كوروناۆيرۋس • 14 ماۋسىم، 2021

كوروناۆيرۋس زەرتحانادان «قاشىپ شىققان» با؟

1621 رەت كورسەتىلدى

ادامزاتتى ابىگەرگە سالىپ، شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جايىلعان كوروناۆيرۋس ىندەتىنىڭ قالاي پايدا بولعانى تۋرالى پىكىرتالاس قايتا قىزدى. باستاپ­قىدا عالىم­دار Covid-19 قولدان جاسال­ماعانىن ءبىرا­ۋ­ىزدان مالىمدەگەن. بىراق كەيىنگى كەزدە بۇعان كۇدىك كەلتىرە­تىن­دەردىڭ قارا­سى كوبەيىپ كەلەدى. اسىرەسە، ۆيرۋس ۋحان­داعى بيولوگيالىق زەرتحانادان «قاشىپ شى­عۋى» مۇمكىن ەكەنى ءجيى ايتىلا باستادى.

ەستەرىڭىزدە بولسا، 2019 جىلعى جەلتوقساندا قىتايدىڭ ۋحان قالاسىندا اتيپتىك پنەۆمونيا ءورشىپ تۇرعانى جونىندە اڭگىمە جەلدەي ەسكەن ەدى. جەرگىلىكتى بيلىك قاۋىپتى دەرتتىڭ شاھارداعى تەڭىز جاندىكتەرىن ساتاتىن بازاردان تاراعانىن العا تارتقان.

2020 جىلعى قاڭتاردا الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاڭا كوروناۆيرۋستىڭ ءتۇرى ۋحانداعى زەرتحانادا جاسالعانى تۋرالى الىپ-قاشپا اڭگىمە جاريالاندى. كوپ ۇزاماي، قاڭتاردىڭ اياعىندا The Lancet جۋرنالىندا قاۋىپتى دەرتتىڭ تىرناعىنا ىلىنگەندەردى زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ماقالاسى جاريالاندى. وندا باستاپقىدا اۋىرعان 41 ناۋقاستىڭ 13-ءى ۋحانداعى تەڭىز جاندىكتەرىن ساۋدالايتىن بازارعا مۇلدەم بارماعانى انىقتالدى. مۇنى ءبىر دەپ قويىڭىز.

بۇكىل الەم قىتايداعى «جۇمباق دەرت» تۋرالى تالقىلاپ جاتقاندا اقش سەناتورى توم كوتتون Covid-19 ۋحانداعى زەرتحانادان تارالۋى ىقتيمال دەپ مالىمدەدى. ايتا كەتەرلىگى، وڭتۇستىك قىتاي تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بوتاو سياو ەلەڭ-الاڭ تۇستا ماقالا جاريالاپ، ۆيرۋستىڭ قولدان جاسالعانى تۋرالى اڭگىمەنى ودان سايىن كۇشەيتە ءتۇستى. راس، كوپ ۇزاماي-اق عالىم ماقالاسىن ءوشىرىپ تاستادى.

بۇعان قوسا، اقپاننىڭ اياعىندا وتكەن ءباسپاسوز جيىنىنىڭ بىرىندە تانىمال ەپيدەميولوگ جونگ نانچان ۆيرۋستىڭ العاش قىتايدان شىقپاۋى مۇم­كىن ەكەنىن ايتقان. بۇل دا وتقا ماي قۇيعانداي بولدى. ايتسە دە، ەپيدەميولوگ كەيىنىرەك ءوز سوزى­نە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، ۆيرۋستىڭ سىرتتان كەلگەنىن كە­سىپ-ءپىشىپ ايتۋ قاتەلىك ەكەنىن، ناقتى شىعۋ تەگىن انىقتاۋعا ۋاقىت كەتەتىنىن مالىمدەدى. الاي­دا كونسپيرولوگياعا سەنەتىندەر بۇعان ءمان بەرگەن جوق.

«جەل تۇرماسا، ءشوپتىڭ باسى قيمىلدا­ماي­تى­نى» بەلگىلى. جالپى، Covid-19 ۆيرۋسىنىڭ وزدىگىنەن پايدا بولماعانىنا سەنەتىندەر كوپ. وسى­دان 5 جىل بۇرىن Nature Medicine جۋرنالىندا كوروناۆيرۋسقا جاسالعان تاجىريبە تۋرالى عى­لىمي ماقالا جاريالاندى. سول ماقالاعا سۇيەنسەك، عالىمدار جارقاناتتا كەزدەسەتىن SHC014 كوروناۆيرۋسىن گەندىك تۇرعىدا وزگەرتىپ كور­­گەن ەكەن. ناتيجەسىندە، اتالعان ۆيرۋس ادام­نىڭ تى­نىس الۋ جولدارىن زاقىمدايتىنى، جار­قا­­­نات­­تان تىكەلەي ادامعا جۇعا بەرەتىنى انىق­تالعان.

ءبىر قىزىعى، بۇل زەرتتەۋدى سولتۇستىك كارو­لينا ۋنيۆەرسيتەتى مەن ۋحانداعى بيولوگيالىق ينستيتۋت عالىمدارى بىرلەسىپ جۇرگىزىپتى. بەس جىل بۇرىن جاسالعان تاجىريبە دە ۆيرۋستىڭ شىعۋ تەگىنە كۇمانمەن قارايتىندار سانىن ارتتىرا تۇسپەسە، كەمىتكەن جوق. ەندى شە، Covid-19 العاش ۋحاندا تارالدى عوي.

وسىدان كەيىن-اق قولدان جاسالعان ۆيرۋس تۋرالى الىپ-قاشپا اڭگىمە جەلدەي ەستى. دەگەنمەن، 2020 جىلعى اقپان ايىنىڭ ورتاسىندا The Lancet جۋرنالىندا 27 عالىمنىڭ قولى قويىلعان مالىمدەمە جاريالاندى. وندا SARS-CoV-2 ۆيرۋسىنىڭ تابيعي جولمەن پايدا بولماۋى، ياعني زەرتحانادا جاسالعانى تۋرالى اڭگىمە كونسپيرولوگيا ەكەنى باسا ايتىلدى. ال ناۋرىزدا Nature Medicine جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋدە دە عالىمدار وسى ويدى قوستادى.

وسىلايشا، عالىمدار اراسىندا جاڭا كورو­نا­ۆيرۋسقا قاتىستى ورتاق پىكىر قالىپتاستى. سەبەبى The Lancet تە، Nature Medicine دە اكادەميالىق ورتادا جوعارى باعالاناتىن جۋرنالدار. وندا شىققان ماقالالار تەرەڭ تالداۋدان وتەدى. سوندىقتان وعان كۇمان كەلتىرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى.

جوعارىدا ايتىپ وتكەن 27 عالىمنىڭ حاتىن EcoHealth Alliance-تىڭ پرەزيدەنتى پيتەر داشەك ۇيىمداستىرعان ەكەن. اقش قارجىلاندىراتىن اتالعان ۇيىم ۋحاندا جارقاناتتارداعى كوروناۆيرۋستى زەرتتەۋمەن اينالىسادى.

داشەك مىرزا جارقاناتتار كوروناۆيرۋسىنىڭ قاۋپى تۋرالى پاندەمياعا دەيىن تالاي مارتە ايتقان-تۇعىن. ماسەلەن، ونىڭ «جارقانات كورو­نا­ۆيرۋسىنىڭ قاۋپىن ءتۇسىنۋ» اتتى جوباسىندا كەلەسى ىندەت قىتايدىڭ جابايى اڭدار ەتىن ساتاتىن بازاردا تارالۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى. ءبىر قىزىعى، پ.داشەكتىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. مۇنى ەكى دەپ قويىڭىز.

ايتسە دە، جاڭا كوروناۆيرۋس زەرتحانادان تا­­­رالۋى مۇمكىن ەكەنى تۋرالى اڭگىمە ەندى شىعا باس­تا­عاندا داشەك مىرزانىڭ بايىز تاپپاي، عا­لىم­­داردى ۇيىمداستىرۋى، ونداي پىكىر بىلدىر­گەن­­دەردى كونسپيرولوگقا تەڭەگەنى ويلانتاتىنى راس. «سەزىكتى سەكىرەدىنىڭ» كەرى مە ەكەن، كىم ءبىل­سىن؟!

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى تالاي مارتە ۆيرۋستىڭ زەرتحانادان «قاشىپ شىق­قا­نىنا» دالەل جوق ەكەنىن العا تارتىپ كەلەدى. اتالعان ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋ ماقساتىندا بيىلعى اقپاندا ددۇ ءبىر توپ عالىمدى ۋحانعا جىبەرگەن ەدى. ولار ۆيرۋستىڭ قولدان جاسال­عانىنا قاتىستى ماردىمدى ەشتەڭە تاپپادى. دەگەنمەن، ددۇ باسشىسى تەدروس ادحانوم گەب­رەيەسۋس كوروناۆيرۋستىڭ پايدا بولۋىنا قاتىس­تى ماسەلەنىڭ ءالى دە باسى اشىق دەپ ايتتى.

تاياۋدا The Wall Street Journal ۋحان قالا­سىن­­داعى زەرتحانانىڭ 3 قىزمەتكەرى 2019 جىل­عى قا­راشادا قاتتى ناۋقاستانىپ، اۋرۋحا­ناعا ءتۇسىپ قالعانىن جاريالادى. اقش مەملە­كەت­تىك دە­پار­تامەنتى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەن­سەك، زەرت­حانا قىزمەتكەرلەرى Covid-19 بەن كادىمگى تۇ­ماۋ­عا ۇقساس سيمپتومدارى بار دەرتكە شالدىققان ەكەن.

وسىدان كەيىن ءبىراز سايابىرسىپ قالعان داۋ قايتا قىزدى. عالىمدار دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنا حات جازىپ، ۆيرۋستىڭ قالاي پايدا بولعانىن ەگجەي-تەگجەيلى انىقتاۋدى سۇراپ وتىر. وكىنىشكە قاراي، ۇيىمنىڭ قولىنان ماردىمدى ەشتەڭە كەلەر ەمەس. ويتكەنى قىتاي بيلىگى حالىقارالىق ۇيىم اتىنان كەلگەن زەرتتەۋ­شىلەرگە قولىنان كەلگەنشە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. ماسەلەن، ۋحانداعى زەرتحانا ءالى كۇنگە دەيىن وزدەرى جۇرگىزگەن عىلىمي جۇمىستار تۋرالى اقپاراتتى تولىق بولىسكەن جوق. سوندىقتان كەڭ كولەمدە زەرتتەۋ جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس.

Covid-19-دىڭ زەرتحانادا جاسالعانى جونىن­دەگى اڭگىمەنىڭ اكادەميالىق ورتادا تالقى­لا­نۋىنا مىنا جايت تا اسەر ەتىپ وتىر. باستاپ­قىدا ۆيرۋس جارقاناتتان ادامعا جۇققانى ايتىلدى. كەيىنىرەك عالىمدار ورتادا ءبىر جانۋار­دىڭ بولعانىن العا تارتى. ماسەلەن، جى­لان نەمەسە پانگولين تاسىمالداعىش اتانۋى مۇم­كىن دەستى. ءتىپتى سۋسار، بورسىق دەگەن دە بولجام­دار ايتىلدى.

بىراق ءالى كۇنگە دەيىن اۋرۋ تاسىمالداعىش جانۋار ناقتى انىقتالعان جوق. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق، 2002 جىلعى SARS ەپيدەمياسى كەزىندە كوروناۆيرۋستىڭ جارقاناتتان تسيۆەتاعا جۇققانى، ودان ادامعا وتكەنى 4 اي ىشىندە بەلگىلى بولدى. 2012 جىلعى MERS ەپيدەمياسىندا دا اۋرۋ تاسىمالداعىش جانۋار تۇيە ەكەنى 9 ايدا انىقتالدى. ال Covid-19 ىندەتىنىڭ باس­تال­عانىنا ءبىر جارىم جىلدان اسسا دا ءالى كۇنگە دەيىن اۋرۋ تاسىمالداۋشى اڭ تابىلار ەمەس.

ۆيرۋستىڭ قايدان شىققانىنا «باس قاتىرعان» قىتاي عالىمدارى ءبىر قىزىقتىڭ بەتىن اشتى. يۋننان پروۆينتسياسىندا جارقاناتتاردىڭ گەنىن زەرتتەپ ءجۇرىپ، ۇڭگىرلەردىڭ بىرىنەن شىققان قۇستا RpYN06 ۆيرۋسى بار ەكەنىن انىقتاپتى. سويتسە، اتالعان ۆيرۋستىڭ گەنەتيكالىق قۇرى­لى­مى Covid-19-عا 94،5 پايىز سايكەس كورىنەدى.

كارتاعا كوز جۇگىرتسەك، يۋننان پروۆينتسياسى مەن ۋحان قالاسىنىڭ اراسى اجەپ­تەۋىر الشاق جاتقانىن اڭعارامىز. قازىرگى كوروناۆيرۋستىڭ ارعى اتاسى RpYN06 ۆيرۋسى بولسا، ءارى ونى يۋنناننان تاپسا، ول قالايشا تىپ-تى­نىش قالپىندا 1500 شاقىرىمدى باسىپ وت­كەن دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. الدا-جال­دا ۆيرۋس تابيعي جولمەن جۇقسا، ەپيدەميا ۋحان­دا ەمەس، يۋنناندا باستالۋى كەرەك ەدى عوي.

Covid-19-دىڭ شىققان تەگى تۋرالى پىكىر­تالاس ءتىپتى بيىك مىنبەرلەردە ايتىلا باستادى. مى­­سالى، اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن بارلاۋ قىز­مەتكەرلەرىنە ۆيرۋستىڭ قالاي پايدا بول­عانىن، ونىڭ قىتايداعى زەرتحانادان شىققان-شىقپاعانىن انىقتاۋعا ەرەكشە كۇش سالۋدى تاپسىردى. اق ءۇي باسشىسى توپتان 90 كۇن ىشىندە ەسەپ بەرۋدى سۇراپ وتىر.

اقش پرەزيدەنتى «ۇلكەن جەتىلىك» ەلدەرىنىڭ سامميتىندە دە بۇل ماسەلەنى قوزعادى. دجو بايدەن قىتايدى اشىق بولۋعا شاقىرىپ، ءالى كۇنگە بەيجىڭ بيلىگى زەرتحاناعا كىرۋگە رۇقسات بەرمەي وتىرعانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى.

جاڭا كوروناۆيرۋس ءتۇرىنىڭ زەرتحانادان تارالعانىن نەمەسە تابيعي جولمەن جۇققانىن ناقتىلاۋ نە ءۇشىن كەرەك؟ بىرىنشىدەن، بۇل كوروناۆيرۋس تۇرلەرىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. قازىرگى تاڭدا الەمدە 43 كوروناۆيرۋس بار. الدا-جالدا Covid-19 جارقاناتتان اۋرۋ تاسىمالداۋشى جانۋار ارقىلى ادامعا جۇقسا، قالعان كوروناۆيرۋستار دا كەلەشەكتە سونى قايتالاۋى مۇمكىن.

ەكىنشىدەن، بۇكىل الەمدى ابىگەرگە سالعان پاندە­مياعا كىنالىنى انىقتاۋ قاجەت. ەگەر ۆيرۋس ۋحان­داعى زەرتحانادان «قاشىپ شىقسا»، وندا قى­تايعا وڭاي تيمەسى انىق. قازىردىڭ وزىندە حا­لىق­ارالىق قوعامداستىق بەيجىڭ بيلىگىن ادام قۇقىعىن تاپتاعانى، شىڭجانداعى مۇسىلمان­دار­دى قۋدالاعانى ءۇشىن جاقتىرمايدى. ەندەشە، مۇنداي جاعدايدا كوممۋنيستىك پارتيا بۇكىل الەم الدىندا جاۋاپتى بولماق.

قىسقاسى، Covid-19 ۆيرۋسىنىڭ قالاي پايدا بولعانى جونىندەگى پىكىرتالاس ازىرگە اياقتالار ءتۇرى كورىنبەيدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرتەڭ ۇكىمەت وتىرىسى وتەدى

ۇكىمەت • بۇگىن، 15:00

شاپپا شوت پەن «قۇيرىقتى» پىشاق

ايماقتار • بۇگىن، 08:32

جاڭاوزەندەگى جىلىجاي

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

توي تويلاۋ توقتاماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:24

تاۋار اينالىمىندا ءوسىم بار

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:12

ۇقساس جاڭالىقتار