تۇركياداعى جازبا جادىگەرلىكتەرىمىز

تۇركيانىڭ كوپتەگەن جوعارى وقۋ ورىندارى مەن بىرقاتار مەملەكەتتىك كىتاپحانالارى قولجازبا قورلارىندا ەلىمىزدىڭ ورتاعاسىرلىق شاھارلارى مەن كەنتتەرىنەن شىققان ارىس­تارىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جارىق كورمەگەن جانە ارا-كىدىك باسىلعان دا ەڭبەكتەرى بار.

سولاردىڭ ىشىندە وتىرار, سىعناق, (جازبا دەرەكتەردە وسىلاي كورسەتىلگەن – ءا.د.) جەند, تۇركىستان, تاراز, بالاساعۇن عۇلاما­لارىنىڭ ءتۇرلى تاقىرىپتى قامتيتىن قول­جاز­بالارى كوپتىگىمەن تاڭعالدىرادى. مىسالى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, حۇسام اد-دين حۇسەين بين ءالي حاججاج ءال-حانافي اس-سىعناقي, مۋحاممەد ابد اس-ساتتار ءال-كەردەري, ھيبا­تۋللا ات-تۇركىستاني ات-تارازي, مۋحي اد-دين جەندي, الا اد-دين تۇركى­ستاني شىعارمالارى جانە قوجا احمەت ياساۋي “ديۋانىنىڭ” كوشىرمەلەرى ءجيى كەزدەسەدى. تۇرىكتەر ونداي اسىل دۇنيەلەردى ۇزاق عاسىرلار بويى تاياۋ جانە ورتا شىعىستىڭ مادەني, عىلىمي, رۋحاني ورتالىقتارى باعداد پەن باسرا, داماسك پەن حالاب, مەككە مەن مادينا, كاير مەن تۋنيستەن جيناعان. ويتكەنى, 1517 جىلدان باستاپ اتالمىش شاھارلار تۇرىكتەر قۇزىرىندا بولدى. سول سەبەپتى دە ەل استاناسى ىستامبۇلعا جانە تۇركيانىڭ وزگە دە قالالارىنا تەك جازبا جادىگەرلىكتەر عانا ەمەس, سونداي-اق يبراھيم (ع.س.), يسمايل (ع.س.), مۇحاممەد (س.ع.س) پايعامبارلارىمىزدىڭ جەكە زاتتارى, قاسيەتتى كاعبانىڭ كىلتتەرى, حاليفالار مەن اسكەري قولباسشىلاردىڭ قىلىشتارى دا اكەلىندى. ولاردىڭ اراسىندا اللا تاعالانىڭ سوڭعى ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) حاتتارى دا بار. اسا قۇندى ول زاتتار قازىرگە دەيىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالۋدا. ءيا, تۇركيا – يسلامدىق جادىگەرلەر مەن مۇرالاردى جيناپ, ساقتاۋعا, زەرتتەۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلە جاتقان وركەنيەتتى ەل, ونىڭ كىتاپحانا قورلارى اراب, پارسى تىلىندەگى قولجازبالارعا بايلىعىمەن تانىمال. ەلدىڭ بارلىق كىتاپحانالارىنداعى يسلام وركەنيەتىنە قاتىستى ونداي دۇنيەلەر جايلى مالىمەتتەردى ءبىر جەردەن, ىستامبۇلداعى ءىSAM-نان تابۋعا بولادى. ءىSAM – قىسقارتىلعان ءسوز, تۇرىكشەدەن اۋدارعاندا “يسلام زەرتتەۋلەر ورتالىعى” دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ول تۇركيا ۋاقىفتارى باس كەڭەسىنە قارايدى. عيمارات ارنايى ادەمى سالىنعان. كىتاپحانا قورىنا تەك تۇركياداعى عانا ەمەس, الەم ەلدەرىندە باسىلىپ جاتقان يسلامعا قاتىستى زەرتتەۋ كىتاپتارى دا الدىرىلىپ وتىرادى, ونداعى قولجازبالار كاتالوگى كومپيۋتەرگە تۇسىرىلگەن, كوشىرمەلەرىن دايىنداپ بەرە الادى. جالپى تۇركيانىڭ يسلام سالاسىنداعى زەرتتەۋدى جەڭىلدەتۋ, ىنتالاندىرۋ جولىندا تەحنيكا مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانۋى وزگەلەرگە ۇلگى دەۋگە بولادى. سونىڭ ءبىر دالەلى – كىتاپحانالارىندا ساقتالعان باعالى كىتاپتار مەن قولجازبالاردىڭ ەلەكتروندى كوشىرمەسىن تەز جاساتىپ الۋ مۇمكىندىگى. ءىSAM-دا ورىندالىپ جاتقان يگىلىكتى جۇمىستاردىڭ بىرەگەيى – كوپ تومدى يسلام ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ قازىردىڭ وزىندە 38 تومىنىڭ شىعىپ ۇلگەرۋى. سونىمەن, تۇركياداعى ءتۇرلى قورلاردا ساقتاۋلى قازاق دالاسى پەرزەنتتەرىنىڭ جازبا دۇنيەلەرىن مەرزىمىنە قاراي ءسوز ەتەر بولساق, اۋەلى ارينە وتىرار ۇلاندارى ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى. فارابتىقتاردىڭ ءتۇرلى تاقىرىپتاردى ءسوز ەتەتىن اراب جانە تۇرىك, پارسى, اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارىلعان ەڭبەكتەرى ءوز الدىنا ءبىر توبە. سولاردىڭ ىشىندە ەنتسيكلوپەديست عالىم ءابۋ ناسىر ءال-فارابي (870-950) باستاعان وتىرارلىق ويپازداردىڭ ورنى بولەك. فارابتىق ويشىلدار 1. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي (870­­ – 950). ا)اراب تىلىندە: 1) “ريسالا في-ل اقل” – “اقىل (پاراسات) جايلى تراكتات”. قولجازبا. 2) “كيتابۋ-ل مانتيق” – “لوگيكا جايلى كىتاپ”. قولجازبا. 194 بەت. توپكاپى سارايى كىتاپحاناسى. امانات قازىناسى. 3) “ديۋان” – “جيناق”. قولجازبا. بايازيت مەملەكەتتىك كىتاپحاناسى. 4) “ريسالا تانبيھ الا سابيل-س ساعادا” – “باقىت جولىن كورسەتۋ جايلى تراكتات”. قولجازبا. سەلجۋق, انكارا ۋنيۆەرسيتەت­تەرى, يلاھيات فاكۋلتەتى. 5) “ريسالا في-ل يلمي يلاھي” – “تاڭىر­لىك ءىلىم جايلى تراكتات”. قولجازبا. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى. 6) “ريسالا في-ل احلاق” – “مىنەز-ق ۇلىق جايلى تراكتات” – قولجازبا, سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى. 7) “ات-تاعليقات” – “افوريستيكالىق (جازبالار”). قولجازبا. انكارا ۋنيۆەرسيتەتى كىتاپحاناسى. 8) “كيتابۋ-ل يبارا” – “سويلەم جايلى كىتاپ”. قولجازبا. 9) “كيتابۋ-ت تاحليل” – “تالداۋ (اناليز) تۋرالى كىتاپ”. قولجازبا. 10) “فالسافاتۋ-ل اريستۋتاليس” – “اريستوتەلدىڭ فيلوسوفياسى”. قولجازبا. 11) “كيتاب ارا اھل ءال-ءماديناتۋ-ل فاديلا” – “كەمەل قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراسى جايلى كىتاپ”. قولجازبا. بەيرۋت. تۇرىك تاريحى ۇيىمى كىتاپحاناسى. 12) “ريسالا في فاديلاتۋ-ل ۋلۋم ۋا-س ساناات” – “عىلىم مەن ءتۇرلى ونەرلەردىڭ قاسيەتى جايلى تراكتات”. قولجازبا. 13) “كيتاب ءال-حۋرۋف” – “ارىپتەر كىتابى”. قولجازبا. 14) “اعمالۋ-ل فالسافيا” – “فيلوسوفيالىق جۇمىستار”. قولجازبا. 15) “كيتاب يحسا ءال-ۋلۋم” – “عىلىمداردى جىكتەۋ كىتابى”. قولجازبا. 16) “ۋيۋنۋ-ل ماسايل” – “ماسەلەلەر قاينارى”. قولجازبا. 17) “كيتابۋ-ل قياس” – “سيللوگيزم كىتابى”. قولجازبا. 18) “شارح ءابۋ ناسىر ءال-فارابي لي-كيتاب اريستۋتاليس في-ل قياسات” – “اريستوتەلدىڭ “سيللوگيزم” كىتابىنا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تۇسىندىرمەسى”. قولجازبا. 133 بەت. توپكاپى سارايى كىتاپحاناسى. 19) ء“ال-ءالفادۋيل افلاتۋنيا ۋا-ت تاقۋيلۋس سياساتۋ-ل مۋلۋكيا” – قول­جازبا. توپكاپى سارايىنىڭ كىتاپحاناسى. 20) “كيتاب مۋسيك ءال-كابير” – “مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى”. قولجازبا. 21) “كيتابۋ-ل اۋراد” – “دۇعا جايلى كىتاپ”. قولجازبا. 22) “كيتابۋ-س-سياساتۋ-ل مادانيا” – “ازاماتتىق ساياسات جايلى كىتاپ”. حايدارا­باد. ءماجىلىس باسپاسى. انكارا ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتىنىڭ كىتاپحاناسى. 23) “ريسالا فيما يانباعي ان يۋقادديم قابلا تاعليمي فالسافا” – “فيلوسوفيانى ۇيرەنۋدەن بۇرىن نەنى ءبىلۋ كەرەكتىگى جايلى تراكتات”. قولجازبا. 24) “كيتابۋ-ل جادال” – “ديالەكتيكا جايلى كىتاپ”. قولجازبا. 25) “كيتابۋ-ل مادحال الا سيناتۋ-ل مۋسي­كا” – “مۋزىكا ونەرىنە كىرىسپە كىتاپ”. قولجازبا. 26) “فۋسۋلۋ-ل ماداني” – “ازاماتتىق (ساياسات جايلى كىتاپ) بولىمدەرى”. – يزمير, 1987 تۇرىك تاريحى ۇيىمى كىتاپحاناسى; 19-ماي ۋنيۆەرسيتەتى كىتاپحاناسى. 27) “كيتاب مۋسيك ءال-كابير” – “مۋزى­كا­نىڭ ۇلكەن كىتابى”, پاريج, 1930 (تۇرىك تاريحى ۇيىمى كىتاپحاناسى). 28) ء“ال-ماديناتۋ-ل فاديلا” – “كەمەل قالا”, ىستامبۇل 1956. تۇرىك تاريحى ۇيى­مى كىتاپحاناسى. 29) “تالحيس ناۋاميس افلاتۋن” – “پلا­تون زاڭدارىنا قورىتىندى”. ۆارۆۋرگ ينستيتۋتى, 1952. 30) “ريسالا ۋجۋھ ۋا يمكان” – “ ۇلى جاراتۋ­شى جانە الەم جايلى تراكتات”. قول­جازبا, (تۇرىك تاريحى ۇيىمى كىتاپحاناسى). 31) “يحسا-ۋل ۋلۋم” – “عىلىمداردى جىكتەۋ”. ىستامبۇل, 1990, ەرزۋرۋم ۋنيۆەر­سي­تەتى يلاھيات فاكۋلتەتى كىتاپحاناسى. 32) “كيتابۋ-ل جام باينا رايايني-ل حاكيماين” – “ەكى باسىم ويدى توعىستىرۋ جايلى كىتاپ”. بەيرۋت, 1986. 33) “كيتابۋ-ل حۋرۋف” – “ارىپتەر كىتابى”. بەيرۋت, 1986. 34) “مابادي الا اھل ماديناتۋ-ل فاديلا” – “كەمەل قالا حالقىنىڭ نەگىزى”. وكسفورد, 1985. 35) “تااليكي يبن ۋاججا الا مانتيكي-ل فادايل” – “يبن ۋاججانىڭ قاسيەتتەر لوگيكاسىنا تۇسىندىرمەسى”. بەيرۋت, 1994. 36) “كيتاب ال-الفازۋ-ل مۋستامالا في-ل مانتيك” – “قيسىن ىلىمىندە قولدانى­لاتىن سوزدەر”. بەيرۋت. 37) “مانتيق يندا ال-فارابي” – ء“ال-ءفارابيدىڭ لوگيكاسى”. بەيرۋت, 1985. 38) “كيتاب ال-يمكيناتۋ-ل ماگلاتا” – ء“سو­فيزم­نىڭ مۇمكىندىگى جايلى كىتاپ”. قولجازبا. 39) “ريسالاتاني فالسافياتاني” – “فيلوسوفيالىق ەكى تراكتات”. قولجازبا. 40) “ريسالا في-ل ماسايلي مۋتافارريقا” – ء“ار ءتۇرلى ماسەلەلەر جايلى تراكتات”. قولجازبا. انكارا ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتى ۋنيۆەرسيتەتى. 41) “ار-ريسالاتۋ زينۋنيا” – “زەنون تراكتاتى”. قولجازبا. بايازيت ۋنيۆەرسيتەتى. 42) ء“ال-مابادي” – “نەگىزدەر”. قول­جاز­با. 1014. 43) “كيتابۋ-ل بۋرھان” – “دالەل جايلى كىتاپ”. قولجازبا. 1099. 44) “ريسالا شارح ريسالاتي-ز زينۋني-ل كابيري-ل يۋناني” – “گرەك ۇلكەن زەنون تراكتاتىنا تۇسىندىرمە”. قولجازبا. انكارا ۋني­ۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتى كىتاپ­حاناسى. 45) “ريسالا اد-دۋاي-ل قالبيا” – “جۇ­رەك دۇعاسى تراكتاتى”. حايداراباد. ءماجىلىس باسپاسى. انكارا ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋل­تەتى كىتاپحاناسى. 46) “فۋسۋل مۋنتازا”. قولجازبا. – تۇرىك تاريحى ۇيىمى كىتاپحاناسى. 47) “ريسالا في ما ياسيحۋ ۋا ما ياسيحۋ مين احكامي-ن نۋجۋم” – “جۇلدىزدار تۋرا­لى دۇرىس جانە دۇرىس ەمەس ۇكىمدەر جايلى تراكتات” مىسىر. مارمارا ۋنيۆەرسيتەتى. يلاھيات فاكۋلتەتىنىڭ كىتاپحاناسى. 48) “كيتابۋ اريستۋتاليس في-ل يباري” – “اريستوتەلدىڭ سويلەم جايلى كىتابى”. بەيرۋت. تۇرىك تاريحى ۇيىمى كىتاپحاناسى. 49) “شارح فۋسۋسۋ-ل حيكام” – “كەمەڭ­گەرلىك مەرۋەرتى (تراكتاتىنا) تۇسىندىرمە”, اميرە باسپاسى. انكارا ۋنيۆەرسيتەتى كىتاپحاناسى. 50) “فاديلاتۋ-ل-ۋلۋم ۋا-س سيناعا” – “عى­لىمدار مەن ءتۇرلى ونەرلەردىڭ قاسيەتى”. انكارا ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتى كىتاپحاناسى. 51) “كيتابۋ-ل فۋسۋس” – “گاۋھار تاستار جايلى كىتاپ”. انكارا ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتى كىتاپحاناسى. 52) “ريسالا ماقالاتۋ في اگراد ما بادا-ت تابيعات” – انكارا ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتىنىڭ كىتاپحاناسى. 53) “ريسالاتۋ في يسباتي-ل مۋفارريقات” – “بولۋشىلەردىڭ بارلىعىن دالەلدەۋ” اتتى تراكتات. انكارا ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتى كىتاپحاناسى. 54) “كيتابۋ-ل ميللا ۋا نۋسۋسۋ ۋحرا” – “ۇلت جانە باسقا دا دەرەكتەر جايلى تراكتات”. تۇرىك تاريحى ۇيىمى كىتاپحاناسى. 55) “اس-سياساتۋ-ل مادانيا اۋ مابادۋ-ل ماۋجۋدات” – “ازاماتتىق ساياسات نەمەسە بولمىس الەمىنىڭ ەرەجەلەرى”. 9 (Eylhl) قىركۇيەك ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتى كىتاپحاناسى. 56) ء“ال-جاميع باينا راي-ل حاكيماين افلاتۋن ءال-يلاھي ۋا اريستۋتاليس” – “ەكى كەمەڭ­گەر اريستوتەل مەن پلاتون ويلارى­نىڭ جيناعى”. انكارا ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتى كىتاپحاناسى. 57) “ماباديۋ-ل فالسافاتۋ-ل قاديما” – “ەجەلگى فيلوسوفيا نەگىزى”. انكارا ۋنيۆەر­سي­تەتى يلاھيات فاكۋلتەتى كىتاپحاناسى. 58) “ريسالا لي-ل مۋالليمي-س ساني في جاۋابي ماسايل سۋيلا انھۋ” – “ەكىنشى مۇعا­لىم­نىڭ سۇرالعان ماسەلەلەردىڭ جاۋاپ­تارىن قامتىعان تراكتاتى”. مارمارا ۋنيۆەر­سيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتى كىتاپحاناسى. 59) “زينۋ-ل كابيري-ل يۋناني” – “گرەك ۇلكەن زەنون”. انكارا ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتى. 60) ء“ال-ماجمۋع” – “جيناق”. تۇرىك تاريحى ۇيىمى كىتاپحاناسى. 61) ء“ال-مادحال يلا سيناعاتي-ل مۋسيقا” – “مۋزىكا ونەرى تراكتاتىنا كىرىسپە”. كوپرۋلۇ كىتاپحاناسى, پازىل احمەت پاشا. 62) “تاقۋيمۋ-س سياساتۋ-ل مۋلكيا ۋا-ل احلاقي-ل يحتياريا” – “پاتشالىق ساياساتتى جانە ەرىكتى مىنەزدى تۇزۋلەۋ, دۇرىستاۋ”. كوپرۋلۇ كىتاپحاناسى, پازىل احمەت پاشا. 63) “اجايبۋ-ن نۋسۋس في تاحزيبۋ-ل فۋسۋس” – “گاۋھارلاردى رەتتەۋ عاجايىپ ادامداردىڭ ورنى”. انكارا ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتى كىتاپحاناسى. 64) “فاسل مين كيتابۋ-س سياساتي-ل مادانيا” – “ازاماتتىق ساياسات كىتابىنىڭ ءبىر بولىگى”. قولجازبا. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى. 65) “ريسالا في ماباديل-لاتي بيھا ءاسجام ۋا-ل اعراد” – “دەنەلەر مەن (اعرادتاردىڭ) نەگىزى سانالاتىن قاعيدالار”. قولجازبا. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى. 66) “ريسالا في-ل ۋاحيد ۋا-ل ۋاحدا” – “جالعىز بەن بىرلىك جايلى تراكتات” قولجازبا. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى. 67) “ريسالا في تافسيري كيتابي-ل مادحال في سيناعاتي-ل مانتىق” – “لوگيكا ونەرىنە كىرىسپە كىتابىنا ءتاپسىر جايلى تراكتات”. قولجازبا. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى. 68) ء“ال-مانتيقۋ-س سامانيا” – “سەگىز لوگيكا”. قولجازبا. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى. 69) ء“ال-يبارا ‘ان ارادي اريستۋتاليس في كيتابي ما باعدا-ت تابيعا”. قولجازبا. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى. 70) ء“ال-ماسايلۋ-ل فالسافيا ۋا-ل اجۋيۋا ‘انھا” – “فالسافا ماسەلەلەرى جانە ولاردىڭ جاۋاپتارى”. قولجازبا. سۇلەي­مانيا كىتاپحاناسى. 71) ء“ال-ادعيا” – “دۇعالار”. قولجازبا. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى. 72) ء“ال-جۋعرافيا يندا-ل مۋسليمۋن” – “مۇسىلمانداردا جاعرافيا ءىلىمى”. قولجازبا. حارران ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتى كىتاپحاناسى. بۇلاردان باسقا دا ءبىرشاما تراكتاتتار ءابۋ ناسىردىڭ وزگە دە كونە گرەك وقىمىس­تىلارى شىعارمالارىنا جازىلعان تۇسىندىر­مەلەرىنەن تۇرادى. ءيا, تۇركيا كىتاپحانالارىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ نەگىزىنەن وسىنداي في­لو­سوفيا, لوگيكا, پسيحولوگيا, فيلو­لوگيا, مۋزىكا, گەوگرافيا جانە ت.ب. عىلىم سالا­لارىنا قاتىستى ەڭبەكتەرى ساقتالعان. تۇرىك عالىمدارىنىڭ حح عاسىردىڭ 50-جىل­دارىنان بەرى وتىرار پەرزەنتى ەڭبەكتەرىن جيىرەك زەردەلەپ, ءتىپتى تۇرىك تىلىنە دە اۋدارعانى بايقالادى. سولاردىڭ ىشىندە ءابۋ ناسىردىڭ “كيتابۋ-ل حۋرۋف” – “ارىپتەر كىتابى”, “كيتابۋ-ت تاحليل” – “تالداۋ كىتابى”, “كيتابۋ-ل يبدا” – ء“بىلدىرۋ كىتابى”, “كيتابۋ-ل قياس” – “سيللوگيزم كىتابى”, “ريسالا تانبيھ الا سابيل-س ساعادا” – “باقىت جولىن كورسەتۋ (سىلتەۋ) جايلى تراكتات”, “مانتيق يندا ءال-فارابي” – ء“ال-ءفارابيدىڭ لوگيكاسى”, “ريسالاتۋ في-ل اقل” – “اقىل جايلى تراكتات”, “فۋسۋسۋل ماداني” – “ازاماتتىق [ساياسات كىتابىنىڭ] گاۋھار­لارى”, “كيتاب ارا اھل ءال-ماديناتۋ-ل فاديلا” – “كەمەل قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراسى” اتتى ەڭبەكتەرى جيىرەك ۇشىرا­سادى. سونداي-اق ونىڭ “يحسا ءال-ۋلۋم” – “عىلىمداردى جىكتەۋ”, “سياساتۋ-ل مادا­نيا” – “ازاماتتىق ساياسات” سەكىلدى شىعار­ما­لارىن دا كەزدەستىرەمىز. بۇلاردىڭ بىر­قاتارى قازاقستاندىق فارابيتانۋشىلارعا تانىس, ءبىرشاماسى از دا بولسا زەرتتەلگەن جانە ورىس, قازاق تىلدەرىنە تارجىمالانعان. تۇركيادا ءابۋ ناسىردىڭ بەيرۋتتە, كايردە, تەھراندا, حايدارابادتا ء(ۇندىستان), وكسفوردتا اراب, اعىلشىن, نەمىس تىلدەرىندە باسىلعان ەڭبەكتەرى دە بار. فرانتسۋز, اعىلشىن, نەمىس, پارسى وقىمىستىلارىن تۇرىك عالىمدارى سياقتى وتىرار عالىمى­نىڭ فيلوسوفيالىق, لوگيكالىق, مۋزىكالىق شىعارمالارى كوبىرەك قىزىقتىرعان. تۇركيانىڭ قولجازبالار قورىندا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ يراننىڭ ءتۇرلى كىتاپ­حانالارى مەن قولجازبا قورلارىندا ۇشى­را­ساتىن ءبىراز دۇنيەلەرى دە بار. ولاردىڭ كەيبىرىن وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى, يران­داعى سول كەزدەگى ەلشىمىز مىرزاتاي جولداس­بەكوۆ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە سىي ەتكەنى ەسىمىزدە. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تەك ارابشا عانا ەمەس, تۇرىك, اعىلشىن, فرانتسۋز تىل­دەرىندەگى 25 ەڭبەگىن تۇركيانىڭ ءتۇرلى كىتاپ­حانا­لارى­نان تاپقانىمىزدى دا ايتا كەتكەن ءجون. سونىمەن تۇركيا كىتاپحانالارى مەن قولجازبا قورلارىنا سۇيەنىپ ءبىز ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 100-دەن استام ەڭبەكتەرىن اتادىق. ال ۇلى عۇلاما قانشا ەڭبەك جازدى؟ قانشا شىعارماسى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكەن دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, ورتا عاسىر­لاردا ەنتسيكلوپەديست وتىرار پەرزەنتىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن جيناپ, زەردە­لەگەندەر يبن ان-ناديم (ح ع.), يبن سايد ءال-قۋرتۋبي ء(حى ع.), ءال-بايحاقي (1169), يا­قۇت ءال-حاماۋي ار-رۋمي (1229), يبن سايد ءال-قيفتي (1248), يبن ءابي ۋسايبيعا (1270), يبن حالليكان (1282), ءال-قازۋيني (1283), ءابۋ-ل فيدا (1331), از-زاھابي (1348), ءال-يافيعي (1367), اس-سافادي (1383), حادجي حاليفا, يبن ءال-يماد (1657), ءال-اكاري (1678), سونىڭ ىشىندە يبن سايد ءال-قيفتي ونىڭ جۇزدەن استام تراكتاتى بارىن ايتۋمەن قاتار, اتتارىن دا اتاسا, يبن ءابي ۋسايبيعا 105 شىعارمالارىنىڭ ءتىزىمىن بەرگەن. وسى رەتتە قازاق­ستاندىق بەلگىلى پسيحولوگ عالىم, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەس­سورى قۇبىعۇل جارىق­باەۆ­تىڭ دا ەڭبەگىن اتاپ كەتۋگە ءتيىسپىز. ول دا ءابۋ ناسىر شى­عار­مالارىنىڭ بيبليو­گرا­فياسىن كوز مايىن تاۋىسىپ جاساعانى ەسىمىزدە. بىراق ءابۋ ناسىردىڭ ءومىرى مەن شىعار­مالارىنا ارنالعان الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىر ءىزدى, ءبىرتۇتاس, تولىققاندى بيبليوگرافيا ءالى ەش جەردە, ەشقانداي ەلدە جاسالعان ەمەس. ءبىزدىڭ سوڭعى جىلدارداعى ىزدەنىستەرىمىز بەن زەرتتەۋلەرىمىز وتىراردان شىققان دارا تۇلعالاردىڭ كوپ ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. مەن وسى كۇنگە دەيىن ولاردىڭ 30-عا جۋىعىن تاپتىم. سولاردىڭ تۇركيا كىتاپحانا­لارىن­داعىلارىن مەرزىمدىك تارتىپپەن قاراساق اتاقتى ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدەن كەيىن 2. ءابۋ يبراھيم يسقاق بين يبراھيم ءال-فارابي (؟-961) تۇر. وتىرارلىق بۇل عالىمنىڭ دا ءومىرى مەن شى­عارماشىلىعى تۋرالى وتكەن عاسىردىڭ 95-جىلى شىققان “قازاق دالاسىنىڭ جۇل­دى­ز­دارى” اتتى ەڭبەگىمدە جازعانمىن. ول ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدەن سوڭ ءومىر سۇرگەن. العاشقى ءبىلىمدى تۋعان ەلىندە العان سوڭ, ار­مان قۋىپ داماسكى مەن باعدادقا اتتانعان. سويت­كەن ءابۋ يبراھيم يسحاق اراب ءتىل ءبىلىمى ماسەلەلەرىمەن اينالىسىپ, ەڭبەك جازعان. ونىڭ حح عاسىردىڭ 70-جىلدارى مىسىردا شىق­قان شىعارماسى “ديۋان ءال-ءاداب في-ل لۋعا” – ء“تىل جايلى اداب جيناعى” دەپ اتالادى. ءابۋ ءيبراھيمنىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا اتالمىش جالعىز-اق ەڭبەگى جەتكەن دەپ ەسەپ­تەيتىنبىز. سويتسەك, ونىڭ كۇنى بۇگىنگە دە­يىن بىزگە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن “ار-ريحلاتۋ-ل حيجازيا” – “حيدجاز ساپارى” اتتى شى­عار­ماسى دا بار ەكەن. ول قولجازبا. كولەمى 395 بەت. حارران ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فا­كۋلتەتىندە ساقتاۋلى. بۇل دۇنيە عالىمنىڭ مەككە, مەدينەگە بارعان ساپارىنىڭ جاي-جاپسارىن بايانداسا كەرەك دەپ ويلايمىز. 3. ءابۋ ناسىر يسمايل بين حامماد ءال-جاۋھاري ءال-فارابي (؟-1002) اراب ءتىلىنىڭ كورنەكتى وكىلى سانالاتىن بۇل جەرلەسىمىز دە وتىراردا ح عاسىردىڭ شامامەن 2 جارتىسىندا تۋعان. العاشقى ءبىلىمدى دە وتانىندا العان. سوسىن ناعاشىسى ءابۋ يبراھيم يسحاقتىڭ شاقىرۋىمەن باعداد پەن داماسكىگە اتتانعان. ونىڭ دا ەڭبەكتەرى اراب ءتىلى ماسە­لەلەرىنە ارنالعان. ءابۋ ناسىر يسمايلدىڭ نەگىزگى ەڭبەگى “تادج لۋعا ۋا سيحاح ءال-ارابيا” – ء“تىل ءتاجى جانە دۇرىس (ناعىز, شىنايى, اقيقات) اراب ءتىلى” دەپ اتالادى. وتىرارلىق بۇل عالىم نەگىزىنەن اراب ءتىلى­نىڭ لەكسيكوگرافياسىن جازۋمەن اتى شىق­قان. ەڭبەكتىڭ تۇركيا كىتاپحانالارى مەن قولجازبا قورلارىنداعى نۇسقالارى تۇرلىشە اتالادى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, مەنىڭ شاكىرتىم شىنار قاليەۆا ءابۋ ناسىر يسمايل ءال-ءجاۋھاريدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان وتە قۇندى, بىلگىرلىكپەن كاندي­داتتىق ديسسەرتاتسيا جازىپ, تاشكەنتتە 2002 جىلى قورعادى, كەيىن ول (2006) كىتاپ بولىپ شىقتى. (ش.س.كاليەۆا. تۆورچەستۆو يسمايلا ال-دجاۋحاري ي ەگو مەستو ۆ ارابسكوي فيلولوگي. الماتى, “قازاق ۋنيۆەرسيتەتى”, 2006, 140 بەت). 4. مۋحاممەد بين مۋحاممەد بين ءال-حۋسەين مادج اد-دين ءال-ۋسرۋشاني, مۋحاممەد بين حۋسەين ءال-فارابي (؟-1234) وتىرارلىق بۇل عالىم جايلى دا “قازاق دالاسىنىڭ جۇلدىزدارىندا” ماعلۇمات بەرىلگەن. مۇحاممەد ءحىىى ع. ءومىر سۇرگەن پاراسات يەسى. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ في­لوسوفيالىق ەڭبەگىنە تۇسىندىرمە جازىپتى, بىراق ول ەڭبەگى جاريالانباعان. قولجازبا كۇيىندە ساقتاۋلى. ء“ال-فۋسۋل” – “بولىمدەر” (“تاراۋ­لار”). قولجازبا. “شارح “فۋسۋس ءال-حيكام” – “كە­مەڭگەرلىك مەرۋەرتىنە” تۇسىندىرمە”. بايازيت كىتاپحاناسى, سۇلەيمانيا كىتاپ­حاناسى مارمارا ۋنيۆەرسيتەتى كىتاپحاناسىداعى ونىڭ بارلىق نۇسقالارىندا 116 بەت جانە 1291 جىل دەگەن مەرزىم كورسەتىلگەن. تەك بايازيت كىتاپحاناسىنداعى نۇسقاسى 78 بەت, سۇلەيمانياداعىسى 106 بەت. سوڭعىدا 1013 جىل دەگەن مەرزىم تۇر. 5. ابدۋللاھ بين مۋحاممەد بين يۋسۋف ناسىر ءال-فارابي ءال-ءازدي. ونىڭ “تاريحۋ-ل ۋلاماي-ل اندالۋس” – “اندالۋسيا عۇلامالارىنىڭ تاريحى” اتتى ەڭبەگى اتاتۇرك ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فا­كۋل­تەتى كىتاپحاناسىندا. شىعارمانىڭ تا­ريح ماسەلەسىنە ارنالعانىنا قاراعاندا اۆ­تورى تاريحشى سياقتى. وتىرارلىق بۇل وي­شىل جايلى ءالى ءازىر قولىمىزدا ماعلۇمات­تار جوق. 6. ابد ءال-لاتيف يبن احماد ءال-فارابي دا جاڭا ءال-فارابي. ول ماروككودا ء“ال-حاراكاتۋ-ل فيكريا ۋا ءال-ءادابيا في-ل الامي-ل ارابي ال-حاديس” – “جاڭا اراب الەمىندەگى وي-پىكىر جانە ادەبي قوزعالىس” (كاساب­لانكا, 1983) اتتى ەڭبەكتى قۇراستىرعان. شىعارما ليۆاندا دا جارىق كورىپتى. (بەيرۋت, 1995). بۇل كىتاپ تۇركيانىڭ جۋم­ھۋريات ۋنيۆەر­سيتەتى, يلاھيات فاكۋل­تەتى كىتاپحاناسىندا. وكىنىشكە وراي ابد ءال-ءلاتيفتىڭ ءومىرى مەن شىعارما­شىلىعى تۋرالى دەرەك كەزدەستىرە المادىق. 7. ءابۋ-ل فادل تاھير بين مۋحاممەد ءال-فارابي ءزاھيردىڭ ەڭبەگىنىڭ اتى “ديۋان” – “جيناق”. ول تۇركيانىڭ بايازيت مەملە­كەتتىك كىتاپحاناسىندا. قولجازبا. ءومىرى جايلى مالىمەت جوق. سونىمەن جوعارىدا وزدەرى عانا ەمەس, سونداي-اق شىعارمالارى تۋرالى دا دەرەكتەر كەلتىرىلگەن وتىرارلىق 7 وقىمىستى نەگىزى­نەن ءدۇنياۋي عىلىم سالالارىنىڭ وكىلدەرى بولسا, ال تومەندە ءسوز بولاتىندارىنىڭ تۋىن­دى­لارى نەگىزىنەن يسلام ءدىنى ماسەلەلەرىنە ارنالعان. 8. اعا حاسان ءال-ءفارابيدىڭ تۇركيا كىتاپحانالارىندا ساقتاۋلى ەڭبەگى “ھيدايا” ءتارجىماسى” دەپ اتالادى. ول ورتا ازيالىق بۇرھان اد-دين ءال-مارعينانيدىڭ (؟-1197) ء“ال-ھيدايا” اتتى ءابۋ حانيفا ءمازھابىندا جازىلعان ەڭبەگىنىڭ ءتارجىماسى سەكىلدى. اۆتور جايلى ءالى ءازىر ماعلۇمات جوق. 9. بۋرھان اد-دين احمەد بين ابۋ حافس بين يۋسۋف ءال-فارابي (؟-1174) “مانزۋما في-ل مۋانناساتي-س سامايا” – ء“تىل ەرەجەلەرىنە باعىنبايتىن ايەل تەگىنە (جەنسكي رود) قولدانىلاتىن قالىپتار”. تاعى ءبىر ەڭبەگى “زاللات ءال-قاري” – “قاريدىڭ قاتەسى” دەپ اتالادى. ول قولجازبا. 121-214 بەت. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسىندا. ءبىر نۇسقاسى سانكت-پەتەربورداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا بار. شىعارما قاسيەتتى قۇراندى دۇرىس وقۋ جايلى ءسوز ەتەدى. وتىرارلىق عالىم ءحىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن. 10. ءابۋ-ل قاسىم ماحمۋد بين احمەد ءال-فارابي (1130-1210) ءابۋ-ل قاسىم ماحمۋد بين احمەد ءال-فارابي ەنتسيكلوپەديست ءابۋ ناسىر جانە ءتىلشى ەكى ءال-فارابيلەردەن كەيىن تۇركيا كىتاپحانالارىندا ەڭبەكتەرى جيىرەك ۇشىرا­ساتىن عالىم. ونىڭ شىعارمالارى كوبىنەسە ءدىن ماسەلەلەرىنە ارنالعان. ءابۋ-ل قاسىم ءال-فارابي تۋرالى دا “قازاق دالاسى­نىڭ جۇل­دىز­دارى” اتتى كىتابىمدا جازعانمىن. ءابۋ-ل قاسىم ەڭبەكتەرى ىشىندە تۇركيا كىتاپحانالارىندا ءجيى ۇشىراساتىنى – “حاليساتۋ-ل حاقايق” – “تازا شىندىق”. قولجازبا. 207 بەتتەن تۇرادى. ول بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جاريالانباعان. قىس­قارتىلعان 60 بەتتىك نۇسقاسى سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنەن ۇشىراتتىم. “حاليساتۋ-ل حاقايقتىڭ” ءبىر-ءبىر نۇسقالارى اتيف افەندى, انتاليا تەكەلى وبلىسى حالىق كىتاپحاناسى, بۋرسا ايماقتىق كىتاپحاناسىندا تۇر. 11. قاۋام اد-دين ءال-يتقاني ءال-فارابي ات-تۇركىستاني (1286-1356) قاۋام اد-دين قازىرگى تۇركىستان قالا­سىنىڭ شىعىسىندا 20 شاقىرىمداي جەردەگى, ورتا عاسىرلاردا يتقان (اتقان), قازىر يقان دەپ اتالاتىن كەنتتە 1286 جىلى تۋعان. 31 جاسقا دەيىن وتىراردا يمام بولعان. سونان سوڭ ءبىلىم ىزدەپ اۋەلى سامارقان مەن بۇحارا­عا, سونان سوڭ داماسكىگە ساپار شەككەن. باعدادتا 25 جىل قازى بولعان. سوندا ۇيلەنىپ, ۇلدى-قىزدى بولعان. كەيىن كايرگە قونىس اۋدارىپ, سوندا ءبىرجولا تۇراقتاپ قالعان. ەگيپەتتىڭ ورتاعاسىرلىق يبن تاگريبەردي, ءال-ماكريزي, يبن كاسير, اس-سۋيۋتي سەكىلدى جانە ت.ب. ويشىلدارى ول جايلى قالام تەربەگەن. ءوز دۇنيەلەرىندە ولار قاۋام اد-ءديندى “كايرگە قالا اكىمى سارگاتميش (سىرگاتمىش) شاقىرعان. وندا قاۋام اد-دين مەدرەسەدە ۇستازدىق ەتكەن”, – دەيدى. كايرگە بارعان ءبىر ساپارىمدا مەن سول مەدرەسەنى ىزدەپ تاپتىم. قازىرگە دەيىن ول ءدىن امان تۇر. سۋرەتتى قاراڭىز. يقان پەرزەنتى 73 جىل جاساپ, 1356 جىلى دۇنيەدەن وتكەن. ونىڭ كاير, داماسك, كۋۆەيت, تۇركيا, گوللانديا, وزبەكستان, رەسەي كىتاپحانالارى مەن قولجازبا قورلارىندا وننان استام تراكتاتتارى بار. ءبىرازى مەنىڭ دە جەكە مۇراعاتىمدا ساقتاۋ­لى. ول تۋرالى كەزىندە “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىندە “كاير مەدرەسەلەرىن باسقارعان وتىرار يمامى” اتتى ۇلكەن ماقالا جاريا­لاعانمىن (№20-23, 25 قاڭتار 2006). يقان جۇرتى سول دۇنيەنى وقىپ, ريزا بولىپ, وتانداس عالىمىنا ارناپ يقاننان مەشىت سالدىردى. ونى 2008 جىلدىڭ 27 جەلتوق­سانىندا ارنايى بارىپ اشىپ, الىستا قالعان وتانداس باباعا ارناپ دۇعا باعىشتادىم. قاۋام اد-ءديننىڭ تۇركيادا بىرقاتار ەڭبەكتەرى ساقتاۋلى. تۇركيانىڭ قولجازبا قورلارى مەن كىتاپحانالارىنداعى وتىرارلىق عۇلامالار مەن ولاردىڭ جازبا جادىگەرلىكتەرى مەن با­سىل­­عان دۇنيەلەرى تۋرالى دەرەكتەر وسىلار. يبن ءال-فۋاتي دەگەن اتپەن بەلگىلى ورتا- عاسىر­لىق ءحاديسشى, تاريحشى كامال اد-دين ابد ار-راززاق يبن احماد ءال-باعدادي اش-شايباني ال-حانبالي (1244-1323) “مادجما ال-اداب في مۋعدجام ال-القاب” – “لاقاپ اتتار انىقتامالىعى تۋرالى ادەبي جيناق” اتتى 5 تومدىق ەڭبەگىندە تەك وتىرار عانا ەمەس, سونداي-اق قازاق جەرىنىڭ قايالىق (تالدى­قورعان وڭىرىندەگى قويلىق شاھارى), يميل (سىر بويىندا بولسا كەرەك – ءا.د.), تۇركىستان, جەند, ساۋران, يسفيدجاب – سايرام, قاراسپان, سىعاناق, يقان (يتقان), جىكىلدىك پاراسات يەلەرى تۋرالى دا دەرەكتەر بار. فاراب­تان شىققان بىزگە بەيمالىم ءۇش عۇلامانى ول ۋتراري (وتىراري) دەپ كورسەتكەن. ولار: 12. ۋمدات اد-دين ءابۋ تاليب مۋحاممەد يبن ابد ءال-ازيز يبن احمەد يبن ابد ار-راشيد ءال-ۋتراري (وتىراري) ءال-مۇكري قۇراندى وتە جاقسى وقىعان. ونىڭ ءمان-ماعىناسى جايلى تالاس پىكىرلەرگە دە بارعان. 13. الا اد-دين ءابۋ-ل حاريس ارسلان يبن داۋد يبن ءالي ءال-ۋتراري (وتىراري) ءال-مۋادديل ءال-فاقيھ (؟-1303) “باعداتقا كەلىپ نيزاميا ماحاللاسىندا تۇرعان. فيقھ, اداب عىلىمىمەن اينالىسقان. اراب ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنان ساباق بەرگەن. كىتاپحانا قىزمەتكەرى دە بولعان. قازىلارعا كۋالىك ەتكەن ونەگەلى, ءىلتيپاتتى جان بولعان. مەن ودان ولەڭدەر جازىپ الىپ, قىزمەتىندە ءجۇردىم. 1302-1303 جىلى ول دۇنيەدەن ءوتتى”, – دەپ جازادى يبن ءال-فۋاتي. 14. مادج اد-دين ءابۋ ءالي فادلاللاھ يبن مۋحامماد يبن احماد ءال-ۋتراري (وتىراري) ءال-مۋنادجيم – جۇلدىزشى عالىم. مىنا جەتى جۇلدىز اسەر ەتۋدى جالعاستىرا بەرگەنشە, باقىتتى جانە راحاتتا بولۋدى ۇزبەيسىڭ. ولار: ماح ميھر, كايۆان جانە كاتيبا, ءال-مۇشتاري, اناحيد جانە باحرام [جۇلدىزدارى] بۇل ۇلكەن جەتى جۇلدىزدىڭ اتتارى [يستوريا كازاحستانا ۆ ارابسكيح يستوچنيكاح. ءىىى توم. يزۆلەچەنيا يز سوچينەني ءحىى-ءحىىى ۆ. الماتى, “دايك-پرەسس”, 2006, 75-76, 85 بەتتەر]. الا اد-ديننەن باسقا وتىراريلەردىڭ تۋىلعان جانە قايتىس بولعان جىلدارى ءمالىمسىز. 15. ۋمريك دەگەن اتپەن بەلگىلى حۇسام اد-دين ءال-فارابي يقاندىق (يتقاندىق) قاۋام اد-دين ءال-يتقاني ءال-فارابي ات-تۇركى­ستاني ۇستازدارىنىڭ ءبىرى بولعان. سوعان قاراعاندا ول شامامەن ءحىىى عاسىردىڭ ەكىن­شى, ءحىV عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن سياقتى. حۇسام اد-دين ءوزىن قازاق جەرىنىڭ عالىم پەرزەنتى “بادر ءال-ايمما” – “يمامدار ايى” اتالعان ءال-كەردەري ءال-قاھارزادەنىڭ شاكىرتى ساناعان. قالعان فارابي – وتىراريلەر تۋرالى ء“ال-فارابي: فيلوسوفيا. مادەنيەت. ءدىن” ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ 75 جىلدىعىنا ارنالعان حالىق­ارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كون­فەرەن­تسيا ماتەريالدارى. الماتى, 2009” اتتى ەڭبەكتىڭ 13-31 بەتتەرىنەن وقۋعا بولادى. تاراز بەن تۇركىستان پەرزەنتتەرى تۇركيا قولجازبا قورلارىندا تۇركى­ستاني اتتى دا ءبىراز عالىمداردىڭ جازبا دۇنيەلەرى بار. اۆتورلارى تۇركىستان قالاسى ياكي تۇركىستان ولكەسىنەن شىققاندىقتان تۇركىستاني دەپ اتالدى ما, جوق پا, قولى­مىزدا ول تۋرالى مالىمەت جوق. تۇركىستاني­لەردىڭ شىعارمالارىنان دا اۆتورلارىنىڭ ءدال قاي جەرلىك ەكەنىن بىلدىرەتىن جولداردى كەزدەستىرمەدىك. بىراق ھيباتۋللا ات-تارازي تۇركىستاني مەن ماحمۋد بين سايد ات-تۇركىستاني ات-تارازيلەردىڭ قازاق جەرىندەگى تارازدان ەكەندىگى ايقىن. 1. سايد بين مۋحاممەد اس-سۋگدي جامال تۇركىستاني. ونىڭ نىسپىسى “ار-ريسالاتۋ-ل الايا في-ل ماسايلي-ل حيسابيا” – “ەسەپ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى ۇلى تراكتات” اتتى ەڭبەككە وراي ايتىلادى. قولجازبا سۇلەيمانيا كىتاپحاناسىندا تۇر. بۇل عالىم كەيدە ءال-فارابي دەپ تە اتالادى. ول ءابۋ ناسىر ءال-فارابيگە دەيىن, شامامەن ءVىىى-ءىح عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن سياقتى. 2. ماحمۋد بين اس-سايد ناسير ات-تۇركىستاني ات-تارازي. ونىڭ اتى “ان-نازمۋ-ل حاۋي لي اقيداتي-ل يمام ات-تاحاۋي” (855-933) – “ات-تاحاۋي اقيداسىن قامتيتىن جىر” اتتى قولجازباعا بايلانىستى ايتىلادى. ول دۇنيە مارمارا ۋنيۆەرسيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتىنىڭ كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى. 3. شەيح اليم تۇركىستاني. (ابدۋللاھ بين مۋحاممەد بين ابدۋل ازيز اس-سامارقاندي). ونىڭ تۇركيادا “ريسالاتي-ل قالب في-ل مالاكۋت” – “رۋحانيات الە­مىندە جۇرەك” اتتى تراكتاتىنىڭ قولجازبا­سى بار. (بۋرسا ايماقتىق جازبالار كىتاپحاناسى). اۆتور جايلى دەرەك جوق. 4. ابدۋللاھ رەدجەپ تۇركىستانيدىڭ “تۇركىستان ميللي حاراكاتلارى” – “تۇركى­ستان ۇلتتىق قوزعالىستارى” اتتى ەڭبەگى (ستامبۋل, 1945) مارمارا ۋنيۆەر­سيتەتى يلاھيات فاكۋلتەتىنىڭ كىتاپحانا­سىندا. اۆتور جايلى دەرەك جوق. 5. يسا يۋسۋف ات-تۇركىستانيدىڭ “دوگۋ تۇركيستان ينسانليكتان ياردىم يستيور” – “شىعىس تۇركىستان ادامزاتتان جاردەم سۇرايدى” اتتى دۇنيەسى مارمارا ۋنيۆەر­سيتەتى كىتاپحاناسىندا. “قادياتۋ تۇركيستاني-ش شارقيا” – “شىعىس تۇركىستان ماسەلەلەرى” مارمارا ۋنيۆەرسيتەتى كىتاپحاناسىندا تۇر. اۆتور جايلى دەرەك جوق. 6. ابدۋللاھ بين مۋحاممەد ءال-قاشعاري ات-تۇركىستاني نيداي. ونىڭ تۇركيانىڭ سۇلەيمانيا كىتاپحاناسىندا “حايراتناما” اتتى قولجازباسى بار. ودان باسقا: “مۋحامماسات”. قولجازبا. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسىندا. “شيرين شامايل” – ء“تاتتى بەينە”. قولجازبا. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسىندا. “ريسالا في باياني تاريقاتي-ن ناقشبانديا – “ناقشبانديا تاري­قاتىنىڭ بايانى تۋرالى تراكتات” قولجازبا. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسىندا. “ديۋان نيداي”. قولجازبا. سۇلەي­مانيا كىتاپحاناسىندا. “حاككيا نيداي”. قولجازبا. سۇلەي­مانيا كىتاپحاناسىندا. “ريسالا مۋحتاسار في-ت تاساۋۋف” – “سوپىلار جايلى قىسقاشا تراكتات”. قولجازبا. سۇلەيمانيا كىتاپحاناسى. “حاققيا” – “اقيقاتتىق” (قولجازبا) سەكىلدى دۇنيەلەرى بار. اۆتور جايلى دەرەك جوق. 7. مۋسا بين جاراللا يبن فاتيما ات-تۇركىستاني. ونىڭ تۇرىك ەلىنەن: “تاريحۋ-ل قۇران ۋا-ل مۋساحيف” – “قۇران جانە مۇسحافتار تاريحى” “قاۋايدي-ل فيقھيا” – “فيقھ ء(ىلىمىنىڭ) قاعيدالارى (تۋرالى)”. “شاريات نە يچين رۋيەتە يعتيبار ەتميش” – “شاريعاتتا نە ءۇشىن تۇسكە ورىن بەرگەن” “ۋزۋن گۋندە دە رۋزە” – “ۇزاق كۇندە دە ورازا ۇستاۋ جايلى” سياقتى ەڭبەكتەرىن كوردىم. اۆتور جايلى دەرەك جوق. 8. سايد بين مۋحامماد ات-تۇركىستانيدىڭ “ريسالاتۋ-ل الاقا في ماسايل حيسا­بيا” – “ەسەپ ماسەلەرىندەگى باي­لانىس” اتتى ەڭبەگى بار. اۆتور جايلى دەرەك جوق. 9. الا اد-دين تۇركىستانيدىڭ “مانزۋما في-ل فيقھ” – “ولەڭ تاسى­لىن­دەگى فيقھ ءىلىمى”. (بايازيت مەملەكەت­تىك كىتاپ­حاناسى). “نازمۋ ادادي-ل كاباير”. بۋردۋر وبلىستىق كىتاپحاناسى. اۆتور جايلى دەرەك جوق. 10. ابد ار-راشيد يبراھيم بين ۋمار ات-تۇركىستانيدىڭ تۇركيادا “الامي-ل يسلام ۆە جاپونيادا ينتيشاري يسلاميات” – “يسلام الەمى جانە جاپونياعا يسلامنىڭ تارالۋى” سەكىلدى شىعارماسى بار. اۆتور جايلى ماعلۇمات جوق. 11. داۋد بين ابدۋل باقي بين ايبەك ات-تۇركىستانيدىڭ تۇركيادا (سۇلەيمانيا كىتاپحاناسىندا): “جاميع-ءال قاقايد” – “ەرەجەلەر توپتاماسى” “جاميع-ءال قاۋاعيد” اتتى قولجازبالارى بار. اۆتور جايلى ماعلۇمات جوق. 12. ءابۋ-ل  مااب ءال-حامادان (شەيح اليم تۇركىستانيدىڭ) تۇركيادان ءبىر-اق ەڭبەگىنىڭ قولجازباسىنا ۇشىراستىق. ول “ريسالا في ماعريفاتي-ل ينسان” دەپ اتالادى. اۆتور جايلى ماعلۇمات جوق. شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى مەن ورتا ازيا مۇفتيلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي.