ەستەرىڭىزدە بولسا, 2019 جىلعى جەلتوقساندا قىتايدىڭ ۋحان قالاسىندا اتيپتىك پنەۆمونيا ءورشىپ تۇرعانى جونىندە اڭگىمە جەلدەي ەسكەن ەدى. جەرگىلىكتى بيلىك قاۋىپتى دەرتتىڭ شاھارداعى تەڭىز جاندىكتەرىن ساتاتىن بازاردان تاراعانىن العا تارتقان.
2020 جىلعى قاڭتاردا الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاڭا كوروناۆيرۋستىڭ ءتۇرى ۋحانداعى زەرتحانادا جاسالعانى تۋرالى الىپ-قاشپا اڭگىمە جاريالاندى. كوپ ۇزاماي, قاڭتاردىڭ اياعىندا The Lancet جۋرنالىندا قاۋىپتى دەرتتىڭ تىرناعىنا ىلىنگەندەردى زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ماقالاسى جاريالاندى. وندا باستاپقىدا اۋىرعان 41 ناۋقاستىڭ 13-ءى ۋحانداعى تەڭىز جاندىكتەرىن ساۋدالايتىن بازارعا مۇلدەم بارماعانى انىقتالدى. مۇنى ءبىر دەپ قويىڭىز.
بۇكىل الەم قىتايداعى «جۇمباق دەرت» تۋرالى تالقىلاپ جاتقاندا اقش سەناتورى توم كوتتون Covid-19 ۋحانداعى زەرتحانادان تارالۋى ىقتيمال دەپ مالىمدەدى. ايتا كەتەرلىگى, وڭتۇستىك قىتاي تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بوتاو سياو ەلەڭ-الاڭ تۇستا ماقالا جاريالاپ, ۆيرۋستىڭ قولدان جاسالعانى تۋرالى اڭگىمەنى ودان سايىن كۇشەيتە ءتۇستى. راس, كوپ ۇزاماي-اق عالىم ماقالاسىن ءوشىرىپ تاستادى.
بۇعان قوسا, اقپاننىڭ اياعىندا وتكەن ءباسپاسوز جيىنىنىڭ بىرىندە تانىمال ەپيدەميولوگ جونگ نانچان ۆيرۋستىڭ العاش قىتايدان شىقپاۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان. بۇل دا وتقا ماي قۇيعانداي بولدى. ايتسە دە, ەپيدەميولوگ كەيىنىرەك ءوز سوزىنە تۇسىنىكتەمە بەرىپ, ۆيرۋستىڭ سىرتتان كەلگەنىن كەسىپ-ءپىشىپ ايتۋ قاتەلىك ەكەنىن, ناقتى شىعۋ تەگىن انىقتاۋعا ۋاقىت كەتەتىنىن مالىمدەدى. الايدا كونسپيرولوگياعا سەنەتىندەر بۇعان ءمان بەرگەن جوق.
«جەل تۇرماسا, ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايتىنى» بەلگىلى. جالپى, Covid-19 ۆيرۋسىنىڭ وزدىگىنەن پايدا بولماعانىنا سەنەتىندەر كوپ. وسىدان 5 جىل بۇرىن Nature Medicine جۋرنالىندا كوروناۆيرۋسقا جاسالعان تاجىريبە تۋرالى عىلىمي ماقالا جاريالاندى. سول ماقالاعا سۇيەنسەك, عالىمدار جارقاناتتا كەزدەسەتىن SHC014 كوروناۆيرۋسىن گەندىك تۇرعىدا وزگەرتىپ كورگەن ەكەن. ناتيجەسىندە, اتالعان ۆيرۋس ادامنىڭ تىنىس الۋ جولدارىن زاقىمدايتىنى, جارقاناتتان تىكەلەي ادامعا جۇعا بەرەتىنى انىقتالعان.
ءبىر قىزىعى, بۇل زەرتتەۋدى سولتۇستىك كارولينا ۋنيۆەرسيتەتى مەن ۋحانداعى بيولوگيالىق ينستيتۋت عالىمدارى بىرلەسىپ جۇرگىزىپتى. بەس جىل بۇرىن جاسالعان تاجىريبە دە ۆيرۋستىڭ شىعۋ تەگىنە كۇمانمەن قارايتىندار سانىن ارتتىرا تۇسپەسە, كەمىتكەن جوق. ەندى شە, Covid-19 العاش ۋحاندا تارالدى عوي.
وسىدان كەيىن-اق قولدان جاسالعان ۆيرۋس تۋرالى الىپ-قاشپا اڭگىمە جەلدەي ەستى. دەگەنمەن, 2020 جىلعى اقپان ايىنىڭ ورتاسىندا The Lancet جۋرنالىندا 27 عالىمنىڭ قولى قويىلعان مالىمدەمە جاريالاندى. وندا SARS-CoV-2 ۆيرۋسىنىڭ تابيعي جولمەن پايدا بولماۋى, ياعني زەرتحانادا جاسالعانى تۋرالى اڭگىمە كونسپيرولوگيا ەكەنى باسا ايتىلدى. ال ناۋرىزدا Nature Medicine جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋدە دە عالىمدار وسى ويدى قوستادى.
وسىلايشا, عالىمدار اراسىندا جاڭا كوروناۆيرۋسقا قاتىستى ورتاق پىكىر قالىپتاستى. سەبەبى The Lancet تە, Nature Medicine دە اكادەميالىق ورتادا جوعارى باعالاناتىن جۋرنالدار. وندا شىققان ماقالالار تەرەڭ تالداۋدان وتەدى. سوندىقتان وعان كۇمان كەلتىرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەن 27 عالىمنىڭ حاتىن EcoHealth Alliance-تىڭ پرەزيدەنتى پيتەر داشەك ۇيىمداستىرعان ەكەن. اقش قارجىلاندىراتىن اتالعان ۇيىم ۋحاندا جارقاناتتارداعى كوروناۆيرۋستى زەرتتەۋمەن اينالىسادى.
داشەك مىرزا جارقاناتتار كوروناۆيرۋسىنىڭ قاۋپى تۋرالى پاندەمياعا دەيىن تالاي مارتە ايتقان-تۇعىن. ماسەلەن, ونىڭ «جارقانات كوروناۆيرۋسىنىڭ قاۋپىن ءتۇسىنۋ» اتتى جوباسىندا كەلەسى ىندەت قىتايدىڭ جابايى اڭدار ەتىن ساتاتىن بازاردا تارالۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى. ءبىر قىزىعى, پ.داشەكتىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. مۇنى ەكى دەپ قويىڭىز.
ايتسە دە, جاڭا كوروناۆيرۋس زەرتحانادان تارالۋى مۇمكىن ەكەنى تۋرالى اڭگىمە ەندى شىعا باستاعاندا داشەك مىرزانىڭ بايىز تاپپاي, عالىمداردى ۇيىمداستىرۋى, ونداي پىكىر بىلدىرگەندەردى كونسپيرولوگقا تەڭەگەنى ويلانتاتىنى راس. «سەزىكتى سەكىرەدىنىڭ» كەرى مە ەكەن, كىم ءبىلسىن؟!
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى تالاي مارتە ۆيرۋستىڭ زەرتحانادان «قاشىپ شىققانىنا» دالەل جوق ەكەنىن العا تارتىپ كەلەدى. اتالعان ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋ ماقساتىندا بيىلعى اقپاندا ددۇ ءبىر توپ عالىمدى ۋحانعا جىبەرگەن ەدى. ولار ۆيرۋستىڭ قولدان جاسالعانىنا قاتىستى ماردىمدى ەشتەڭە تاپپادى. دەگەنمەن, ددۇ باسشىسى تەدروس ادحانوم گەبرەيەسۋس كوروناۆيرۋستىڭ پايدا بولۋىنا قاتىستى ماسەلەنىڭ ءالى دە باسى اشىق دەپ ايتتى.
تاياۋدا The Wall Street Journal ۋحان قالاسىنداعى زەرتحانانىڭ 3 قىزمەتكەرى 2019 جىلعى قاراشادا قاتتى ناۋقاستانىپ, اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ قالعانىن جاريالادى. اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, زەرتحانا قىزمەتكەرلەرى Covid-19 بەن كادىمگى تۇماۋعا ۇقساس سيمپتومدارى بار دەرتكە شالدىققان ەكەن.
وسىدان كەيىن ءبىراز سايابىرسىپ قالعان داۋ قايتا قىزدى. عالىمدار دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنا حات جازىپ, ۆيرۋستىڭ قالاي پايدا بولعانىن ەگجەي-تەگجەيلى انىقتاۋدى سۇراپ وتىر. وكىنىشكە قاراي, ۇيىمنىڭ قولىنان ماردىمدى ەشتەڭە كەلەر ەمەس. ويتكەنى قىتاي بيلىگى حالىقارالىق ۇيىم اتىنان كەلگەن زەرتتەۋشىلەرگە قولىنان كەلگەنشە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. ماسەلەن, ۋحانداعى زەرتحانا ءالى كۇنگە دەيىن وزدەرى جۇرگىزگەن عىلىمي جۇمىستار تۋرالى اقپاراتتى تولىق بولىسكەن جوق. سوندىقتان كەڭ كولەمدە زەرتتەۋ جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس.
Covid-19-دىڭ زەرتحانادا جاسالعانى جونىندەگى اڭگىمەنىڭ اكادەميالىق ورتادا تالقىلانۋىنا مىنا جايت تا اسەر ەتىپ وتىر. باستاپقىدا ۆيرۋس جارقاناتتان ادامعا جۇققانى ايتىلدى. كەيىنىرەك عالىمدار ورتادا ءبىر جانۋاردىڭ بولعانىن العا تارتى. ماسەلەن, جىلان نەمەسە پانگولين تاسىمالداعىش اتانۋى مۇمكىن دەستى. ءتىپتى سۋسار, بورسىق دەگەن دە بولجامدار ايتىلدى.
بىراق ءالى كۇنگە دەيىن اۋرۋ تاسىمالداعىش جانۋار ناقتى انىقتالعان جوق. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, 2002 جىلعى SARS ەپيدەمياسى كەزىندە كوروناۆيرۋستىڭ جارقاناتتان تسيۆەتاعا جۇققانى, ودان ادامعا وتكەنى 4 اي ىشىندە بەلگىلى بولدى. 2012 جىلعى MERS ەپيدەمياسىندا دا اۋرۋ تاسىمالداعىش جانۋار تۇيە ەكەنى 9 ايدا انىقتالدى. ال Covid-19 ىندەتىنىڭ باستالعانىنا ءبىر جارىم جىلدان اسسا دا ءالى كۇنگە دەيىن اۋرۋ تاسىمالداۋشى اڭ تابىلار ەمەس.
ۆيرۋستىڭ قايدان شىققانىنا «باس قاتىرعان» قىتاي عالىمدارى ءبىر قىزىقتىڭ بەتىن اشتى. يۋننان پروۆينتسياسىندا جارقاناتتاردىڭ گەنىن زەرتتەپ ءجۇرىپ, ۇڭگىرلەردىڭ بىرىنەن شىققان قۇستا RpYN06 ۆيرۋسى بار ەكەنىن انىقتاپتى. سويتسە, اتالعان ۆيرۋستىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمى Covid-19-عا 94,5 پايىز سايكەس كورىنەدى.
كارتاعا كوز جۇگىرتسەك, يۋننان پروۆينتسياسى مەن ۋحان قالاسىنىڭ اراسى اجەپتەۋىر الشاق جاتقانىن اڭعارامىز. قازىرگى كوروناۆيرۋستىڭ ارعى اتاسى RpYN06 ۆيرۋسى بولسا, ءارى ونى يۋنناننان تاپسا, ول قالايشا تىپ-تىنىش قالپىندا 1500 شاقىرىمدى باسىپ وتكەن دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. الدا-جالدا ۆيرۋس تابيعي جولمەن جۇقسا, ەپيدەميا ۋحاندا ەمەس, يۋنناندا باستالۋى كەرەك ەدى عوي.
Covid-19-دىڭ شىققان تەگى تۋرالى پىكىرتالاس ءتىپتى بيىك مىنبەرلەردە ايتىلا باستادى. مىسالى, اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن بارلاۋ قىزمەتكەرلەرىنە ۆيرۋستىڭ قالاي پايدا بولعانىن, ونىڭ قىتايداعى زەرتحانادان شىققان-شىقپاعانىن انىقتاۋعا ەرەكشە كۇش سالۋدى تاپسىردى. اق ءۇي باسشىسى توپتان 90 كۇن ىشىندە ەسەپ بەرۋدى سۇراپ وتىر.
اقش پرەزيدەنتى «ۇلكەن جەتىلىك» ەلدەرىنىڭ سامميتىندە دە بۇل ماسەلەنى قوزعادى. دجو بايدەن قىتايدى اشىق بولۋعا شاقىرىپ, ءالى كۇنگە بەيجىڭ بيلىگى زەرتحاناعا كىرۋگە رۇقسات بەرمەي وتىرعانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى.
جاڭا كوروناۆيرۋس ءتۇرىنىڭ زەرتحانادان تارالعانىن نەمەسە تابيعي جولمەن جۇققانىن ناقتىلاۋ نە ءۇشىن كەرەك؟ بىرىنشىدەن, بۇل كوروناۆيرۋس تۇرلەرىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. قازىرگى تاڭدا الەمدە 43 كوروناۆيرۋس بار. الدا-جالدا Covid-19 جارقاناتتان اۋرۋ تاسىمالداۋشى جانۋار ارقىلى ادامعا جۇقسا, قالعان كوروناۆيرۋستار دا كەلەشەكتە سونى قايتالاۋى مۇمكىن.
ەكىنشىدەن, بۇكىل الەمدى ابىگەرگە سالعان پاندەمياعا كىنالىنى انىقتاۋ قاجەت. ەگەر ۆيرۋس ۋحانداعى زەرتحانادان «قاشىپ شىقسا», وندا قىتايعا وڭاي تيمەسى انىق. قازىردىڭ وزىندە حالىقارالىق قوعامداستىق بەيجىڭ بيلىگىن ادام قۇقىعىن تاپتاعانى, شىڭجانداعى مۇسىلمانداردى قۋدالاعانى ءۇشىن جاقتىرمايدى. ەندەشە, مۇنداي جاعدايدا كوممۋنيستىك پارتيا بۇكىل الەم الدىندا جاۋاپتى بولماق.
قىسقاسى, Covid-19 ۆيرۋسىنىڭ قالاي پايدا بولعانى جونىندەگى پىكىرتالاس ازىرگە اياقتالار ءتۇرى كورىنبەيدى.
