قىتايدىڭ ەۋروپاعا قاتىستى وكتەم مىنەزى مەن مەنسىنبەستىگىنىڭ ارتۋى كوپتەگەن ەۋروپالىق كوشباسشىلاردىڭ سي ءتسزينپيننىڭ رەجىمىنە دەگەن كوزقاراسىن ناشارلاتىپ جىبەردى. ال مۇنداي مۇمكىندىكتى بايدەن جىبەرىپ الماۋى ءتيىس. قالاي دەگەنمەن, گەرمانيانى رەسەيمەن بايلانىستىراتىن «سولتۇستىك اعىن – 2» گاز قۇبىرى جوباسىن قازىر بايدەن ەۋروپانى, اتاپ ايتقاندا, گەرمانيانى قىتايدان الشاقتاتاتىن قۇرال رەتىندە كورەدى.
بايدەن بىرنەشە جىل بويى «سولتۇستىك اعىن – 2» جوباسىن ەۋروپا ءۇشىن ءتيىمسىز كەلىسىم دەپ مالىمدەپ, كارى قۇرلىقتىڭ, اسىرەسە پولشا, ۋكراينا جانە بالتىق ەلدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەتىنىن ايتىپ كەلگەن. قاڭتار ايىندا اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى انتوني بلينكەن كەزەكتى تىڭداۋ كەزىندە جاڭا اكىمشىلىك قۇبىر باسەكەسىن توقتاتۋ ءۇشىن ءبارىن جاسايتىنىن حابارلادى.
بىراق اقش-تىڭ «سولتۇستىك اعىن – 2» جوباسىن توقتاتۋعا تىرىسۋى ترانساتلانتيكالىق وداقتىڭ كەلەشەگىنە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن ەدى. ويتكەنى گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەلدىڭ ۇكىمەتى رەسەيدىڭ گازىن گەرمانياداعى كومىرگە تاۋەلدىلىكتى بىرتىندەپ جويۋعا باستايتىن جول دەپ سانايدى. اقش وتكەن ايدا كۇتپەگەن جەردەن قۇبىر سالۋشى كومپانياعا سالىنعان سانكتسيالاردى الىپ تاستادى. سودان بەرى گەرمانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى حەيكو مااس بايدەن اكىمشىلىگىمەن ورناتىلعان وتە جاقسى قارىم-قاتىناس تۋرالى ءجيى ايتادى.
شىندىعىندا, قازىرگى تاڭدا مۇنداعى باستى جەڭىمپازداردىڭ ءبىرى – پۋتين. «سولتۇستىك اعىن – 2» رەسەي گازىن بالتىق تەڭىزى ارقىلى گەرمانياعا تىكەلەي جەتكىزگەن كەزدە كرەمل ۋكراينا سياقتى ترانزيتتىك ەلدەرگە گاز بەرۋىن توقتاتا الادى. بىراق ۋكراينانىڭ قاۋىپسىزدىگى, قارجىسى جانە ءتىپتى تاۋەلسىزدىگىنە كۇمان تۋىپ تۇرعانىن جوققا شىعارماساق تا, بايدەن اكىمشىلىگى گاز قۇبىرىن توقتاتا المايتىنىن مويىنداعان ءجون. سوندىقتان اقش جوبانى قابىلداپ, قىتايعا قاتىستى ساياساتىندا قولداۋعا يە بولۋ ءۇشىن گەرمانيامەن كەڭىرەك ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزۋگە تىرىسادى.
قىتاي ءوز كەزەگىندە ەۋروپانى اقش-قا قاراعاندا ءۇمىتسىز ءارى ۇمىتشاق دەپ سانايدى. سوندىقتان كارى قۇرلىققا قارسى قاتاڭ ساياساتىن كۇشەيتىپ كەلەدى. ءتىپتى نيدەرلاند زاڭ شىعارۋشىلارى مەن ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ مۇشەلەرىنە جەكە سانكتسيالار سالدى. بۇعان جاۋاپ رەتىندە ەۋروپالىق پارلامەنت بىلتىرعى جەلتوقساندا ەۋروپالىق كوميسسيا مەن قىتاي اراسىندا جاسالعان ينۆەستيتسيالار تۋرالى جان-جاقتى كەلىسىم جوباسىن (CAI) راتيفيكاتسيالاۋعا توسقاۋىل قويدى. كەلىسىم جاسالعاندا بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ اتالعان ماسەلە بويىنشا الدىن الا كونسۋلتاتسيا جۇرگىزۋ تۋرالى وتىنىشىنە قۇلاق اسپاعان ەدى.
قىتايدىڭ تاباندىلىعى ناتيجەسىندە گەرمانيا دا, اقش تا باتىس ەلدەرىن بىرىكتىرەتىن كەلىسىم جاساسۋعا ۇمتىلدى. قازىردىڭ وزىندە ونىڭ نەگىزگى شارتتارى بەلگىلى. گەرمانيا گاز قۇبىرىن جالعاستىرادى. سايىپ كەلگەندە, وزىنە قولايلى كليمات ساياساتىن جۇرگىزەدى. ال اقش گەرمانيانىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, قىتايدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋعا قارسى تۇرىپ, ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن حالىقارالىق ءتارتىپتى قورعايدى.
دەمەك, بايدەننىڭ «سولتۇستىك اعىن – 2» جوباسىن قولداۋى تەگىن كەلدى دەپ ايتا الامىز. الدا-جالدا نەمىستەر بۇل جوبانى اياقتاۋعا بەل بۋعاندا اقش-تىڭ قارسىلىعى باتىس ەلدەرىنىڭ وداقتاستىعىنا سىزات ءتۇسىرىپ, الاۋىزدىقتى تەرەڭدەتە تۇسەر ەدى. بۇرىنعى پرەزيدەنت دونالد ترامپتان ايىرماشىلىعى سول, بايدەن ءوزىنىڭ مامىلەگەرلىگىمەن جانە ۇستامدى قاتىناس ورناتۋىمەن شىندىقتى مويىندادى. سونداي-اق بۇدان پايدا كورىپ وتىر. ەندى ەۋروپالىقتار ينۆەستيتسيالار تۋرالى جان-جاقتى كەلىسىم جوباسىن ىسكە اسىرۋعا جاقىن ارادا جول بەرمەيدى.
پۋتين مەن رەسەي ماسەلەسىنە كەلسەك, باتىستىڭ ولاردى ىرقىنا كوندىرىپ قويماي, قىتايمەن اۋىز جالاسۋىنا جول بەرمەۋىنە بايدەننىڭ سەنىمى مول سەكىلدى. قىتايعا تاۋەلدىلىكتىڭ ارتۋى – رەسەيدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مۇددەسىنە سايكەس كەلمەيتىنى باسى اشىق ماسەلە. جەنەۆاداعى كەزدەسۋدە بايدەن پۋتينگە وسىنى جەتكىزەتىنى تۇسىنىكتى.
ترامپ امەريكا ەكونوميكالىق جانە ساياسي ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن ەۋروپالىق وداقتاستار قاجەت ەمەس دەپ ەسەپتەدى. بايدەن ترانساتلانتيكالىق وداق اقش-تىڭ ەكونوميكالىق جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزى ەكەنىن تۇسىنەدى. سوندىقتان ول باتىستىڭ قىتايعا قاتىستى پوزيتسياسىن نىعايتۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن باسكە تىگۋگە دايىن.
Eurointelligence-ءتىڭ ساراپشىسى ۆولفگانگ ميۋنحاۋ سەكىلدى سىنشىلار بايدەننىڭ ساياساتىن «گەرمانيا ساياساتىنىڭ بۇرىس شەشىمىنە نەگىزدەلگەن, وسىلايشا ونىڭ اكىمشىلىگىنىڭ سىرتقى ساياساتتى تابىستى جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىنە زيان كەلتىرەدى» دەپ سانايدى. شىن مانىندە, گەرمانياعا يەك ارتۋ ارقىلى باتىستىڭ قىتايعا قارسى تۇرۋ قابىلەتىن ارتتىرادى. بۇل بايدەننىڭ باستى ديپلوماتيالىق جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن. ءتىپتى ء«ولدى» دەگەننىڭ وزىندە اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتىن «ترامپيزمنەن» قۇتقارادى.
مەلۆين ب.كراۋسس,
نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
ەكونوميكا پروفەسسورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
