وسىنداعى كامپەسكە جانە حالىقتى كۇشپەن ۇجىمداستىرۋ جايلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «قازاقتاردى ۇلت رەتىندە ومىرگە كەلگەننەن بەرگى ەڭ سويقان سوققى بولعان 1920 جىلداردىڭ اياعى مەن 1930 جىلداردىڭ باسىنداعى قاسىرەتتىڭ ءتۇپ-توركىنى سول ءىرى بايلاردىڭ شارۋاشىلىعىن قۇرتۋدا جاتقان-دى. ءىرى بايلاردى تاركىلەۋ تۋرالى 1928 جىلى تامىزدا جاريالانعان اتىشۋلى دەكرەت سالدارىنان قازاقتىڭ اتاقتى 700 بايىنىڭ مال-مۇلكى تارتىپ الىندى. جوعارىدا ايتىلعانداي, قازاق رۋلارىنىڭ وزىندىك ءبىر ساقتىق قورى سانالىپ كەلگەن وسى قازىنا تالاي زاماندار بويى قالىپتاسىپ, ءوزىن-ءوزى رەتتەپ كەلگەن ەكولوگيالىق-ەكونوميكالىق جۇيەدەن زورلىقپەن اجىراتىلدى. اسا ماڭىزدى ەكونوميكالىق وزەكتەر قاڭىراپ بوس قالدى دا, الەۋمەتتىك جانە شارۋاشىلىق بايلانىستار پىشاق كەسكەندەي ءۇزىلدى. سونىڭ سالدارىنان ەتنوستىڭ ءومىر-تىنىسىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ وتە نازىك ءتاسىلى تالقان بولدى. بولاشاقتاعى ۇلتتىق اپاتتىڭ العاشقى ۋلى ۇرىعى وسىلاي تامىرلاندى», دەگەن قورىتىندى جاساپتى (نۇرسۇلتان نازارباەۆ. «تاريح تولقىنىندا». الماتى «اتامۇرا» 1999 ج. 245-ب).
سونىمەن قاتار قازاق دالاسىندا جۇرگىزىلگەن بايتالاۋ ءھام تاركىلەۋ ناۋقانىن زەرتتەگەن كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ل.پارك: «كەڭەس وكىمەتى ورناي سالا, مۇسىلمان حالىقتارىن ساياسي ديسكريميناتسياعا ۇشىراتتى. ولاردىڭ جەرى مەن مالىن تاركىلەپ, جاڭادان قونىستانۋعا كەلگەن ورىستارعا ءبولىپ بەردى. «قازاقتاردى تۇگەلدەي وتىرىقشى ەتۋ» دەگەن جەلەۋمەن قۇلدىق ءتارتىپ ورناتىلدى. شىن مانىندە, قازاقتاردى ورىس شارۋالارىنا باعىنىشتى ەتتى», دەسە, قازاقستاندىق كەڭەس تاريحشىسى گريگوري فيودوروۆيچ داحشلەيگەر: «جاپپاي ۇجىمداستىرۋ جانە بايلاردى الەۋمەتتىك توپ رەتىندە قۇرتۋ – قازاقتاردى جالپىۇلتتىق اپاتقا ۇشىراتتى. وسىنشاما جويقىن تەتىكتەردى ىسكە قوسقان توتاليتاريزم كوسەمدەرىنىڭ تاپقىرلىعىنا دەن قويماسقا امالىڭ جوق. اۋىل بايلارىنىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن شايقالتۋ جايىن لەنين 1919 جىلدىڭ كوكتەمىندە-اق ويلاستىرعان. بۇعان دالەل ونىڭ: ء«تارىزى سەندەرگە مالدى قايتا ءبولۋ جونىندە ەرتەلى-كەش ماسەلە قويىپ وتىرۋعا تۋرا كەلەر», دەگەن ءسوزى دەيدى (داحشلەيگەر گ.ف.سوتسيالنو-ەكونوميچەسكيە پرەوبرازوۆانيا ۆ اۋلە ي دەرەۆنە. الماتى. 1965, 179-ب).
جوعارىداعى كەڭەس كوسەمىنىڭ ويىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن اۋەلى تابيعي جولمەن دامىپ وتىرعان قازاقتىڭ كوشپەلى شارۋاشىلىعىن قيراتىپ, ولاردىڭ تىرشىلىك كوزى بولعان مال شارۋاشىلىعىن كۇيرەتۋ قاجەتتىگى ايقىندالدى. ءسويتىپ, بۇل ءىستى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا 1925 جىلعى قىركۇيەك ايىندا قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ باسشىلىعىنا ف.ي.گولوششەكين كەلدى. ول كەلە سالا: «قازاق رەسپۋبليكاسىندا رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى ەسكى سالتتاردى جويۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان ارنايى ءىس-شارالار ويداعى ناتيجەنى بەرمەي جاتىر-مىس», دەگەن قورىتىندى شىعارىپ, سونىمەن قاتار بايلار ءھام حان-سۇلتاندار تۇقىمى كەڭەس يدەولوگياسىن ناسيحاتتاۋعا قارسى جۇمىس جاساپ ءجۇر. اۋىلدار مەن ەلدى مەكەندەردە ۇكىمەتكە قارسى ءسوز سويلەپ, رۋشىلدىق پەن ۇلتشىلدىقتى تۋدىرىپ, رەسپۋبليكانىڭ مادەني جانە ەكونوميكالىق دامۋىن تەجەپ تۇر», دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.
سوندىقتان تاپتىق كۇرەستە كەدەي-كەپشىك, جوق-جۇتاڭداردى تاۋەلدىلىكتەن بوساتۋ ءۇشىن قازاق اكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى جانە حالىقتىق كوميسسارلار كەڭەسى بۇيرىق شىعاردى. بۇيرىقتا: قازاق اكسر-دە (اداي وكرۋگى جانە بۇرىنعى جەتىسۋ, سىرداريا گۋبەرنيالارى مەن قاراقالپاق اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ ماقتالى اۋداندارىنان باسقا) اۋىلدى «سوۆەتتەندىرۋگە» قارسى, ءالى دە فەودالدىق كوزقاراس ۇستايتىن بارلىق جەرگىلىكتى بايدى قۋدالاۋ كەرەك دەلىنگەن («1931-1933 ج. قازاقستانداعى اشتىق پەن ۇجىمداستىرۋ» جيناعى. 28-بەت).
وسى قۇجات نەگىزىندە, قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى (قواك) جانە حالىق كوميسسارلار كەڭەسى جانىنان 1927 جىلى جەلتوقساندا ءىرى بايلاردىڭ شارۋاشىلىعىن تاركىلەۋ جونىندە زاڭ جوباسىن ازىرلەيتىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيانىڭ توراعاسى بولىپ ە. ەرنازاروۆ تاعايىندالدى. ونىڭ قۇرامىنا – و.يساەۆ, ن.نۇرماقوۆ, ع.توعجانوۆ, و.جاندوسوۆ جانە ت.ب. كىردى.
سودان كەشىكپەي 1928 جىلدىڭ 27 تامىزىندا ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىندە بايلاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ جونىندەگى زاڭ جوباسى قابىلدانىپ, بارلىق اۋداندا تاركىلەۋدى وتكىزۋ جونىندە نۇسقاۋلار جىبەرىلدى.
تاركىلەنۋگە ءتيىس بايلاردىڭ ناقتى يەلەنگەن م ۇلىكتىك بايلىعى مولشەرلەندى. اتاپ ايتقاندا, كوشپەلى اۋدانداردا ءىرى قاراعا شاققاندا 400-دەن استام مالى بارلار, جارتىلاي كوشپەلى اۋدانداردا 300-دەن استام مالى بارلار, وتىرىقشى اۋدانداردا 150-دەن استام مالى بارلار تىزىمگە ىلىكسە, بۇلاردان باسقا بۇرىنعى سۇلتاندار مەن حانداردىڭ ۇرپاقتارى دا تاركىلەۋگە جاتقىزىلدى. جوعارىداعى زاڭ بويىنشا جازاعا ۇشىراعان ادامداردىڭ دۇنيە-مۇلكى تاركىلەنىپ, وزدەرى كەڭەستەندىرۋگە قاۋىپتى ەلەمەنت رەتىندە جەر اۋدارىلۋعا ءتيىس دەلىندى (وماربەكوۆ ت. قازاق شارۋالارىن جەكەمەنشىك قوجالىقتارىنان ايىرۋ جانە ۇجىمداستىرۋ: تاريحى مەن تاعىلىمى». الماتى, 1994 ج. 35-ب). تاركىلەنۋگە ءتيىس ادامداردى ءۇش توپقا جاتقىزدى:
ءبىرىنشى توپ: توڭكەرىسكە قارسى ادامدار, بۇلاردى بىردەن تۇتقىنداپ, ءىسىن سوتقا بەردى.
ەكىنشى توپ: ءىرى بايلار. بۇلاردى دەرەۋ تاركىلەپ, وزدەرىن الىس اۋداندارعا جەر اۋداردى.
ءۇشىنشى توپ: بايلاردىڭ وتباسىلارى. ولاردى ۇجىمداستىرۋ اۋداندارىنداعى كولحوزدار بولگەن جەرلەرگە قونىستاندىردى.
جوعارىداعى ءبىرىنشى توپقا جاڭا ۇكىمەتتىڭ ءىسىن جاقتامايتىن ساۋاتتى ورتا شارۋا ادامدار دا ىلىكتى.
كسرو حالىق كوميسسارى 1932 جىلى جازىلعان وتە قۇپيا حاتىندا بارلىق جاۋاپقا تارتىلعانداردىڭ بار بولعانى 37,3 پايىزى عانا بايلار, قالعانى قاتارداعى ەڭبەكشىلەر ەكەنىن مويىنداعان (قوزىباەۆ م.ق., الداجۇمانوۆ ق.س., ابىلعوجين ج.ب. «قازاقستانداعى كۇشتەپ كوللەكتيۆتەندىرۋ: قورلىق پەن زورلىق». الماتى, 1992. 36-ب).
تاركىلەۋ ناۋقانى باسقا رەسپۋبليكاعا قاراعاندا قازاقستاندا وتە قارقىندى جۇرگىزىلدى. 1928-1929 جىلدارى وسىنداعى تاركىلەۋ ناۋقانىنا ەلىمىز بويىنشا 696 باي-باعلان ىلىكتى. الدىن الا جاسالعان جوسپار بويىنشا ۇكىمەت جوعارىداعى بايلاردان 225972 باس مال تاركىلەيمىز دەپ ۇمىتتەنگەن ەدى. ءۇمىت اقتالمادى, بارلىعى 144474 باس مال عانا تاركىلەندى. بۇل – جوعارىدا بەلگىلەنگەن مەجەنىڭ 64 پايىزى.
ال بايلاردان تاركىلەنۋ ارقىلى تارتىپ الىنعان مالداردىڭ 118919 باسى جەكە شارۋاشىلىقتارعا (74,3%) جانە كولحوزدارعا (25,7%) تاراتىلىپ بەرىلدى. تاركىلەنگەن مالدار نەگىزىندە جاڭادان 292 كولحوز قۇرىلىپ, (ت.وماربەكوۆ ق.اتاباەۆ «كووپەراتيۆتەندىرۋ ساباقتارى.// لەنينشىل جاس, 1988 ج. №31, 3-4 تامىز, 7-ب) 1929 جىلدىڭ 1 قازانىنان 1930 جىلدىڭ 1 قاڭتارى ارالىعىندا 100 مىڭداي كەدەي جانە ورتاشالاردىڭ شارۋاشىلىقتارى ۇجىمداستىرىلدى.
1928 جىلى ەلىمىزدەگى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ تەك 2%-ى عانا ۇجىمداستىرىلسا, 1930 جىلى 50%, 1931 جىلدىڭ قازانىندا 65 % ۇجىمداستىرىلدى, ياعني ۇجىمداستىرۋ قارقىنى جەدەلدەتىلدى. 1931 جىلى رەسپۋبليكاداعى 122 اۋداننىڭ 78 اۋدانىندا ۇجىمداستىرۋمەن 70-تەن 100%-عا دەيىن شارۋا قوجالىقتارى قامتىلدى.
وسىنداعى كۇشپەن ۇجىمداستىرۋ جايلى قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتىنە ف.ي.گولوششەكين ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق اۋىلشارۋاشىلىق ۇجىمدارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى جانە جەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ كوميسسارى ياكوۆلەۆكە جانە ركفسر حكك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ت.رىسقۇلوۆقا جىبەرگەن جەدەل حاتىندا قازاقستاندا 1929-1930 جىلدارى ۇجىمداستىرۋدىڭ جوسپارىن قايتا پىسىقتاپ جاتقانىن, ءتىپتى بۇل ءىستى ءالى دە كۇشەيتە ءتۇسۋ قاجەتتىگى جايلى ەسكەرتىپ, 1930 جىلدىڭ كۇزىنە قاراي جاڭادان 350 مىڭ شارۋاشىلىق پايدا بولعانى جايلى بايانداپتى. («سوتسياليستىك قازاقستان», 1989 ج. №4, 14 قاڭتار, 9-ب).
ءسويتىپ, كۇشپەن ۇجىمداستىرۋ ارقىلى وتارلاۋشىلار قازاق دالاسىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان شارۋاشىلىقتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىن كۇيرەتتى. وسىنداعى جاپپاي ۇجىمداستىرۋ ناۋقانىمەن قاتار, حالىقتى وتىرىقشىلاندىرۋ بىرگە جۇرگىزىلدى. وتىرىقشىلاندىرۋ بارىسىندا قازاقتىڭ اۋىلدىق-رۋلىق تۇرمىستىق جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلمەي, كوشپەلى نەمەسە جارتىلاي كوشپەلى قوعامدى وتىرىقشىلىققا كۇشتەۋ ساياساتى قازاق ەتنوسىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قابىلەتىن وڭدىرماي بۇزدى. سونىڭ زاردابىن ءالى تارتىپ وتىرمىز.
