بۇل عۇلامانىڭ تولىق اتى-ءجونى – ۋمار يبن كاسير ءال-بۋسراۆي اد-ديماشكي. جارىقتىق 1301 جىلى شام ەلىنىڭ بۋسرا قالاسىندا تۋىپ, 1373 جىلى داماسكىدە دۇنيەدەن وتكەن ەكەن. بۇل – يسلام الەمىندە ماملۇكتەر بيلىگى ۇستەمدىك قۇرعان زامان. عالىمنىڭ جازعان قۇران تاپسىرلەرى مەن فيقح-قۇقىقتانۋ جايلى جازعان ەڭبەكتەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇنىن جويماعان ماڭگىلىك ءىلىم ەسەبىندە.
ءبىزدى تولعاندىرعان ماسەلە «مۇسىلمان الەمىندە اسا باعالى سانالاتىن عالىمنىڭ ەڭبەگى مۇندا قايدان ءجۇر؟». مەكەمەنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى باقىتبەك بەكمۇرات ۇلى ايتقان مالىمەتكە جۇگىنسەك, كىتاپتىڭ مۇقاباسى ءھام العاشقى بەتتەرى بولماۋىنان قاي جىلى, قايدا جارىق كورگەنى بەلگىسىز, تەك سىرتقى بەتىنە «3-ءشى توم» دەپ قارىنداشپەن جازىلعان بەلگى عانا بار. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى بۇل مەكەمە اشىلعاندا جەكە ادامدار جۇزدەگەن ءدىني كىتاپتار اكەلىپ تاپسىرعان كورىنەدى. بۇل كىتاپ سول دۇرمەكتىڭ ىشىندە كەلىپ قالعان سىڭايلى.
حوش سونىمەن... قۇندى ەڭبەكتىڭ كەلگەن-كەتكەن ءىزىن اڭداي الماي اڭىرىپ وتىرعانىمىزدا, كەنەت ءبىر ساڭىلاۋ ساۋلە كورىنگەندەي بولدى. ناقتىراق ايتقاندا, وتكەن مامىر ايىنىڭ اياعىندا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن «اشارشىلىق. گولود. 1928-1934. دەرەكتى حرونيكا» اتتى ۇشتومدىقتىڭ تۇساۋى ەلوردادا كەسىلدى. وسى جيناققا اشارشىلىق جايلى 1126 دەرەك توپتاستىرىلىپتى. وسىلاردىڭ ىشىندە 449 قۇجات بۇرىن-سوڭدى جارىق كورمەگەن دەيدى. سونىڭ ءبىرى – ءبىرىنشى تومىنىڭ 668-بەتىندە جارىق كورگەن №182 قۇجات.
قۇجاتتىڭ مازمۇنى – اقمولا وكرۋگى اسان-قايعى رايون (قازىرگى جاڭاارقا اۋدانى) تۇرعىنى احمەت ادىلباەۆتىڭ بواك-ءنىڭ تورالقاسىنا جانە ي.ستالينگە جازعان حاتى ەكەن. جولدانعان ۋاقىتى: 1928 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانى. قۇجاتتىڭ قىسقاشا مازمۇنىنا توقتالساق, ادىلباەۆ وزىندە ءىرىلى-ۇساقتى 52 باس مالى بارىن ايتىپ, وتباسىمەن بىرگە گۋرەۆ وكرۋگىنە «قاۋىپتى انتيسوۆەتتىك ەلەمەنت» رەتىندە جەر اۋدارىلۋىنىڭ نەگىزسىز ەكەنىن, حاندار, سۇلتاندار تۇقىمىنا جاتپايتىنىن ايتىپ: «مەن جوعارى مۇسىلمان ءبىلىمىن العاش اقمولا گۋبەرنياسىندا, ونان سوڭ ەكى جىل مەدينەدە, ارابياداعى «يشفحا» مەدرەسەسىندە, ونان سوڭ ەگيپەتتىڭ كاير قالاسىنداعى «جاميە اسحاري» مەدرەسەسىندە الدىم. وتانىما اراب تاريحشىلارى: يبن حالدۋننىڭ, يبن كاسيردىڭ, تالفيكۋل اكباردىڭ, يبن حالەكەننىڭ جانە باسقالاردىڭ ەڭبەكتەرىن الىپ ورالعان مەن يسلام تاريحىن جازا باستادىم. وسى تاريحقا بايلانىستى قابىر ەسكەرتكىشتەرىن جانە قازاقستاننىڭ وزىندەگى يسلامنىڭ تاريحىنا بايلانىستى جازبا قۇجاتتاردى زەرتتەي باستادىم. وسىندايدا قازاق بايلارىن جەر اۋدارۋ جانە ولاردىڭ مۇلكىن تاركىلەۋ ناۋقانىندا اقمولا وگپۋ-ءى مەنىڭ 45 پۇت كىتاپتارىمدى, سونىڭ ىشىندە جوعارىدا كورسەتىلگەن اراب تاريحشىلارىنىڭ شىعارمالارىن, سونداي-اق مەنىڭ مەدينەدەگى, كايردەگى كۋرستاردى بىتىرگەندىگىم تۋرالى ديپلومدارىمدى جانە كونستانتينوپولدە تاپسىرعان شەيح ۋل يسلام اتاعىمدى الىپ قويدى...» دەپتى.
ەندەشە, ادىلباەۆتىڭ جوعارىداعى شاعىمحاتىن تاپسىرلەپ كورەيىك. بۇل جەردە نازار اۋداراتىن ءۇش دەرەك تۇر. ءبىرىنشىسى, «يبن كاسيردىڭ ەڭبەكتەرىن الىپ كەلدىم» دەپتى. دەمەك, عۇلامانىڭ كىتاپتارى ارقا جەرىنە ادىلباەۆ ارقىلى جەتكەنى انىق. ءسويتىپ, انا مۋزەيدەگى جادىگەردىڭ سىرى انىقتالدى. ەكىنشىدەن, «45 پۇت كىتابىم تاركىلەندى» دەپتى. ەسەپتەپ كورسەك: 45 ح 16 = 720 كگ كىتاپ. بۇل دەگەنىمىز – تەڭىزدەي ءبىلىم. مۇنىڭ ءبارى تاركىلەنگەن. ءبىز كامپەسكە ناۋقانى مال-دۇنيەگە عانا كەلگەن ناۋبەت دەپ جۇرسەك, ءىلىمنىڭ كوزى قۇندى كىتاپتار دا تاركىلەنگەن ەكەن. ءۇشىنشى دەرەك – «شەيح ۋل يسلام» اتاعى. بۇل ءىلىمىنىڭ شىڭىنا جەتكەن ادامعا عانا بەرىلەتىن دارەجە. الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە ءىلىم ۇيرەتۋگە فاتۋا بەرۋگە بولادى دەگەن ءسوز. مۇنداي اتاققا قولى جەتكەن ادام ورتالىق ازيادا ساناۋلى.
