اتا-باباسى قۋعىنعا ۇشىراعانداردىڭ ءبىرى – چەشەن-ينگۋش ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى حامزات يانگۋلباەۆ ونداي زۇلمات زاماننىڭ بولماۋىن تىلەيدى. قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان مىناۋ زامانعا تاۋبە دەيدى.
– مەنىڭ حالقىمدى دەپورتاتسيالاۋ 77 جىل بۇرىن بولعان. 1944 جىلى 23 اقپاندا جول جوندەۋشىلەردىڭ كيىمىن كيگەن اسكەريلەر اۋىلعا كەلدى. ولار حالىقتى ءماجبۇرلى تۇردە بوتەن ەلگە, بوتەن جەرگە جەر اۋداردى. تاۋلى ايماقتاردا تۇراتىن حالىقتى قالىڭ قاردان ەتەككە ءتۇسىرۋ قيىن بولعاندىقتان, ولاردى قورالارعا قاماپ, ورتەپ جىبەردى. ويتكەنى تاپسىرمانى بۇلجىتپاي ۋاقىتىندا ورىنداۋ كەرەك ەدى. قاشىپ قۇتىلعاندار دا بولدى. قاراپ وتىرساق, جەر اۋدارىلعانداردىڭ باسىم بولىگى قارتتار, ايەلدەر مەن بالالار ەدى. ول ۋاقىتتا ەر-ازاماتتار مايداندا بولاتىن, – دەيدى حامزات اقساقال.
ونىڭ اتا-باباسى تۋعان اۋىلى شاتويدان شىعىس قازاقستان وبلىسىنا كەلگەن. قازاق حالقى ولاردى جىلى قابىلدادى. ءتىلىم نانىمەن ءبولىستى. العاش كەلگەندە ۇلان اۋدانىنا تابان تىرەگەن. كەيىن التاي اۋدانىنا قونىس اۋدارعانىمەن, وسكەمەنگە كەلىپ تۇراقتاعان.
بەرتىندەرى اكەسى اقتالىپ, تاريحي وتانىنا ورالۋعا مۇمكىندىك تۋعان. الايدا شىعىستا تۋعان حامزات حاسان ۇلى وسىندا قالىپ, وتباسىن قۇردى.
قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ ىشىندە وسكەمەن قالاسىنىڭ تۇرعىنى ليديا رووتتىڭ دا وتباسى بار. ساراتوۆ وبلىسىنىڭ بالتسەر قالاسىندا تۇرعان تۋىستارىنىڭ قالاي دەپورتاتسيالانعانى جايىندا ول دا ەستەلىگىمەن ءبولىستى. ايتۋىنشا, سوعىس باستالعاننان كەيىن اجەسى ماريا ياكوۆلەۆنا بالالارىمەن بىرگە التاي ولكەسىنىڭ حۋتوركا اۋىلىنا جەر اۋدارىلعان. ول جاقتا ورماندا اعاش جىعىپ, اۋىر جۇمىس ىستەگەن. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءبىر كوزىنەن ايىرىلعان. تاعدىر شىعار, كىشى قىزى كوز جۇمدى. ورتانشى الەكساندر ورالعا, 16 جاستاعى ۆيكتورى كەمەروۆانىڭ شاحتالارىنا جىبەرىلدى.
ليديانىڭ اكەسى گەنري ول كەزدە ارتيللەريالىق پولكتە اسكەردە قىزمەت ەتكەن. ال 1941 جىلدىڭ قاراشاسىندا جەر اۋدارىلدى.
– اكەم شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بەلوۋسوۆكا اۋىلىنا جەر اۋدارىلدى. كەلە سالا شاحتادا جۇمىس ىستەپ, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. كەن بايىتۋ فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى كەزىندە انام ماريا كولپاكوۆامەن تانىسىپتى, – دەيدى اڭگىمەسىندە.
ليديا رووت 1945 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. اكە-شەشەسى وعان اناسىنىڭ اتى مەن ارعى اتاسىنىڭ اتىن بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. تەك جارتى عاسىردان سوڭ عانا قۇجاتتارىن قالپىنا كەلتىرىپ, ليديا گەنريحوۆنا رووت بولدى.
كەيىن ليديا گەنريحوۆنا سەمەيدەگى مەديتسينالىق ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ, ءومىرىنىڭ 48 جىلىن مەديتسينا سالاسىنا ارنادى. ۇلى وسكەمەندە, ال قىزى گەرمانيادا تۇرادى. ايتپاقشى, قىزى اناسىن كوشۋگە كوندىرىپ كورگەن. بىراق ليديا رووت باس تارتقان.
– مەنىڭ وتانىم – قازاقستان. وسىندا دۇنيەگە كەلدىم. دوستارىم, قوعامدىق ورتام بار. قازاق حالقى وتە قوناقجاي, – دەيدى ول.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى وڭىرلىك كوميسسياسىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسى وسى جىلدىڭ قاڭتارىندا ءوتتى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ بويىنشا 10 جۇمىس توبى قۇرىلعان. كوميسسيا مەن جۇمىس توپتارىنىڭ قۇرامىنا قوعام قايراتكەرلەرى, وبلىستىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى مەن عالىمدارى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى, ارحيۆتەر مەن ارنايى ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرى ەندى. قازىرگە دەيىن وبلىستىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆتەرىندەگى 13 قوردىڭ قۇجاتتارى قارالدى. ناتيجەسىندە, 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىندا الماتى جاستارىن قولداعان وسكەمەن قالاسىنىڭ جانە ساراتوۆ اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىنىڭ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرىن وقۋدان جانە كومسومولدان شىعارۋ تۋرالى دەرەكتەر انىقتالدى.
جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا سوتتان تىس جانە سوت ورگاندارى ارقىلى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار تۋرالى ماتەريالداردى قارادى. وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ پارتيالىق قورلارىنىڭ قۇجاتتارى بويىنشا شقو اۋماعىندا بولعان ءتورت كوتەرىلىس تۋرالى مالىمەتتەر بار: سەمەي قالاسىندا, شىڭعىستاۋ, اقسۋات, بۇقتىرما جانە وسكەمەن اۋداندارىنىڭ اۋماعىن قامتىعان تولستوۋحوۆ كوتەرىلىسى. كوتەرىلىسكە 900 ادام قاتىسىپ, 564 ادام تۇتقىنعا الىنعان. 160 ادام قازا تاۋىپ, 70 مىڭعا جۋىق ادام جارالانعان. قازىرگى ۋاقىتتا كوتەرىلىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ تەگىن انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
بۇدان باسقا, ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ادامدار تۋرالى اقپارات جيناۋ ماقساتىندا «ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ اقتالماعان قۇرباندارىن ىزدەستىرۋ» پورتالى قۇرىلدى. وعان وبلىس تۇرعىندارى ازاماتتاردىڭ اقتالماعان ساناتتارىنىڭ جاڭا ەسىمدەرىن انىقتاۋ بويىنشا اقپارات جولداۋعا مۇمكىندىگى بار. ءوتىنىش بەرۋشىگە ساۋالنامانى تولتىرۋ قاجەت. سونداي-اق وعان قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ
تۋىستارى مەن جاقىندارى جايلى مالىمەت, ەستەلىكتەر, فوتوسۋرەتتەر, قۇجاتتار ورنالاستىرۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى.
