تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • 22 ماۋسىم، 2021

تاۋەلسىزدىك جانە رۋحانيات

55 رەت كورسەتىلدى

«ماڭگىلىك ەل» يدەياسى – الاش اتاۋىن، قازاق ەلى مەن مۇراتىن ايقىندايدى. ونىڭ اقي - قاتىن، تاريحىمىزعا قاتىسىن تۇڭعىش پرەزي دەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازار باەۆ قا زاقستان حالقىنا ارنالعان «قازاق ستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات، ءبىر مۇددە، ءبىر بولاشاق» جولداۋىندا: «...ءبىز ءۇشىن بو لاشاعىمىزعا باعدار ەتەتىن، ۇلتتى ۇيىس تىرىپ، ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن يدەيا بار. ول – «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى»، دەپ اتاپ كورسەتتى. وسى ورايدا، ورحون وڭىرىندەگى كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ عىلىمي كوشىرمەسىن جاپون ماماندارى دايىنداپ، كەيىنگى كەزەكتە ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە – «بايىرعى تۇركى وركەنيەتى – جازبا ەسكەرتكىشتەر» دەگەن تاقىرىپتا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتۋى ( 2001، 18 مامىر)، «جازۋ تاريحى مۇراجايى» اشىلۋى (2003) – تۇركى الەمىندەگى ايرىقشا قۇبىلىس، ۇلت رۋحانياتىنىڭ التىن ارقاۋى، اسىل وزەگى، كەڭ ءورىسى بولدى. دەمەك، مۇنىڭ ءوزى اتا تاريح ءمانىن، ءداستۇر جالعاستىعىن، ءومىر تاعىلىمىن تەرەڭ تانىتادى. ۇلت مۇراتى مەن تاريحىنىڭ تاعىلىمدى تۇستارىنىڭ ءبىرى وسى.

 

وسى جايتتاردى ەسكە الىپ، ەل دامۋىنا ءجىتى كوزبەن قاراساق، اسىرەسە، تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستان مەملەكەتتىلىگى قالىپتاسىپ، كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جاسالدى. ەكونوميكالىق ساياساتقا باسىمدىق بەرىلدى. الەمنىڭ جەكەلەگەن ەلدەرىمەن ستراتەگيالىق بايلانىستار ورناپ، حالىقارالىق ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىناس نىعايا ءتۇستى. بۇدان باسقا، رەسەي، قىتاي، اقش، ەۋروپالىق وداق، ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ءhام ىنتىماقتاستىق باعىتىنداعى بايلانىس، مادەني-گۋمانيتارلىق ارنالاردا قارىم-قاتىناس بەرىك ورنىقتى. بۇل، ءسوز جوق، دوستىق ارنالارىنىڭ ماڭگىلىك ەكەنىن ايعاقتايدى.

سونداي-اق تاۋەلسىزدىكتىڭ تاريحي-وركە­نيەتتىك جانە الەۋمەتتىك – مادەني نەگىزدەرى قالاندى.ۇلتتىق مۇراتتارعا نەگىز­دەلگەن، ەلدىك تاريحي ءمانى مول، كەمەل كەلەشەكتى ارقاۋ ەتكەن ىرگەلى ىستەر ات­قارىلدى. الەۋمەتتىك-مادەني باعىتتار مەن ادەبي-رۋحاني ارنالارعا دا كەڭ ءورىس اشىلدى. ەلدىك مۇرات-مۇددە العا شىعىپ، تاۋەلسىزدىكتىڭ جارقىن دا جاسامپازدىق جولى، باعىت-باعدارلارى ايقىندالدى. ول، اسىرەسە، قوعام دامۋىنان، ەركىن ەلدىڭ اسىل مۇراتتارىنان دا انىق اڭعارىلادى. اتاپ ايتقاندا، سەمەي پوليگونى جابىلدى (1991)، بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان توقتار اۋباكىروۆ «سويۋز تم-13» كەمەسىمەن عارىشقا ۇشتى (1991)، دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى ءوتتى (1992). قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى تۋرالى زاڭ شىقتى (1992، 4 ماۋسىم )، جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداندى (1995، 30 تامىز). ء«بىلىم تۋرالى» (2007)، «جوعارى ءبىلىم تۋرالى» (1993)، «عىلىم تۋرالى» (2011)، «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» (2019) زاڭدار قابىلداندى. «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسى بەلگىلەندى (1993).

تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە، اسىرەسە، «جالپىۇلتتىق تاتۋلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ»، «حالىقتىڭ تۇتاستىعى مەن ۇلتتىق تاريح» جىلدارىنىڭ (1997-1998) ءمانى زور بولدى. ال 2000 جىل – مادەنيەتتى قولداۋعا ارنالعاندىقتان، يۋنەسكو شەڭبەرىندە تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500، سوسىن تاراز قالاسىنىڭ 2000 جىلدىقتارى (2002 جىلى) كەڭىنەن اتالىپ ءوتتى. كوپتەگەن مادەنيەت ورىندارى قايتا اشىلدى. تەاترلاردىڭ سانى ارتىپ، كينوتەاترلار جۇمىس ىستەي باستادى. «قازاقفيلم» اق كينوستۋدياسى بىرقاتار دەرەكتى جانە كوركەم فيلم ءتۇسىردى.

ۇلت تاۋەلسىزدىگىنىڭ الەم كارتاسىنان ورىن الۋى (1991، 16 جەلتوقسان)، استا­نانىڭ اقمولاعا كوشىرىلۋى (1997،10 جەلتوقسان) – ەل ءومىرى مەن تاريحىن­داعى ءمان-ماڭىزى جوعارى وقيعالار. قا­زاقستاننىڭ ازيا مەن تمد مەملە­كەت­تەرى اراسىندا العاش رەت ەۋروپاداعى قاۋىپ­­سىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى­نا توراعالىق ەتۋى (2010)، استانادا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىنىڭ ءوتۋى (2010، 1-2 جەل­توق­سان) الەمدىك ماڭىزى زور وقيعا بولدى.

ال قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى (1995، 1 ناۋرىز) – ەل ومىرىندەگى ەتنوستىق، مادەني جانە ءدىني كوپقىرلىلىقتىڭ جاسامپاز ۇلگىسىنە اينالدى. ءارى قوعامدىق تۇراقتىلىق پەن ەتنوسارالىق كەلىسىمدى نى­عايتۋعا باعىتتالدى. بىرلىك دىڭگەگى، دوس­تىق دانەكەرى، تۇتاستىق تۇتقاسى – باستى ۇس­تا­نىمعا اينالىپ، ەلدەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇ­راقتىلىقتىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى بولىپ وتىر.

ەلوردادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر جەتەكشىلەرىنىڭ العاشقى سەزى بولدى (2003). سودان بەرى ءار ءۇش جىل سا­يىن جۇيە­لى تۇردە وتكىزىلىپ كەلەدى. قو­عام مەن ءدىن – ءبىرتۇتاس قۇبىلىس دەسەك، ادا­م­زاتتى كونفەس­سياارالىق سۇحبات ارقى­لى بىرىكتىرىپ، مادە­نيەتتەر مەن دىن­دەر­دىڭ جاقىنداسۋىنا، تاتۋلىق پەن ىنتى­ماق­تاستىققا كەڭ ءورىس اشۋ – ۇلى ءىس.

ۇلت تاريحى مەن دامۋىنداعى مەرەيلى ماقتانىشىمىزدىڭ ءبىرى – «ەكسپو-2017» حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى «بولاشاق ەنەرگياسى» دەگەن تاقىرىپپەن استانا (قازىرگى نۇر-سۇلتان) قالاسىندا ءوتتى. ول 93 كۇنگە سوزىلىپ، الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 4 ميلليونعا جۋىق ادام تاماشالادى. قازاقستاندىق پاۆيلون – «نۇر الەم» قازاقستاننىڭ ۆيزيتتىك كارتاسىنا اينالدى. «نۇر الەم» جانە باسقا دا بىر­قاتار پاۆيلوندار – «ەكسپو مۇراسى» رەتىندە ساقتالىپ، حالىققا قىز­مەت كورسەتىپ كەلەدى.

ۇلت مۇراتى مەن ەلدىك مۇددەنىڭ اي­قىن دا جارقىن كورىنىسى – رۋحانيات الە­مىنەن، ونىڭ مىڭ سان ارنالى سالالارىنان دا تەرەڭ تانىلادى. بۇل رەتتە الدىمەن ويعا ورالاتىنى – «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى. ەلباسى 2004 جىلعى 13 قاڭتاردا «2004-2006 جىلدارعا ارنالعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. قازاقستان اۋماعىنداعى تاريح پەن مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى قايتا جاڭ­عىر­تىلىپ، ءار الۋان ءبىلىم-عىلىم باعىت­تارى بويىنشا ىرگەلى ىزدەنىستەر جاسالدى. ەلى­مىزدىڭ ءار وڭىرىندە تاريحي-مادەني ەكسپەدي­تسيالار جۇيەلى جۇمىس ىستەپ، ارحەولو­گيالىق-ەتنوگرافيالىق ءھام فولك­لورلىق باعىتتاردا زەرتتەۋلەر جۇر­گىزىلدى. ەسكە الساق، باتىس قازاقستان­داعى ارالتوبەدەن، شىعىس قازاقستان­داعى زايسان اۋدانى شىلىكتى جازىعىن­داعى ساق پاتشالارى وبالارىنان، كەيىن ءۇرجار اۋدانى مەن قارقارالى جەرىندەگى تالدىدان، باتىستاعى تاقسايدان تابىلعان التىن ادامدار ۇلى دالادا جاسالعان جۇيەلى ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسى ەدى. سونداي-اق الىس-جاقىن شەتەلدەرگە: قىتايعا، تۇركياعا، موڭعولياعا، رەسەيگە، جاپونياعا، ەگيپەتكە، وزبەكستانعا، ارمەنياعا، اقش پەن باتىس ەۋروپاعا عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلدى. ناتيجەسىندە، قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتى ءھام رۋحانياتىنىڭ ارعى ارنالارىنا قاتىستى بىرقاتار زەرتتەۋ ەڭبەك، كوپتەگەن كىتاپ، جيناقتار جارىق كوردى.

بۇدان باسقا، «مادەني مۇرا» مەملە­كەتتىك باعدارلاماسىنداعى باستى جوبانىڭ ءبىرى – قازاق فولكلورىنىڭ 100 تومدىق باسىلىمىن دايىنداۋ ەدى. وسى ورايدا، حالىق ادەبيەتىنىڭ جاۋھار ۇلگىسى – «بابالار ءسوزى» سەرياسى 100 تومدى قۇراپ، قالىڭ جۇرتشىلىققا جەتتى. حالىق مۇراسىنا ەنگەن تۋىندىلار توپتاماسىندا، اسىرەسە، حيكايا­لىق داستاندار، ءدىني داستاندار، عاشىق­تىق داستاندار، تاريحي جىرلار، باتىر­لار جىرلارى، بالالار فولكلورى، اڭىز­دار، جۇمباقتار، ماقال-ماتەلدەر مەن قارا ولەڭ، حايۋاناتتار تۋرالى ەرتەگىلەر كەڭ قام­تىلدى.

حالىق قازىناسى – «بابالار ءسوزى» سەرياسى تۋرالى جوبا جەتەكشىسى اكادەميك س.ا.قاسقاباسوۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى: «...كەڭەس زامانىندا تاريحي جىرلار، ءدىني داستاندار، ميفتەر، ىرىمدار مەن تىيىمدار، وزگە دە مۇرالارىمىز ەسكەرۋسىز قالىپ وتىردى... بۇلار جازىپ العانعا دەيىن حالقىمىز اراسىندا اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ كەلگەن دۇنيەلەر بولاتىن. ءبىز ونى «جامان» نە «جاقسى» دەپ بولۋگە بولمايتىنىن ويلاستىردىق. ءار شىعارمانىڭ تاربيەلىك ءمانى ءبىرىنشى كەزەكتە شىعىپ، ساياسيلاندىرۋدان ارىلدىق دەسەك بولادى. وسىنداي تاباندى جۇمىس ءوز ناتيجەسىن بەردى. ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك فولكلورى جۇرت قولىنا ءتيدى. بۇل تومدارعا كىرگەن جادىگەرلەردىڭ كەيبىرەۋلەرى بۇرىن «كۇزەلگەنىن»، «تۇزەلگەنىن» بىلەمىز، ال مىنا جاريالانىمدا حالىقتىق قالپىن ساقتادى. ءبىراز دۇنيەلەر ەسكى اراب، توتە، لاتىن جازۋلارىنان الىنعانىن دا ايتا كەتسەم دەيمىن».

«مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدار­لاماسى اياسىندا تاريح، ارحەولوگيا، ەتنوگرافيا باعىتتارىنان وزگە ارناۋلى ەڭبەكتەر، ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىكتەر دە جارىققا شىقتى. ولاردىڭ بىرقاتارىن اتاساق، «ماڭگىلىك سارىن: قازاقتىڭ 1000 كۇيى مەن 1000 ءانى»، «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» (ون توم)، «ادەبي جادىگەرلىكتەر»، «الەمدىك فولكلور»، «قازاق مۋزىكاسىنىڭ انتولوگياسى»، «قازاق ونەرىنىڭ تاريحى»، «قازاق ادەبيەتى» (ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىق)، «قازاق مادەنيەتى» (ەنتسي­كلوپەديالىق انىقتامالىق)، ت.ت. قالىڭ جۇرتشىلىققا جەتىپ، مادەني-رۋحاني سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرىپ كەلەدى. ماڭىزدىسى، «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا جارىق كورگەن ەڭبەكتەر تاقىرىپتىق ەرەكشەلىكتەرىمەن عانا ەمەس، ازاتتىق ارقاۋى – تاۋەلسىزدىك تالاپتارى مەن ۋاقىت رۋحىن دا ايقىن اڭعارتادى.

قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتى، تاريحى مەن تاعىلىمى «ەل تۇتقا»، «ەلوردا»، «الاش قوزعالىسى»، «ازاتتىقتىڭ وشپەس رۋحى»، «قازاق ادەبيەتى»، «قازاق مادەنيەتى» (ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىق)، «قازاق ادەبيەتىنىڭ قىسقاشا تاريحى» (2 توم)، «قازاق ادەبيەتىنىڭ حالىقارالىق بايلانىستارى»، «وتىرار كىتاپحاناسى» سەرياسى (100 كىتاپ) سىندى ۇجىمدىق ەڭبەكتەردە كەڭ ورىن الدى. «قازاقتىڭ 1000 ءانى»، «قازاقتىڭ 1000 كۇيى»، «امانات» (قازاق كۇيلەرى انتولوگياسى) اتتى حالىقتىق تۋىن­دىلار باسىلدى. ەلدىك مۇددە، ۇلتتىق قۇن­دىلىقتار، ادەبي-مادەني بايلانىس ارنا­لارى جاڭا باعىت، سونى كوزقاراس تۇرعى­سىنان كەڭىنەن قاراستىرىلىپ، با­يىپتى باعالاندى.

ۇلت تاۋەلسىزدىگى تۇسىندا ەل ماقتا­نىش­­تارى – ءال-فارابي، ماحامبەت، اباي، جام­بىل، م.اۋەزوۆ، س.مۇقانوۆ، ع.مۇسىرە­پوۆ، ق.ساتباەۆ جانە باسقا دا ەسىمى مەن ەڭبەكتەرى يۋنەس­كو شەڭبەرىندە تورتكۇل دۇنيەگە تانىلدى. يۋنەسكو تىزىمىنە ەنگەن «ناۋرىز» كوپۇلت­تى اتالىمى، «قازاق كۇرەسى»، «قازاق­تىڭ قاسيەتتى كيىز ءۇيى»، «ايتىس – يمپروۆي­زاتسيا ونەرى» (قىر­عىزستانمەن بىرگە)، «كيەلى كۇي ونەرى» ۇلى دالا تاريحىن، حالىق ادەبيەتى مەن مادە­نيەتىن، ءداستۇرى مەن تۇرمىسىن، فولك­لورلىق مۇراسىن كەڭىنەن كورسەتەدى.

جارقىن باستامالار قاتارىندا سونداي-اق «حالىق – تاريح تولقىنىندا»، «رۋحاني جاڭعىرۋ»، «بولاشاق» باعدار­لاماسى، «استانانىڭ جاڭا ۋنيۆەرسيتەتى»، «20 زيات­­كەرلىك مەكتەپ» جوبالارىن اتاپ اي­تۋعا اب­دەن بولادى. ويعا الساق، ءبىر عانا – «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلاماسى بو­يىنشا ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ، تۇل­عالىق دامۋ، پراگماتيزم ماسەلەلەرىنە ماڭىز بەرىلدى. بۇدان باسقا، بىرقاتار جوبا – «تۋعان جەر»، «اۋىل – ەل بەسىگى» جانە باسقالار ارقىلى ەل-جەر تاري­حىنا، ءداستۇرى مەن مادەنيەتىنە، ءتالىم-تار­بيە ارنالارىنا كوپ كوڭىل ءبولىندى. قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ، ۇلتتىق كود ءمانى، جاس ۇرپاقتى پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋ سىندى ماڭىزدى ىستەر باستى نازارعا الىندى.

ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى ەلىمىزدىڭ بارلىق سالاسىنا جاڭا لەپ، سونى سەرپىن بەردى. قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋعا، ۇلتتىق بولمىس پەن ەلدىك كودتى ساقتاۋعا كوپ كوڭىل ءبولىندى. «...ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا، ول اداسۋعا باستايدى... وزگەرۋ ءۇشىن ءوزىمىزدى مىقتاپ قولعا الىپ، زامان اعىمىنا يكەمدەلۋ ارقىلى جاڭا ءداۋىردىڭ جاعىمدى جاقتارىن بويعا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك»، دەپ قاداي ايتتى ەلباسى.

ال تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» تۇجىرىمدامالىق ماقالاسىنا دەن قويساق، الدىمەن ءبىزدى قورشاعان كەڭىستىك پەن ۋاقىت ءمانى مەن سىرى اشىلادى. « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» – ۇلت مۇددەسى مەن تاريحقا، ءداستۇر مەن رۋحانيات ورىسىنە قاتىستى ايقىن باعىت، بەرىك ۇستانىم ەكەنى انىق.

ەلباسى «اباي اماناتى» ماقالاسىندا حاكىم اباي تۇلعاسىن ەلدىڭ بولاشاق باع­دارىن ايقىنداپ بەرگەن رۋحاني تەمىر­قازىعىنا تەڭەسە، ساياساتتاعى ساباق­تاستىقتى ساقتاپ وتىرعان قازىرگى پرە­زيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاق­ستان» ماقالاسىندا حاكىم ابايدىڭ مەرەي­تو­يىنىڭ ەلدىك ءھام حالىقارالىق دەڭ­گەيدەگى ايرىقشا مانىنە باسىمدىق بەرەدى. ال «اباي – رۋحاني رەفورماتور» ماقالاسىندا اقىن اماناتى مەن ەلدىك ۇستانىمىنا، ۇلتتىق ءسوز ونەرى ورىسىنە، دامۋ ۇردىستەرىنە زور ماڭىز بەرىلەدى.

وسى ورايدا، 2020 جىل – قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشتارى، ۇلت رۋحانياتىنىڭ داڭقتى تۇلعالارى – ءال-ءفارابيدىڭ – 1150، اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىقتارى يۋنەسكو-نىڭ قولداۋىمەن حالىقارالىق اۋقىمدا اتالىپ ءوتتى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە – «الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى» ءال-فارابي ورتالىعى – كىتاپحاناسى اشىلدى. ء«ال-فارابي ىزىمەن» اتتى عىلىمي ەكسپەديتسيا جۇمىسىن باستاپ، ءماشھۇر عالىم اتىنداعى عىلىمي-تەحنولوگيالىق القاپ قۇرىلدى. مەرەيتوي اياسىندا ءال-فارابي ەنتسيكلوپەدياسى، ءۇش تىلدە جەتى تومدىق ەڭبەگى جارىق كوردى. دەرەكتى فيلم مەن ومىرباياندىق سەريال ءتۇسىرىلىپ، قالىڭ كوپشىلىككە جەتتى. ال اباي مەرەيتويى تۇسىندا – 10 تامىز اباي كۇنى بولىپ بەلگىلەندى. حاكىم اباي شىعارمالارى الەمنىڭ 10 تىلىنە اۋدارىلدى. قىسقاسى، ۇلت رۋحانياتىنىڭ بەدەرلى بەلەسىن تا­نىتقان – ەكى الىپتىڭ مەرەيتويى ەلىمىز بەن شەت مەملەكەتتەردە كەڭىنەن اتالىپ ءوتتى.

ەلباسى نەگىزىن قالاعان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ءوزىنىڭ 25 جىلدىعىن ءبىلىمي-عىلىمي ءھام ءتالىم-تاربيە باعىتتارى بويىنشا جوعارى جەتىستىك، تولايىم تابىستارمەن قارسى الدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت بۇل جوعارى وقۋ ورنىن 1996 جىلدىڭ 23 مامىرىندا تسەلينوگراد ينجەنەرلىك-قۇرىلىس ينس­تيتۋتى مەن تسەلينوگراد پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىرىكتىرۋ نەگىزىندە قۇرعان ەدى. سودان بەرگى ۋاقىتتا ۋنيۆەرسيتەت بىرقاتار جەتىستىككە قول جەتكىزدى. ماسەلەن، 2010 جىلى QS Worid Universities رەيتينگتىك اگەنتتىگىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا الەمدىك ۇزدىك 500 جوعارى وقۋ ورنى قاتارىنان كورىندى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ «التىن ساپا» سىيلىعىن الدى (2012). QS «TOP 50 un­der 50» اتتى تانىمال ۋنيۆەرسيتەتتەر قاتار­ىندا تۇر.

ەۇۋ بازاسى نەگىزىندە قۇرىلعان «اباي اكادەمياسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋتى حاكىم اباي مۇراسىن جان-جاق­تى تانىتۋ ماقساتىندا پانارالىق زەرت­تەۋلەر جۇرگىزۋ، ابايتانۋ باعىتىن جاڭا­شىلدىق تۇرعىدان دامىتۋ ءىسىن جۇزەگە اسىرادى. اباي تۇلعاسى مەن مۇراسىن جاڭا قىرىنان تانىتىپ، الىس-جاقىن ەلدەرگە، الەمدىك كەڭىستىككە كەڭ تۇردە تانىس­تىرادى. بۇل باعىتتا قازىردىڭ وزىندە 20-دان استام ءارتۇرلى تاقىرىپتاعى ەڭبەكتەر جارىق كوردى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى «ورتاق تۇركى تاريحى»، «ورتاق تۇركى ادەبيەتى» جانە باس­قا وقۋلىقتار جۇيەسىن دايىندادى. بۇ­دان باسقا، «قورقىت»، «ماناس ەپو­سى»، «حامسا» ء(ا.ناۋاي)، «ديۋاني حيك­مەت» (ق.ا.ياساۋي)، «قۇتادعۋ بىلىك» (ج. بالاساعۇن)، «جاميعات ات-تاۋاريح» (را­شيد اد-دين) جانە ب.بيبولات ۇلىنىڭ «زيك­زال» سياقتى قۇندى ەڭبەكتەردى جارىق­قا شىعاردى. سونداي-اق «ەلوردا ەپو­پەياسى»، «تۇركى ونەرى انتولوگياسى»، «تۇركى تىلدەرىنىڭ تەرمينجاسامى»، «ازەربايجان ادەبيەتىنىڭ انتولوگيا­سى»، «قازىرگى قىرعىز پوەزيا­سى»، «تۇركى حالىقتارىنىڭ جىلقى مادەنيەتى»، «بىلگە تونىكوك»، ت.ب. كىتاپ، جيناقتار جارىق كوردى. «التايستيكا، تۇركولوگيا، مونعوليستيكا» باسىلىمدارىندا تۇركى دۇنيەسى، تاريحى مەن دۇنيەتانىمى، ادەبي-جازبا ەسكەرتكىشتەرى بويىنشا ىر­گەلى ىزدەنىستەر مەن زەرتتەۋلەر جۇيەسى باسىلىپ تۇرادى. تۇركى كەڭەسى سامميتتەرى، « ۇلى دالا گۋمانيتارلىق عىلىمدار فورۋمى»، «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى»، « ۇلى دالا وركەنيەتى: تونىكوك مۇراسى جانە قازىرگى تۇركى الەمى» اتتى حا­لىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار جۇيەلى ءوتىپ، وندا تۇركى تىلدەس حالىقتار تاريحى مەن دامۋ ۇردىستەرىنە كوپ كوڭىل بولىنەدى.

«وتىرار كىتاپحاناسى» عىلىمي ورتالىعى ءبىلىم-عىلىم جۇيەسىنە قاتىستى اقپاراتتىق-انىقتامالىق ءھام وقۋ زالدارىنان وزگە بىرقاتار مادەني-رۋحاني جۇمىستاردى جۇيەلى اتقارىپ كەلەدى. نەگىزىنەن، عىلىمي-اعارتۋ، مادەني-رۋحا­ني باعىتتاردا قىزمەت كورسەتەدى. قول­جازبالىق كىتاپتار، مادەني قۇندى­لىقتار، سيرەك كىتاپتار قورى دا جۇيەلى جيناقتالعان. بۇل باعىتتا، اسىرەسە ءا.مار­عۇلان، م.قاراتاەۆ، س.بەگالين، س.قيرا­باەۆ پەن ءا.بەيسەنوۆا، ت.كاكىشەۆ، ر.سىز­دىقوۆا، ا.سەيدىمبەك، ت.جۇرتباي جانە باسقا اتاۋلى قورلارى جاس عالىمدارعا، قالىڭ جۇرتشىلىققا قولجەتىمدى ەكەنىن ايرىقشا اتاعان ءجون. «قوعام تاريحى – ادام تاعدىرى» تاقىرىبىنداعى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا، وقىرماندارعا ارنالعان اشىق ەسىك كۇنى، كىتاپ كورمەسى تۇراقتى ۇيىمداستىرىلادى. عىلىمي ورتالىق «قازاق قولجازبالارى» اتتى كوپتومدىق پەن اتاقتى ادامدار ومىرىنە ارنالعان ارناۋلى ادەبيەتتەر توپتاماسىن جارىققا شىعاردى. سيرەك قولجازبالارى دا وسىندا ورىن العان.

«جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى بو­يىنشا يگىلىكتى ىستەر اتقارىلدى. وسى ورايدا، «جاھاندىق زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسى بويىنشا 60 قازاقستاندىق اۆتوردىڭ تاڭداۋلى تۋىندىلارى بۇۇ-نىڭ التى تىلىنە اۋدارىلعانىن ايتقان ابزال. بۇل رەتتە، ءسوز جوق، «قازىرگى قازاق پروزاسىنىڭ انتولوگياسى»، «قازىرگى قازاق پوەزياسىنىڭ انتولوگياسى» اتتى بىرەگەي تۋىندىلار توپتاماسىنىڭ ءمانى ايرىقشا. كەيىنگى كەزەڭدە قازاق جانە الەم ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارىن، زاماناۋي ادەبي-تانىمدىق تۋىندىلاردى جاڭا ءموبيلدى قوسىمشا ارقىلى دا وقىپ-تانىسۋعا مۇمكىندىك تۋدى. «قازاقپارات» حالىقارالىق اقپارات اگەنتتىگى «Tynda» ءموبيلدى قوسىمشاسى ارقىلى كىتاپقۇمار وقىرماننىڭ رۋحاني كوكجيەگىنە جول اشتى.

تۇتاستاي العاندا، ازاتتىق نەگىزى، بوستاندىق پەن تەڭدىك تىرەگى – تاۋەلسىزدىك ءمانى، تاريحى مەن تاعىلىمى زور. تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى اتىپ، كوك تۋى جەلبىرەگەلى تامىرلى تاريحىمىز بەن بەرىك داستۇرىمىزگە، داڭقتى تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن ەرلىك ىستەرىنە، مۇرا-ميراس­تارى­مىزدى مۇقيات مەڭگەرۋگە، ءومىر ءورىمى مەن ۋاقىت بەدەرىنە سەرگەك قاراۋعا، قىس­قاسى ارعى-بەرگى كەزەڭنىڭ ءتالىمدى تاجىريبەسى مەن تاعىلىمىنا مىقتاپ دەن قويىلدى. ۇلتتىق مۇرات-مۇددەگە نەگىزدەلگەن رۋحانيات قۇندىلىقتارىنىڭ مازمۇنىنان قوعامدىق قۇبىلىستار مەن كەزەڭ كورىنىستەرى، ءداستۇر ءمانى مەن ءومىر تاعىلىمى، ەل دامۋى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ ءماندى قىرى، ماڭىزدى تۇستارى كەڭ ورىن الدى. ەلدىك مۇددەنى نەگىز ەتكەن اسىل ارنالارعا، تاريحي-مادەني قۇندى­لىقتاردى ساقتاۋعا، تانىمال تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن ونەگەسىن ارداق تۇتۋ ميسسياسىنا ادالدىق تانىتتى. مۇنىڭ دا ماڭىزدى تۇسى، ءماندى قىرلارى مول. ويتكەنى، كورنەكتى قالامگەر ءابىش كە­كىلباەۆ ايتقانداي، «ەڭ باستىسى، جاڭا عاسىر مەن جاڭا مىڭجىلدىققا ەگەمەن ەل، تاۋەلسىز ۇلت بولىپ اتتادىق...تاۋەلسىزدىكتىڭ جولىندا قان دا توگىلگەن، جاس تا توگىلگەن، تەر دە توگىلگەن. بىراق ار تو­گىلمەۋى كەرەك. ار-نامىس قانا تاۋەل­سىز­دىككە تىرەك بولا الادى. ول ءبىزدىڭ تىلەگى­مىزدى ەمەس، ءبىز ونىڭ تىلەگىن تىلەۋىمىز قاجەت».

ۇلت تاۋەلسىزدىگى – حالىق بوستاندىعى مەن ەلدىك مۇددە نەگىزى بولسا، ونىڭ قاناتتى قىرى مەن تاعىلىمدى تۇسى – رۋحانيات ءمانى مەن ورىسىنەن بولاشاق باعدارى، مادەني-رۋحاني دامۋ ۇردىستەرى، جاۋاپكەرشىلىك جۇگى مەن جەتىستىكتەر ناتيجەسى، كەمەل كەلەشەكتىڭ كوركەم كەلبەتى كورىنىس بەرەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى تاريح قويناۋلارىنان تابىلعان ەسكەرتكىشتەر مەن قازبا بايلىقتارى، ەل اۋزىنان جەتكەن ادەبي نۇسقالار، مادەني-رۋحاني جادىگەرلىكتەر، باسقا دا قۇندىلىقتار قاينارى – ۇلت دامۋى مەن رۋحانيات ورىستەرىنە، كەلەشەك ءومىردىڭ نۇرلى جولىنا قىزمەت ەتەرى حاق.

انىعىندا، تاۋەلسىزدىك جانە رۋحانيات – ۇلت مۇراتى مەن جالپىادامدىق قۇندىلىقتار قاينارى رەتىندە ەلمەن بىرگە جاساپ، قىزمەت ەتە بەرەدى. ەندەشە، تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنىڭ بيىكتەپ، رۋحانيات ءورىسىنىڭ كەڭ ارنا العانى بارشا جۇرتشىلىق ءۇشىن بەلەسى بيىك، مەرەيلى مەجە ەكەنى انىق. 

راقىمجان تۇرىسبەك،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

ءبىر قۋانتىپ، ءبىر مۇڭايتقان سالا

ەكونوميكا • بۇگىن، 21:52

اقتوبەدە قوقىس پوليگونى ورتەندى

ايماقتار • بۇگىن، 19:58

تۋريستكە دە ءتارتىپ بار

ايماقتار • بۇگىن، 18:06

دوللار قايتا قىمباتتاي باستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:47

ۇقساس جاڭالىقتار