعا باستاماشى بولىپ, قابىلداعانىن اتاپ ءوتتى.
«سەسسيا بارىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلىمىزدى جاڭعىرتۋ باعىتىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. پارلامەنت 63 زاڭ جوباسىن قابىلدادى. ولاردىڭ ىشىندە 15-ىنە دەپۋتاتتىق كورپۋس باستاماشىلدىق جاسادى. سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماشىلىعىمەن تاعى 14 زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەدى سەنات سپيكەرى.
VII شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا, جەر ماسەلەسىن شەشۋگە, سايلاۋ پروتسەستەرىن جاڭعىرتۋعا, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى جانە سوت-قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن دامىتۋعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس پەن الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا جانە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى جەتىلدىرۋگە, سونداي-اق تاعى باسقا ماڭىزدى سالالارعا ارنالعان اۋقىمدى زاڭ جوبالارى قابىلداندى.
«سەناتورلار وڭىرلەرگە بارىپ, حالىقپەن جانە ەڭبەك ۇجىمدارىمەن ءۇش جۇزگە جۋىق كەزدەسۋ وتكىزدى. بۇدان بولەك تۇراقتى كوميتەتتەر 3 «ۇكىمەت ساعاتىن», 5 كوشپەلى وتىرىس, 40 دوڭگەلەك ۇستەل مەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىردى. سول ءىس-شارالاردىڭ اياسىندا پرەزيدەنت تاپسىرمالارىنىڭ, زاڭداردىڭ جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋ بارىسى جان-جاقتى قارالدى. وسى جيىنداردا قابىلدانعان ۇسىنىمدار جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جىبەرىلدى. ونىڭ ءبارى سەناتتىڭ باقىلاۋىندا بولادى», دەدى پالاتا توراعاسى.
سونىمەن بىرگە ماۋلەن اشىمباەۆ سەسسيا بارىسىندا سەنات دەپۋتاتتارى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ باعىتىندا دا اۋقىمدى جۇمىس اتقارعانىن ايتتى. وسى تاقىرىپقا ارنالعان پارلامەنتتىك تىڭداۋلار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرىلدى. بۇدان بولەك مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن سەنات «اشارشىلىق. گولود. 1928-1934. دەرەكتى حرونيكا» اتتى بىرەگەي قۇجاتتار جيناعىن دايىنداپ, كوپشىلىككە تانىستىردى. تاريحىمىزداعى الاپات قاسىرەتتى جان-جاقتى سيپاتتايتىن ءۇش تومدىق جيناق ەلىمىزدىڭ ارحيۆتەرى مەن كىتاپحانالارىنىڭ جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قورلارىنا تاراتىلدى.
وتىرىستى قورىتىندىلاي كەلە, ماۋلەن اشىمباەۆ سەسسيا بارىسىندا پرەزيدەنتتىڭ بارلىق رەفورماسىن زاڭنامالىق تۇرعىدان ساپالى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان سەناتتىڭ قىزمەتى ناتيجەلى بولعانىنا نازار اۋداردى. سونداي-اق سەنات توراعاسى پالاتانىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىگىن ىسكە اسىرۋ جولىندا تابىستى جۇمىس ىستەگەن بارشا سەناتورعا العىس ءبىلدىرىپ, دەپۋتاتتاردىڭ وڭىرلەرگە جاسايتىن ساپارلارىنا, حالىقپەن كەزدەسۋلەرىنە ساتتىلىك تىلەدى.
ايتا كەتەيىك, سەناتورلار پارلامەنتتىك كانيكۋل كەزىندە جەرگىلىكتى جەرلەردەگى پروبلەمالاردى زەردەلەپ, سىندارلى ۇسىنىستار ازىرلەيدى. ولاردىڭ بارلىعى الداعى دەپۋتاتتىق قىزمەتكە نەگىز بولاتىنى ءسوزسىز.
