پارلامەنت • 25 ماۋسىم، 2021

جەر قاتىناستارىن جەتىلدىرەتىن زاڭ جوباسى

21 رەت كورسەتىلدى

سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ VII شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ قورىتىندى وتىرىسى ءوتتى. جيىن بارىسىندا دەپۋتاتتار بىرقاتار ماڭىزدى زاڭ جوباسىن قارادى. سونداي-اق جوعارعى سوت سۋديالارىن سايلادى.

سەناتورلار مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ گەرمان نۇرباەۆتى، ەر­بول ومىراليەۆتى جانە دانا توق­مىر­زينانى جوعارعى سوت سۋديا­لا­رى قىزمەتىنە سايلاۋ تۋرالى ۇسى­نىمىنا ءبىراۋىزدان قولداۋ ءبىل­دىردى.

سونداي-اق دەپۋتاتتار سەنات توراعاسىنىڭ ۇسىنىسىمەن نۇر­لان نۇرجانوۆتى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جو­نىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ مۇ­شەسى قىزمەتىنە تاعايىندادى.

ودان بولەك، وتىرىس بارىسىندا ەلىمىزدىڭ زاڭنامالارىن ءارى قاراي جاڭعىرتۋعا جانە ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا ارنالعان بىرقاتار زاڭ جوباسى قا­­بىلداندى. اتاپ ايتقاندا، «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اۋدان­دىق، قالالىق جانە اۋىلدىق بيلىك دەڭگەيلەرىنىڭ دەربەستىگى مەن جا­ۋاپكەرشىلىگىن كەڭەيتۋ ماسە­لە­لەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا قارا­لىپ، ماقۇلداندى.

زاڭ جوباسىندا بىرقاتار نور­ما­تيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىگە وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ۇسى­نىلعان. اتاپ ايتقاندا، اۋدان­دىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ، اۋىل­داردىڭ، كەنتتەردىڭ جانە اۋىل­دىق وكرۋگتەردىڭ كىرىس بازاسى كەڭەي­تىلەدى. بيۋدجەتتىك راسىمدەر جەڭىل­دەتىلىپ، جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ دەر­­بەس­تىگى كەڭەيتىلىپ، جاۋاپ­كەر­شى­لىگى كۇشەيتىلمەك. سون­داي-اق اكىم­شىلىك-اۋماقتىق بىرلىك­تەر­گە قو­يىلاتىن تالاپتار جەتىلدى­رىلەدى.

«جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ بيۋدجەتىنىڭ كىرىس كوزدەرىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا ءتورتىنشى دەڭ­گەيگە قوسىمشا سالىقتار مەن تولەمدەردىڭ 4 ءتۇرىن بەرۋ كوز­دەلەدى. ەكىنشىدەن، بيۋدجەتتىك راسىم­دەردى وڭايلاتۋ ۇسىنىلادى. اتاپ ايتقاندا، جيىرما پايىزدان اسپاي­تىن كولەمدە اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى اپپاراتى ءۇشىن بيۋدجەتكە تۇزە­تۋلەر ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. تۇزە­تۋ جەرگىلىكتى قوعامداستىق جينا­لى­سىنىڭ كەلىسىمى بويىنشا جۇر­گىزىلەدى. سونداي-اق ءماسليحات­تاردىڭ شەشىمدەرىن ادىلەت ورگان­دارىندا تىركەۋ قاجەتتىلىگى جونىن­دەگى نورمانى الىپ تاستاپ، بيۋد­جەتتەردى بەكىتۋ ءراسىمىن وڭايلاتۋ ۇسىنىلادى»، دەدى اتالعان ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان ۇلت­تىق ەكونوميكا ءمينيسترى اسەت ەرعاليەۆ.

سونىمەن قاتار بيۋدجەت كو­دەكسى­­­نە قارجى جىلى كەزەڭىندە اۋدان جانە اۋىلدىق وكرۋگ بيۋدجەتتەرى اراسىنداعى جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەر كولەمىنىڭ وزگەرۋىنە جول بەرمەيتىن ناقتىلاۋشى نورما ەنگىزىلەدى.

«قابىلدانعان زاڭ جەرگىلىكتى ماڭىزى بار مىندەتتەردى ءتيىمدى تۇردە شەشۋ ءۇشىن اۋىلدىق، اۋداندىق جانە قالالىق دەڭگەي­دەگى بيلىككە جاڭا مۇمكىندىكتەر بەرە­دى. ونىڭ ىشىندە بيىل جاڭا­دان سايلانعان ءماسليحات دەپۋتات­تارىنىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتەدى جانە ءماسليحاتتاردىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرەدى. الداعى ۋاقىتتا وسى وزگەرىستەر وڭىرلەردىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىز»، دەدى زاڭ جوباسىنا قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ.

وتىرىستا سەناتورلار «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭ­نامالىق اكتىلەرىنە جەر قاتى­ناستارىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراپ، قابىلدادى. ەنگىزىلگەن جاڭا نورمالارعا سايكەس اۋىل­شا­رۋاشىلىق جەرلەرىن ساتۋعا مورا­توري 2026 جىلعى 31 جەل­توق­­سانعا دەيىن ۇزارتىلادى. جالعا الۋ تەك قازاقستان ازاماتتا­رى مەن شەتەلدىك قاتىسۋى جوق زاڭ­دى تۇلعالار ءۇشىن عانا قولجەتىم­دى بولىپ قالا بەرەدى. ال اۋىل شارۋا­شىلىعى جەرلەرىن سۋبارەنداعا بەرۋگە تىيىم سالىنادى. بۇل زاڭ جوباسى  مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىمەن جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيا جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ازىرلەنگەن.

«زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى وزگە­رىستەرى مەن تولىقتىرۋلارىنا توق­تالساق. قازاقستاندىقتارعا جانە قازاقستاندىق زاڭدى تۇلعا­لارعا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىن­داعى جەرلەردى 49 جىلعا دەيىنگى مەر­زىمگە جالعا بەرۋ، جالعا الۋ مەر­زىمى اياقتالعان كەزدە ونى جاڭا مەر­زىمگە ۇزارتۋ قۇقىعىن بەرۋ، سون­داي-اق مەملەكەتتەن ساتىپ الماي، جەر پايدالانۋشىلار ارا­سىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقسا­تىنداعى جەردى جالداۋ قۇقىعىن يەلىكتەن شىعارۋ. بۇل رەتتە ولاردى پايدالانۋ مەرزىمى كەمىندە 5 جىل، سونداي-اق جەر قاتىناستارى ورگاندارىن حابارلاۋ مىندەتتى شارت بولىپ سانالادى»، دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆ.

سونىمەن قاتار قۇجاتتا بىرنەشە مىندەت ەسكەرىلگەن. ماسەلەن، جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنە جەردى پايدالانۋ مەن قورعاۋدى مەملەكەتتىك باقىلاۋ فۋنكتسيالارى اكىمدىكتەردەن قايتارىلادى. اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ نىسانالى ماقساتىن «باق شارۋا­­شىلىعى» جانە «ساياجاي قۇرىلى­سىنا» وزگەرتۋگە تىيىم سالىنادى. حالىقتىڭ مۇقتاجىن قانا­عات­­تاندىرۋ ماقساتىندا، جەرگى­لىكتى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ، جايىلىمداردى باسقارۋ جونىن­دەگى جوسپارلاردا قاجەتتى جايى­لىم القابىنىڭ شەكاراسى اي­قىندالماق. بەرىلگەن اۋىل شارۋا­شىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاس­كەلەرى تۋرالى مالىمەتتەردى مەم­لەكەتتىك جەر كاداسترىنىڭ ينتەر­نەت-رەسۋرسىندا اشىق تۇردە ورنا­لاستىرۋ قاجەت. 

«بۇل زاڭدا جەردi قورعاۋعا، ونى ۇتىمدى جانە ماقساتتى پاي­دا­­لانۋعا ارنالعان جاڭا نورمالار قاراستىرىلعان. سوعان ساي­كەس قازاقستان ازاماتتارىنا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلە­رىن جەكەمەنشىككە بەرۋ جونىن­دە جەر كودەكسىندەگى نورمالار­دىڭ قول­دانىلۋىنا موراتوري ۇزار­تى­لادى. قۇجاتقا جايىلىمدىق جەر­لەردى پايدالانۋ ماسەلەلەرىن رەت­­تەيتىن، جەر ۋچاسكەلەرى بويىنشا اق­پاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن اشىق­تىعىن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا نورمالار دا ەنگىزىلدى. ونىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە تو­لى­عىمەن سايكەس كەلەدى»، دەدى سە­نات توراعاسى زاڭ جوباسى جونىندە.

سەناتورلار پالاتا وتىرىسىن­دا قاشىقتان جۇمىس ىستەيتىن قازاقستاندىقتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن دە تالقىلادى. «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ەڭبەك كودەكسىنە قا­شىقتان جۇمىس ىستەۋدىڭ قۇ­قىق­تىق رەتتەلۋىن جەتىلدىرۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تول­ىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىندا وسى باعىتتاعى بارلىق ماسەلە قاراستىرىلعان.

ەندى قىزمەتكەرلەر جۇمىس بە­رۋشىنىڭ كەلىسىمىمەن قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ فورماتىنا كوشۋگە قۇقىلى. بۇل رەتتە جۇمىس بەرۋشى ءوز قىزمەتكەرلەرىن قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە كەرەكتى جابدىقپەن، ءتيىستى اقپاراتپەن، بايلانىس قىز­مەتىمەن جانە وزگە دە قاجەتتى جاع­دايمەن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى. ەگەر قىزمەتكەر ەڭبەك شارتىندا كورسەتىلگەن جۇمىس كولەمىن ورىن­داسا، قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ كەزىن­دەگى جالاقى تولىق مولشەردە تولە­نۋگە ءتيىس. بۇل زاڭعا اتالعان ماسە­لەنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى زور ەكە­نىن ەسكەرە وتىرىپ، دەپۋتاتتار باس­تاماشى بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون.

«قازىرگى تاڭدا قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ الەمدىك ترەندكە اي­نالىپ وتىر. بۇعان ارينە، پان­دەميا دا ءوز اسەرىن تيگىزدى. ەلى­مىزدە ازاماتتار قاشىقتان جۇ­مىس ىستەۋ رەجىمىنە كوشكەن كەزدە ءتيىستى زاڭنامالىق رەتتەۋدىڭ جوق­تىعى ەڭبەك قاتىناستارى سالا­سىندا كەيبىر ماسەلەلەردى تۋعىز­عانى بەلگىلى. وسى زاڭ جوباسى قا­شىق­تان جۇمىس ىستەۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىز­دەرىن ودان ءارى قالىپتاس­تىرۋعا ارنالعان»، دەدى ماۋلەن اشىم­باەۆ.

سونداي-اق دەپۋتاتتاردىڭ باس­تا­ماشىلىعىمەن ازىرلەنىپ، قابىل­د­انعان تاعى ءبىر زاڭ جوباسى قازاقستاندىقتاردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋدى كوزدەيدى. جاڭا نورمالاردىڭ باستى مىندەتى – ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنەن قورعاۋ. قۇجاتقا سايكەس كاسىپ­كەر­لەرگە قاتىستى رەيدەرلىك فاكتىلەر ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كۇ­شەيتىلەدى. بيزنەس پەن ازامات­تاردىڭ سانكتسيالانباعان تەكسە­رۋلەر، ءتىنتۋ، الۋ، م ۇلىكتى ۋاقىتشا شەكتەۋ جانە باسقا دا ءىس-ارەكەتتەر بو­يىنشا شاعىمدارىن قاراۋ مەر­زىمى ءۇش تاۋلىككە دەيىن قىسقار­تىلادى.

بۇدان باسقا «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە رەيدەرلىككە قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ، كاسىپكەرلىك قىز­مەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى ادامداردىڭ زاڭسىز ارالاسۋىنان قورعاۋ جانە باعالى مەتالداردىڭ زاڭسىز اينالىمىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن شارالاردى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىندا باعالى مەتالداردىڭ زاڭسىز اينالىمى ءۇشىن قابىلداناتىن شارالار كۇشەيتىلدى.

جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كو­دەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبا­سى قارالىپ، قابىلداندى. ازامات­تاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ­عا ارنالعان بۇل زاڭعا دا پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاماشى بولدى.

زاڭعا ەنگىزىلگەن جاڭاشىل­دىق­تاردىڭ ءبىرى – ەڭبەك سالاسىندا كەمسىتۋشىلىككە جول بەرگەن جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەۋ. سونداي-اق زاڭ جوباسى بويىنشا پروكۋروردىڭ قاۋلىلارىن ورىنداماعانى ءۇشىن دە جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. بۇل نورما، ەڭ الدىمەن، كاسىپ­كەر­لەردى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان مۇمكىن بولاتىن زاڭسىز ارەكەتتەردەن قورعاۋدى كوزدەيدى.

وسىلايشا، بۇگىنگى سەنات وتى­رى­سىندا دەپۋتاتتار ماڭىزدى 5 زاڭ­دى قابىلدادى. ايتا كەتەرلىگى، زاڭ جوبالارىنىڭ ۇشەۋىنە سەنا­تور­­لاردىڭ وزدەرى باستاماشى بول­عان.

جيىن سوڭىندا ماۋلەن اشىم­باەۆ سەناتتىڭ سەسسياداعى جۇمى­سىن قورىتىندىلاپ، بىلتىرعى قىركۇيەك ايىنان بەرى دەپۋتاتتار بىرقاتار ماڭىزدى زاڭدارعا باستاماشى بولىپ، قابىلداعانىن اتاپ ءوتتى.

«سەسسيا بارىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلىمىزدى جاڭعىرتۋ باعىتىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇ­مىس اتقارىلدى. پارلامەنت 63 زاڭ جوباسىن قابىلدادى. ولار­دىڭ ىشىندە 15-ىنە دەپۋتاتتىق كور­پۋس باستاماشىلدىق جاسادى. سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ باس­تا­ما­شىلىعىمەن تاعى 14 زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر»، دەدى سەنات سپيكەرى.

VII شاقىرىلىمداعى پار­لا­مەنتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا، جەر ماسەلەسىن شەشۋگە، سايلاۋ پروتسەستەرىن جاڭعىرتۋعا، جەر­گىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى جانە سوت-قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن دامى­تۋعا، شاعىن جانە ورتا بيزنەس پەن الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا جانە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بە­­رۋدى جەتىلدىرۋگە، سونداي-اق تا­عى باسقا ماڭىزدى سالالارعا ار­نال­عان اۋقىمدى زاڭ جوبالارى قابىل­داندى.

«سەناتورلار وڭىرلەرگە بارىپ، حالىقپەن جانە ەڭبەك ۇجىمدارىمەن ءۇش جۇزگە جۋىق كەزدەسۋ وتكىزدى. بۇدان بولەك تۇراقتى كوميتەتتەر 3 «ۇكىمەت ساعاتىن»، 5 كوشپەلى وتىرىس، 40 دوڭگەلەك ۇستەل مەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىردى. سول ءىس-شارالاردىڭ اياسىندا پرە­ز­يدەنت تاپسىرمالارىنىڭ، زاڭدار­دىڭ جانە مەملەكەتتىك باعدار­لا­مالاردىڭ ورىندالۋ بارىسى جان-جاقتى قارالدى. وسى جيىنداردا قابىلدانعان ۇسىنىمدار جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جىبەرىلدى. ونىڭ ءبارى سەناتتىڭ باقىلاۋىندا بولادى»، دەدى پالاتا توراعاسى.

سونىمەن بىرگە ماۋلەن اشىم­باەۆ سەسسيا بارىسىندا سەنات دەپۋتاتتارى ۇلتتىق قۇندى­لىقتاردى دارىپتەۋ باعىتىندا دا اۋقىمدى جۇمىس اتقارعانىن ايتتى. وسى تاقىرىپقا ارنالعان پارلامەنتتىك تىڭداۋلار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرىلدى. بۇدان بولەك مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن سەنات «اشارشىلىق. گولود. 1928-1934. دەرەكتى حرونيكا» اتتى بىرەگەي قۇجاتتار جيناعىن دايىنداپ، كوپشىلىككە تانىستىردى. تاريحىمىزداعى الاپات قاسىرەتتى جان-جاقتى سيپاتتايتىن ءۇش تومدىق جيناق ەلىمىزدىڭ ارحيۆتەرى مەن كىتاپحانالارىنىڭ جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قورلارىنا تاراتىلدى.

وتىرىستى قورىتىندىلاي كەلە، ماۋلەن اشىمباەۆ سەسسيا بارىسىندا پرەزيدەنتتىڭ بارلىق رەفورماسىن زاڭنامالىق تۇرعىدان ساپالى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان سەناتتىڭ قىزمەتى ناتيجەلى بول­عانىنا نازار اۋداردى. سونداي-اق سەنات توراعاسى پالاتانىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىگىن ىسكە اسىرۋ جولىندا تابىستى جۇمىس ىستەگەن بارشا سەناتورعا العىس ءبىلدىرىپ، دەپۋتاتتاردىڭ وڭىرلەرگە جاسايتىن ساپارلارىنا، حالىقپەن كەزدەسۋلەرىنە ساتتىلىك تىلەدى.

ايتا كەتەيىك، سەناتورلار پارلامەنتتىك كانيكۋل كەزىندە جەرگىلىكتى جەرلەردەگى پروبلەمالاردى زەردەلەپ، سىندارلى ۇسىنىستار ازىرلەيدى. ولاردىڭ بارلىعى الداعى دەپۋتاتتىق قىز­مەتكە نەگىز بولاتىنى ءسوزسىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس «قىزىل» ايماقتا

ايماقتار • كەشە

تسيفرلى تەڭگە جوباسى تالقىلاندى

ەكونوميكا • 23 شىلدە، 2021

اقپاراتتىق حابارلاما

ەگەمەن قازاقستان • 23 شىلدە، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار