تاريح • 14 ماۋسىم، 2021

كامپەسكە قالاي جۇرگىزىلدى؟

587 رەت كورسەتىلدى

وتكەن حح عاسىر باسىندا كوممۋنيستىك كولونيزاتورلار (سماعۇل سادۋاقاسوۆ) قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءداستۇرلى شارۋاشىلىعى مەن ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلگەن تىرشىلىك كوزىن قيراتسا، ولار ەرىكسىز پۇشايمان كۇيگە تۇسەرىن جاقسى ءبىلدى. ءسويتىپ، ولار پاتشالىق رەسەي ىسكە اسىرا الماي كەتكەن قازاق دالاسىن رەفورمالاۋ جۇمىسىن جالعاستىردى. سونىڭ ءبىرى – بايتالاۋ (كامپەسكە) ناۋقانى.

وسىنداعى كامپەسكە جانە حالىقتى كۇشپەن ۇجىمداستىرۋ جايلى ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ: «قازاقتاردى ۇلت رەتىندە ومىرگە كەلگەننەن بەرگى ەڭ سويقان سوققى بولعان 1920 جىلداردىڭ اياعى مەن 1930 جىلداردىڭ باسىنداعى قاسىرەتتىڭ ءتۇپ-توركىنى سول ءىرى بايلاردىڭ شارۋاشىلىعىن قۇرتۋدا جاتقان-دى. ءىرى بايلاردى تاركىلەۋ تۋرالى 1928 جىلى تامىزدا جاريالانعان اتىشۋلى دەكرەت سالدارىنان قازاقتىڭ اتاقتى 700 بايىنىڭ مال-مۇلكى تارتىپ الىندى. جوعارىدا ايتىلعانداي، قازاق رۋلارىنىڭ وزىندىك ءبىر ساقتىق قورى سانالىپ كەلگەن وسى قازىنا تالاي زاماندار بويى قالىپتاسىپ، ءوزىن-ءوزى رەتتەپ كەلگەن ەكولوگيالىق-ەكونوميكالىق جۇيەدەن زورلىقپەن اجىراتىلدى. اسا ماڭىزدى ەكونوميكالىق وزەكتەر قاڭى­راپ بوس قالدى دا، الەۋمەتتىك جانە شارۋا­شىلىق بايلانىستار پىشاق كەسكەندەي ءۇزىل­دى. سونىڭ سالدارىنان ەتنوستىڭ ءومىر-تىنىسىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ وتە نازىك ءتاسىلى تالقان بولدى. بولاشاقتاعى ۇلتتىق اپاتتىڭ العاشقى ۋلى ۇرىعى وسىلاي تامىرلاندى»، دەگەن قورىتىندى جاساپتى (نۇرسۇلتان نازارباەۆ. «تاريح تولقىنىندا». الماتى «اتامۇرا» 1999 ج. 245-ب).

سونىمەن قاتار قازاق دالاسىندا جۇر­گىزىلگەن بايتالاۋ ءھام تاركىلەۋ ناۋقانىن زەرت­تەگەن كولۋمبيا ۋني­ۆەر­سي­تەتىنىڭ پرو­فەسسورى ل.پارك: «كەڭەس وكىمەتى ورناي سالا، مۇسىلمان حالىقتارىن ساياسي ديس­كريميناتسياعا ۇشىراتتى. ولاردىڭ جەرى مەن مالىن تاركىلەپ، جاڭادان قونىس­تانۋعا كەل­گەن ورىستارعا ءبولىپ بەر­دى. «قازاقتاردى تۇگەلدەي وتىرىقشى ەتۋ» دەگەن جەلەۋ­مەن قۇلدىق ءتارتىپ ورنا­تىلدى. شىن ما­نىندە، قازاقتاردى ورىس شارۋا­لارىنا باعىنىشتى ەتتى»، دەسە، قازاق­ستاندىق كەڭەس تاريحشىسى گريگوري فيودوروۆيچ داحشلەيگەر: «جاپ­پاي ۇجىمداستىرۋ جانە بايلاردى الەۋ­مەتتىك توپ رەتىندە قۇرتۋ – قازاق­تاردى جالپىۇلتتىق اپاتقا ۇشىراتتى. وسىنشاما جويقىن تەتىكتەردى ىسكە قوس­قان توتاليتاريزم كوسەمدەرىنىڭ تاپقىر­لىعىنا دەن قويماسقا امالىڭ جوق. اۋىل باي­لارىنىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن شاي­قالتۋ جايىن لەنين 1919 جىلدىڭ كوكتەمىندە-اق ويلاستىرعان. بۇعان دالەل ونىڭ: ء«تارىزى سەندەرگە مالدى قايتا ءبولۋ جونىندە ەرتەلى-كەش ماسەلە قويىپ وتىرۋعا تۋرا كەلەر»، دەگەن ءسوزى دەيدى (داحشلەيگەر گ.ف.سوتسيالنو-ەكونو­ميچەسكيە پرەوبرا­زوۆا­نيا ۆ اۋلە ي دەرەۆنە. الماتى. 1965، 179-ب).

جوعارىداعى كەڭەس كوسەمىنىڭ ويىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن اۋەلى تابيعي جولمەن دامىپ وتىرعان قازاقتىڭ كوشپەلى شا­رۋاشىلىعىن قيراتىپ، ولاردىڭ تىرشىلىك كوزى بولعان مال شارۋاشىلىعىن كۇيرەتۋ قاجەتتىگى ايقىندالدى. ءسويتىپ، بۇل ءىستى جۇ­زەگە اسىرۋ ماقساتىندا 1925 جىلعى قىر­كۇيەك ايىندا قازاق ولكەلىك پارتيا كومي­تەتىنىڭ باسشىلىعىنا ف.ي.گولو­ششە­كين كەلدى. ول كەلە سالا: «قازاق رەس­پۋبليكاسىندا رەۆوليۋتسياعا دەيىن­گى ەسكى سالتتاردى جويۋ ءۇشىن ۇيىم­داس­تىرىلعان ارنايى ءىس-شارالار ويداعى ناتيجەنى بەرمەي جاتىر-مىس»،  دەگەن قورىتىندى شى­عارىپ، سونىمەن قاتار بايلار ءھام حان-سۇلتاندار تۇقىمى كەڭەس يدەولوگيا­سىن ناسيحاتتاۋعا قار­سى جۇمىس جاساپ ءجۇر. اۋىلدار مەن ەلدى مەكەندەردە ۇكى­مەتكە قارسى ءسوز سوي­لەپ، رۋشىلدىق پەن ۇلت­شىلدىقتى تۋدىرىپ، رەسپۋبليكانىڭ مادەني جانە ەكونوميكالىق دامۋىن تەجەپ تۇر»، دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.

سوندىقتان تاپتىق كۇرەستە كەدەي-كەپ­شىك، جوق-جۇتاڭداردى تاۋەلدىلىكتەن بوساتۋ ءۇشىن قازاق اكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى جانە حالىقتىق كوميسسارلار كەڭەسى بۇيرىق شىعاردى. بۇيرىقتا: قازاق اكسر-دە (اداي وكرۋگى جانە بۇرىنعى جەتىسۋ، سىرداريا گۋبەرنيالا­رى مەن قاراقالپاق اۆتونوميالىق وبلى­سىنىڭ ماقتالى اۋداندارىنان باسقا) اۋىلدى «سوۆەتتەندىرۋگە» قار­سى، ءالى دە فەو­دالدىق كوزقاراس ۇستاي­تىن بارلىق جەرگىلىكتى بايدى قۋدا­لاۋ كەرەك دەلىن­گەن («1931-1933 ج. قازاق­ستان­داعى اشتىق پەن ۇجىم­داستىرۋ» جيناعى. 28-بەت).

وسى قۇجات نەگىزىندە، قازاقستان ور­تالىق اتقارۋ كوميتەتى (قواك) جانە حالىق كوميسسارلار كەڭەسى جانىنان 1927 جىلى جەلتوقساندا ءىرى بايلاردىڭ شارۋاشىلىعىن تاركىلەۋ جونىندە زاڭ جوباسىن ازىرلەيتىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيانىڭ توراعاسى بولىپ ە. ەرنازاروۆ تاعايىندالدى. ونىڭ قۇ­رامىنا – و.يساەۆ، ن.نۇرماقوۆ، ع.توعجانوۆ، و.جاندوسوۆ جانە ت.ب. كىردى.

سودان كەشىكپەي 1928 جىلدىڭ  27 تا­مىزىندا ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىندە بايلار­دىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ جونىن­دەگى  زاڭ جوبا­سى قابىلدانىپ، بارلىق اۋداندا  تار­كىلەۋدى وتكىزۋ جونىندە نۇس­قاۋلار جىبەرىلدى.

تاركىلەنۋگە ءتيىس بايلاردىڭ ناقتى يەلەنگەن م ۇلىكتىك بايلىعى مولشەر­لەندى. اتاپ ايتقاندا، كوشپەلى اۋدانداردا ءىرى قاراعا شاققاندا  400-دەن استام مالى بارلار،  جارتىلاي كوش­پەلى اۋدانداردا 300-دەن استام مالى  بارلار، وتىرىقشى اۋدانداردا 150-دەن استام مالى بارلار تىزىمگە ىلىكسە، بۇلاردان باسقا بۇرىنعى سۇلتاندار مەن حانداردىڭ ۇرپاقتارى دا تاركىلەۋگە  جاتقىزىلدى. جوعارىداعى زاڭ بويىنشا جازاعا ۇشىراعان ادامداردىڭ دۇنيە-مۇلكى تاركىلەنىپ، وزدەرى كەڭەستەندىرۋگە قاۋىپتى ەلەمەنت رەتىندە جەر اۋدارىلۋعا ءتيىس دەلىن­دى (وماربەكوۆ ت. قازاق شارۋالارىن جەكەمەنشىك قوجالىقتارىنان ايىرۋ جانە ۇجىمداستىرۋ: تاريحى مەن تاعىلىمى». الماتى، 1994 ج. 35-ب). تار­كىلەنۋگە ءتيىس ادامداردى ءۇش توپقا جاتقىزدى:

ءبىرىنشى توپ: توڭكەرىسكە قارسى ادامدار، بۇلاردى بىردەن تۇتقىنداپ، ءىسىن سوتقا بەر­دى.

ەكىنشى توپ: ءىرى بايلار. بۇلاردى دەرەۋ تار­كىلەپ،  وزدەرىن الىس اۋداندارعا جەر اۋداردى.

ءۇشىنشى توپ: بايلاردىڭ  وتباسىلارى. ولاردى ۇجىمداستىرۋ اۋدان­دا­رىنداعى كولحوزدار بولگەن جەرلەرگە قونىستاندىردى.

جوعارىداعى ءبىرىنشى توپقا جاڭا ۇكى­مەتتىڭ ءىسىن جاقتامايتىن ساۋاتتى ورتا شا­رۋا ادامدار دا ىلىكتى.

كسرو حالىق كوميسسارى 1932 جىلى جازىلعان وتە قۇپيا حاتىندا بارلىق جاۋاپقا تارتىلعانداردىڭ بار بولعانى 37،3 پايىزى عانا بايلار، قالعانى قاتار­داعى ەڭبەكشىلەر ەكەنىن مويىنداعان (قوزىباەۆ م.ق.، الداجۇمانوۆ ق.س.، ابىلعوجين ج.ب. «قازاقستانداعى كۇشتەپ كوللەكتيۆتەن­دىرۋ: قورلىق پەن زورلىق». الماتى، 1992. 36-ب).

تاركىلەۋ ناۋقانى باسقا رەسپۋبليكاعا قاراعاندا قازاقستاندا وتە قارقىندى جۇرگىزىلدى.  1928-1929 جىلدارى وسىن­داعى تاركىلەۋ ناۋقانىنا  ەلىمىز بو­يىنشا 696 باي-باعلان ىلىكتى. الدىن الا جاسالعان جوسپار بويىنشا ۇكىمەت جوعارىداعى بايلاردان  225972 باس مال تاركىلەيمىز دەپ ۇمىتتەنگەن ەدى. ءۇمىت اقتالمادى، بار­لىعى 144474 باس مال عانا تاركىلەندى. بۇل – جوعارىدا بەلگىلەنگەن مەجەنىڭ 64 پايىزى.

ال بايلاردان تاركىلەنۋ ارقىلى تارتىپ الىنعان مالداردىڭ 118919 باسى جەكە  شارۋاشىلىقتارعا (74،3%) جانە كول­حوزدارعا (25،7%) تارا­تىلىپ بەرىلدى. تار­كىلەنگەن مالدار نەگىزىندە جاڭادان 292 كولحوز قۇرى­لىپ، (ت.وماربەكوۆ ق.اتاباەۆ «كووپەراتيۆتەندىرۋ ساباق­تارى.// لەنين­شىل جاس، 1988 ج. №31، 3-4 تامىز، 7-ب) 1929 جىلدىڭ 1 قازانىنان 1930 جىلدىڭ 1 قاڭتارى ارالىعىندا 100 مىڭداي كەدەي جانە ورتاشالاردىڭ شارۋاشىلىقتارى ۇجىمداستىرىلدى.

1928 جىلى ەلىمىزدەگى شارۋا قوجا­لىق­­تارىنىڭ تەك 2%-ى عانا ۇجىم­داس­­تىرىلسا، 1930 جىلى 50%، 1931 جىل­­دىڭ قازانىندا 65 % ۇجىمداس­تىرىلدى، ياعني ۇجىمداستىرۋ قار­قىنى جەدەلدەتىلدى. 1931 جىلى رەس­پۋبليكاداعى 122 اۋداننىڭ 78 اۋدانىندا ۇجىمداستىرۋمەن 70-تەن 100%-عا دەيىن شارۋا قوجالىقتارى قامتىلدى.

وسىنداعى كۇشپەن ۇجىمداستىرۋ جايلى قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتىنە ف.ي.گولو­­­­ششە­كين ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق اۋىل­­­­­­شارۋاشىلىق ۇجىمدارى كەڭەسى­نىڭ­ توراعاسى جانە جەر حالىق كوميس­سارياتىنىڭ كوميسسارى ياكوۆلەۆكە جانە ركفسر حكك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ت.رىسقۇلوۆقا جىبەرگەن جەدەل حاتىندا قازاقستاندا 1929-1930 جىلدارى ۇجىمداستىرۋدىڭ جوسپارىن قايتا پى­سىقتاپ جاتقانىن، ءتىپتى بۇل ءىستى ءالى دە كۇشەيتە ءتۇسۋ قاجەتتىگى جايلى ەسكەرتىپ، 1930 جىلدىڭ كۇزىنە قاراي جاڭادان 350 مىڭ شارۋاشىلىق پايدا بولعانى جايلى بايانداپتى. («سوتسياليستىك قازاقستان»، 1989 ج. №4، 14 قاڭتار، 9-ب).

ءسويتىپ، كۇشپەن ۇجىمداستىرۋ ارقىلى وتارلاۋشىلار قازاق دالاسىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان شارۋاشىلىقتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىن كۇيرەتتى.  وسىنداعى جاپپاي ۇجىمداستىرۋ ناۋقانىمەن قاتار، حالىقتى وتىرىقشىلاندىرۋ بىرگە جۇرگىزىلدى. وتىرىقشىلاندىرۋ بارىسىندا قازاقتىڭ اۋىلدىق-رۋلىق تۇرمىستىق جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلمەي، كوشپەلى نەمەسە جارتىلاي كوشپەلى  قوعامدى وتىرىقشىلىققا كۇشتەۋ ساياساتى قازاق ەتنوسىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قابىلەتىن وڭدىرماي بۇزدى. سونىڭ زاردابىن ءالى تارتىپ وتىرمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرتەڭ ۇكىمەت وتىرىسى وتەدى

ۇكىمەت • بۇگىن، 15:00

شاپپا شوت پەن «قۇيرىقتى» پىشاق

ايماقتار • بۇگىن، 08:32

جاڭاوزەندەگى جىلىجاي

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

توي تويلاۋ توقتاماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:24

تاۋار اينالىمىندا ءوسىم بار

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:12

ۇقساس جاڭالىقتار