تاريح • 14 ماۋسىم، 2021

قاجىلىق جولى قالاي اشىلدى؟

723 رەت كورسەتىلدى

رەسەي يمپەرياسىنىڭ ىستانبۇلداعى ەلشىسى الەكساندر يۆا­نوۆيچ نەليدوۆ 1890 جىلدىڭ 22 ناۋرىزىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جيددا قالاسىندا شۇعىل تۇردە ورىس كونسۋلدىعىن اشۋ كەرەكتىگى جونىندە قىزمەتتىك دەپەشا جىبەرەدى. ديپلومات ورتالىقازيالىق تەمىرجولدىڭ ىسكە قوسىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە كيەلى مەكەندەرگە زيارات ەتۋشى مۇسىلماندار سانىنىڭ ەلەۋلى ارتۋىنا بايلانىستى ولارعا يمپەريانىڭ قامقورلىعى قاجەتتىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى.

كونسۋلدىقتىڭ باستى مىندەتى رەتىندە مىڭداعان رەسەيلىك مۇ­سىل­ماننىڭ مۇددەسىن قور­عاۋ جانە رەسەيگە يسلام ءدىنى ىقپا­لى­نىڭ تەرىس اسەرلەرىنىڭ الدىن الۋ شارالارى انىقتالدى.

رەسەي XIX عاسىردىڭ اياعىندا پارسى شىعاناعى مەن جالپى ارا­بيادا ء«ىس ساياساتى» اتتى جاڭا سىرتقى ساياسي تۇجىرىمداماسىن قولعا العان بولاتىن. ونىڭ نەگىز­گى ماقساتى ايماقتا رەسەيدىڭ ەكو­نو­ميكالىق، ساۋدا مۇددەلەرىن كۇ­شەيتۋ ەدى. سول كەزەڭدەگى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ساراپتاما­لىق قۇجاتتارىندا جيددا قالاسىن­دا­عى كونسۋلدىقتىڭ قىزمەتى ارا­بيا تۇبەگىندەگى، قىزىل تەڭىز ايما­­عىن­­داعى ساياسي احۋالدى، سونداي-اق مەككەدەن باستالىپ بارشا مۇ­سىل­مان الەمىنە تارايتىن ءدىني، سايا­سي پيعىلدار مەن اعىمداردى با­قى­لاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەلىن­گەن.

ەلشى ا.نەليدوۆ مينيسترلىك­كە جولداعان حاتتارىنىڭ بىرىندە: ء«بىزدىڭ يمپەريانىڭ قۇزىرىن­دا­عى تۇركىستاندىقتار مەن ورتا ازياداعى باسقا دا مۇسىلمان حا­لىقتارىنىڭ ومىرىندەگى ماڭىز­دى وقيعا – قاجىلىقتى اتقارۋعا كومەك پەن قامقورلىق جاساۋىمىز جۇيەلى ءارى ءماندى بولۋى ءتيىس، سونىمەن بىرگە رەسەي يمپەرياسىنىڭ جيدداداعى كونسۋلى مۇسىلمان بولۋى ماڭىزدى»، دەگەن. 1890 جىلدىڭ 15 تامىزىندا يمپەراتور III الەكساندر كونسۋلدىقتى تا­عا­­يىنداۋ ماسەلەسىن قولداپ، بۇل جو­نىندە ديپلوماتيالىق ارنالار ارقىلى وسمان يمپەرياسى حاباردار ەتىلەدى.

رەسەيدىڭ جيدداداعى ءبىرىن­شى كونسۋلى بولىپ تاتار شاحي­ماردان ميرياس ۇلى يبراگيموۆ تاعايىندالادى. رەسەي يمپەريا­سىنىڭ ارابياداعى تۇڭعىش ديپلوماتى 1841 جىلى ورىنبور گۋبەرنياسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءسىبىر كادەت كورپۋسىندا ءبى­لىم الىپ، ومبى قا­لاسىنداعى اس­كە­ري كانتونيستەر مەكتەبىندە تا­تار، قازاق تىلىنەن اۋدارماشى ما­­ماندىعىن تامامداعان. قىز­مەت­­تىك جولىن كوكشەتاۋداعى وڭىر­­­­­لىك پريكازدىڭ حاتشىسىنان باس­­­­­تايدى. كوپ ۇزاماي وبلىستىڭ اس­­­­كەري گۋبەرناتورلىعىنىڭ ءسىبىر قا­زاق­تارىنىڭ ءىسىن جۇرگىزەتىن كەڭ­سە­سىنە بەكىتىلەدى. تاتار، قازاق تىل­دە­رىنەن اۋدارماشى بولا ءجۇرىپ، پەت­­روپاۆل قالالىق باسقارما­سىن­دا اكىمشىلىك قىزمەت اتقارعان. ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى – ول ايگىلى شو­قان ۋاليحانوۆپەن تەرەڭ دوستىق قا­تىناستا بولعان. بىلىمىمەن كوزگە ءتۇسىپ، 1870 جىلى تاشكەنتكە پارسى جانە تاتار ءتى­لىنىڭ اۋدارماشىسى رەتىندە اۋىس­تىرىلادى. سوندا ءجۇرىپ، سەگىز جىلداي قازاق جانە وزبەك تىلدەرىندە شىعاتىن «تۇركىستان ءۋالاياتى گازەتى» با­­سىلىمىنىڭ باس رەداكتورى قىز­مەتىن اتقارادى. ونىڭ شو­قان­­مەن شىنايى دوستىعىنىڭ دا­لە­لى رەتىندە ايگىلى عالىمنىڭ گە­نە­رال چەرنياەۆتىڭ تۇركىستان ەكس­پەدي­تسيا­­سىنا قاتىستى قارسى­لىقتى ۇستا­نىمىن تولىق قولداپ، سول ءۇشىن بي­لىك تاراپىنان ءوزىنىڭ دە ەلەۋلى زار­داپ شەككەنىن ايتۋعا بولادى.

پاتشا پارمەنىن العان ش.يب­راگيموۆ 1891 جىلدىڭ 12 ماۋ­سىمىندا جيددادا رەسەي يم­پە­رياسىنىڭ تۇڭعىش كونسۋلدىعىن اشادى. وسى كۇننەن باستاپ رە­سەي ديپلوماتى رەسەي يمپەريا­سىنان مەككە مەن ماديناعا قۇل­شىلىق ەتۋگە اعىلىپ كەلەتىن مۇ­سىلماندارمەن كەڭ كولەمدى جۇيەلى جۇمىسىنا كىرىسىپ، قاجىلىق جا­ساۋشىلاردىڭ ساناعىن جۇرگىزدى، مەككە مەن ءمادينادا تۇراتىن يم­پەريا ازاماتتارىن تۇگەندەدى. لوگيستيكا مەن قاجىلارعا كونسۋل­دىق كومەك كورسەتۋدى جولعا قويدى. قاجىلىققا كەلگەن ءار الۋان ۇلت وكىلدەرى – رەسەي مۇسىلماندارى­نىڭ ساياسي كوزقاراستارى جونىن­دە سال­­ماقتى اقپارات دايىندادى. رە­سەي يمپەرياسى سىرتقى ىس­تەر مي­­نيسترلىگىنىڭ ارحيۆتىك دە­رەك­تە­رىن­دە، اسىرەسە كونسۋلدىق ەسەپ­تە­رىن­دە بىرقاتار قىزىقتى جايت بايان­دال­عان. سولاردىڭ ىشىندە قا­زاق جە­رىنەن كەلەتىن قاجىلار تۋرالى ما­لىمەتتەر دە كەزدەسەدى.

ارابياداعى ديپلوماتيالىق قىزمەتى بارىسىندا شاحيماردان يبراگيموۆ وزىنە كومەكشىلىككە قازاقتاردى الۋ جونىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە حات جىبەرەدى. ناتيجەسىندە، تاشكەنتتە اۋدار­ماشى بولىپ جۇرگەن قازاق جى­گىتى ورازباي كىشكەنباەۆ ديپ­لو­ماتيالىق مەكەمەگە قىزمەتكە الىنعان. بۇل ازاماتتىڭ كەيىنگى ەڭبەك، ءومىر جولى ءالى دە بولسا ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

كونسۋلدىقتىڭ مينيسترلىك­كە قاجىلىقتىڭ ءوتۋى جونىندەگى جولداعان اقپاراتىندا قازاق قا­جىلارى تۋرالى تۇشىمدى دەرەكتەر بار. قازاق ەلىنەن قاجىلىققا با­راتىندار مازاري-شاريف، قابىل، جالالاباد، پەشاۆار، بومبەيگە دەيىن قۇرلىقپەن كەلىپ، جيدداعا كەمەمەن اتتانعان. بۇل جول ۇزاق ۋاقىت العانىمەن، ارتىق قۇ­جات­تاردى قاجەت ەتپەيتىن. قاجىلىق­قا باراتىنداردىڭ قولىندا وڭىرلىك ستارشينالار بەرگەن قۇجاتتار عانا، ال كەيبىرەۋلەرىنىڭ، ءتىپتى ەش­قانداي قۇجاتتارى بولماپتى. جىل سايىن قازاق دالاسىنان جانە ورتا ازيادان 4 مىڭنان استام ادام با­راتىن. جول قيىندىقتارىنان جانە اۋرۋ-سىرقاۋدان، ءتۇرلى ىن­دەت­تەردەن قاجىلاردىڭ جارتىسى­نان كوبى جولدا قايتىس بولادى.

جيدداعا كەلگەن بويدا قاجى­لىققا بارعان قازاقتاردى ولارمەن ارنايى اينالىساتىن «داليلدەر»، قازىرگى تىلمەن ايتقاندا، جەتەكشى گيدتەر ءبولىپ الىپ كە­تەتىن. ولار بەلگىلى قاراجات ءۇشىن قاجىلار­مەن قاجىلىقتىڭ سو­ڭىنا دەيىن بولىپ، ءتيىستى كومەك كورسەتكەن. دا­ليلدەر، نەگىزىنەن، تاتارلار مەن بۇحارلىقتار ەدى. جالپى، سول كەزدە مەككەدە قازاقتارعا جانە وزگە دە تۇركىستاندىقتارعا قىزمەت جاسايتىن ارنايى كاسىپقوي داليلدەر بولعان. ۇلتتارىنا قاراي قاجى­لار بولەك قوناقجايلاردا تۇرعان. مۇنداي عيماراتتاردى رەسەي مۇ­سىلماندارىنىڭ اۋقاتتى ادامدارى ءوز قارجىسىنا سالدىرعانى تاريحتان ءمالىم.

قاجىلىققا بارعان قازاقتارعا سيپاتتاما بەرە وتىرىپ، ورىس ديپلوماتتارى قازاقتاردىڭ وجەتتىگى مەن قايسارلىعىن، قيىندىقتار­عا شىدامدى كەلەتىندىگىن، كەرەك كەزىندە قاراقشىلار مەن جول تورۋشىلاردىڭ قىسىمىنا توي­تارىس بەرەتىندىگىن ەرەكشە اتاپ وتەدى. وسىعان بايلانىستى ديپ­لوماتيالىق قۇجاتتاردىڭ بى­رىندە رەسەي كونسۋلى فون تسيم­مەرمان ارابياعا كەلىپ جاتقان ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ ىشىندە ەڭ تىنىشى بۇحارلىقتار مەن پارسىلار، ال ەڭ مىنەزدىسى كاۆكاز حالىقتارى مەن قازاقتار دەگەن ەكەن. سونىمەن بىرگە ول قۇجاتتاردىڭ ىشىندە كونسۋل فون تسيممەرماننىڭ كەلەسى ەسەبىنىڭ ءۇزىندىسىن ورىس تىلىندەگى تۇپنۇسقاسىنان كەلتىرۋدى ءجون كوردىك. «كازاحي سەميپالاتينسكوي وبلاستي، – تەلەگرافيروۆال كونسۋل فون تسيممەرمان (22.02.1903)، - ۆو گلاۆە س ۆولوستنىم ستارشينوي، سوبراۆشيس 16 فەۆراليا ۆو دۆورە زاپوۆەدنوي مەچەتي ۆ مەككە، گدە ناحوديتسيا كاابا، ۆوزنەسلي بوگۋ گورياچيە موليتۆى و زدراۆي ي بلاگودەنستۆي يح يمپەراتورسكيح ۆەليچەستۆ گوسۋداريا يمپەراتورا ي گوسۋدارىني يمپەراتريتسى». پولۋچيۆ ەتۋ تەلەگراممۋ ي وزناكوميۆشيس س نەي، «گوسۋدار پوۆەلەل پەرەدات ۆىسوچايشۋيۋ بلاگودارنوست» رۋسسكوپوداننىم كازاحام سەميپالاتينسكوي وبلاستي، پريبىۆشيم نا پوكلونەنيە ۆ مەككۋ».

رەسەي يمپەرياسىنىڭ دۇنيە­نىڭ ءتورت بۇرىشىنا كوز تىككەن ساياساتىنىڭ تاعى ءبىر ناقتى كو­رىنىسى رەتىندە ىسكە اسىرىلىپ، ءوز كەزەڭىنىڭ مۇددەلەرىنە ساي قىز­­مەت جاساعان ديپلوماتيالىق مە­كەمەسى 1914 جىلى ءبىرىنشى دۇ­نيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالۋىمەن جابىلادى. سوعىستا كۇيرەگەن رەسەيدىڭ تۇپكى ماقساتتارى جۇزەگە اسپاعانى بارشاعا ايان. ارابيا بولسا، وسمان يمپەرياسىنىڭ ىق­پالىنان كەتىپ، الەم كارتاسىندا ساۋد ارابياسى كورولدىگى دەگەن جاڭا مەملەكەت پايدا بولدى. بۇل شاعىن ماقالا سوناۋ كەزەڭدەردەگى قاجىلىق ساپار جاساعان اعا سۇلتان قۇنانباي سىندى قازاق دالاسى­نىڭ ءىرى وكىلدەرى تۋرالى دەرەكتەردى تو­لىق اشپاعانىمەن، ول زامانداعى كەيبىر تاريحي مالىمەتتەردى ورتاعا سالۋدى ماقسات ەتكەنىن ايتپاقپىز.

كوزىقاراقتى وقىرمان كەيىن، ياعني 1932-1936 جىلدارى ساۋد ارابياسى كورولدىگىندەگى ەندىگى كەڭەس وداعىنىڭ ۋاكىلەتتى وكىلى بولىپ الاشتىڭ ارداقتى پەرزەنتى ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ كەمەل قىزمەت اتقارعانىن، اسا دارىندى ديپلوماتتى قىلىشىنان قان تامعان كەڭەس بيلىگى جازىقسىز قۇربان ەتكەن سوڭ كورولدىك باسشىلىعى كەڭەس وداعىمەن ديپلوماتيالىق قاتىناستارىن ۇزگەنىن بىلەدى. باي­قالىپ وتىرعانداي، قول استىنداعى حا­لىقتاردى بۇراتانا ساناعان پات­شالىق رەسەيدىڭ وزىندە سىرتقى ­ساياسي مۇددەلەرگە كەلگەندە وزگەشە ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلدانىپ، ديپ­لوماتيالىق لاۋازىمدارعا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن ءبىلىمدى، تا­لانت­تى، ەڭ باستىسى، باراتىن ەلىنىڭ بولمىسىن، تاريحىن، ءتىلىن، سالت-ءداستۇرىن، ادەبيەتى مەن ما­دە­نيەتىن جەتىك مەڭگەرگەن، دەمەك، مەملەكەت مۇددەسىنە ناقتى پايدا اكەلە الاتىن جان-جاقتى تۇلعالاردىڭ تاعايىندالعانىنا كوزىمىز جەتەدى.

مۇنىڭ ءوزى جۇيەلەر وز­گەر­گەنىمەن، مەملەكەتتىك، جا­ھان­دىق مۇددەلەرگە كەلگەن­دە ديپ­لوماتيالىق ساياسات­تا­عى بىرىز­دىلىكتىڭ، الىستى بول­جاۋشىلىق ارەكەتتىڭ كورى­نى­سى رەتىندە ءبىز­دىڭ قازىرگى ديپلو­ماتيالىق سالا­مىزدىڭ قادامدارى ءۇشىن بارىنشا وزەكتى ەكەندىگىن ايتۋىمىز لازىم.

 

بابىر داۋرەنبەك،

مۇحتار كارىباي

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرتەڭ ۇكىمەت وتىرىسى وتەدى

ۇكىمەت • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار